Smak wina – metaforyczne sposoby opisu

1. Zmysł smaku w polszczyźnie

Pole leksykalne zmysłu smaku w polszczyźnie nie jest rozbudowane – zwłaszcza jeśli porówna się je z polami percepcji wzrokowej lub słuchowej. Nadawca dysponuje zaledwie kilkoma czasownikami opisującymi aktywną lub bierną percepcję smakową: smakować coś (językiem), smakować (jakoś), czuć, próbować, kosztować.

Do pola percepcji smakowej można ponadto zaliczyć predykaty nazywające zmiany smaku: jełczeć, gorzknieć, kwaśnieć.

Jeśli chodzi o przymiotniki – nie jest to również zbyt bogaty zestaw. Wśród nich można wyróżnić nazwy ogólne i wartościujące doznania smakowe: smakowy, smaczny, smakowity, pyszny, wyborny, mdły oraz nazwy smaków: K słodki, słony, gorzki, kwaśny, cierpki, pikantny, ostry, palący, świeży. Nazwy smaków derywuje się także od wyrazów oznaczających daną potrawę lub napój (albo inny obiekt, niekoniecznie jadalny, por. smak żelazisty), np. owocowy, czekoladowy, truskawkowy, śmietankowy, cytrynowy lub wykorzystuje się konstrukcję składniową z rzeczownikiem w dopełniaczu jako przydawką, np. smak goździków, imbiru, melona itp.

Z rzeczowników w polu wrażeń smakowych wymienić można leksem smak i jego derywaty: posmak, absmak, niesmak, smaczek oraz wyrażenia oznaczające potrawy, które są wartościowane pozytywnie ze względu na wrażenia smakowe, np. przysmak, smakołyk, pychota, smakowitość, specjał, delicja, frykas.

2. Podstawowa leksyka winiarska opisująca smak wina

Opis smaku wina wydaje się interesujący z dwóch powodów: po pierwsze, wino jest napojem stosunkowo jednorodnym. Oczywiście istnieje wiele odmian win, ale różnice smakowe między nimi są bardzo subtelne. Po drugie istnieje kultura degustacji wina. Degustatorzy najpierw obserwują napój, określają to, czy jest klarowny, jaki ma kolor (tzw. degustacja wizualna – oczy, wzrok, wygląd), następnie wąchają go (tzw. degustacja węchowa – nos, bukiet, powonienie), w końcu próbują i oceniają jego smak (tzw. degustacja smakowa – usta, podniebienie, smak). Wszystkie te wrażenia składają się na końcową ocenę jakości wina.

Nie istnieje skodyfikowany słownik winiarski, ale ustabilizował się zestaw wyrażeń, stosowanych do opisu smaku wina. W recenzjach wina może zatem napotkać następujące opisy, por.:

Miękkie i gładkie z długim finiszem, owoce i dąb dobrze zintegrowane. http://www.wineacademy.pl/recenzje.html

Na palecie przełożenie aromatów, bogate w ciało i dobrze zbalansowane z fantastycznym zakończeniem. http://www.wineacademy.pl/recenzje.html

Wino aksamitne, ciepłe z długim przyjemnym finiszem. http://www.wineacademy.pl/recenzje.html

Najbardziej znaczącą grupą wyrażeń, używanych do opisu smaku wina, są metafory synestezyjne. Synestezja to zjawisko przypisywania danemu zmysłowi (w tym wypadku jest to smak) wrażeń pochodzących z innych zmysłów (por. Judycka 1963: 59-62).

2.1. SMAK TO DOTYK

W leksyce winiarskiej wyodrębnić można zestaw wyrażeń pierwotnie odnoszący się do wrażeń dotykowych. Smak wina jest opisywany za pomocą następujących leksemów z pola dotyku, por.:

Niektóre z leksemów stosowanych do opisu smaku wina mają już utrwalone znaczenia metaforyczne w języku ogólnym, należy jednak zauważyć, że żadne z tych wyrażeń nie jest używane w języku ogólnym do określania wrażeń smakowych. Problem dla obiorcy, który nie zna terminologii winiarskiej, może być przymiotnik śliski. W języku ogólnym ma on negatywne wartościowanie w swoich znaczeniach przenośnych, por.: „kryjący w sobie jakieś niebezpieczeństwo, mogący stać się przyczyną kłopotów, ryzykowny, niepewny moralnie”; „zawierający nieprzyzwoite aluzje; dwuznaczny”. Jednak w polu dotykowym leksem ten oznacza po prostu gładką powierzchnię (np. śliski materiał), co zostało przeniesione na odczucia smakowe.

Wyrażenia dotykowe oznaczające powierzchnię nierówną, niemiłą w dotyku w odniesieniu do smaku wina wskazują na nadmiar kwasów i garbników. Leksemy, które prymarnie odnosiły się do powierzchni gładkich, przyjemnych w dotyku – używane są do opisu win o zrównoważonym smaku. Wyrażenia, które w polu dotykowym odnosiły się do przedmiotów odpornych na zginanie (twardy, sztywny) w domenie smaku wskazują na brak równowagi kwasów i garbników, określenia przedmiotów podatnych na odkształcenia (miękki) oznaczają równowagę smakową, zaś nazwy przedmiotów zbyt łatwo się odkształcających (wiotki) sygnalizują nadmiar alkoholu i smaku słodkiego. Również na pole smakowe przeniesiona została antonimia z domeny temperatury: gorący wartościowany jest pozytywnie, zaś chłodny – negatywnie.

2.2. SMAK TO WZROK

Kolejnym polem, z którego czerpie leksyka winiarska, jest pole percepcji wzrokowej. Smak wina jest ujmowany jako wielowymiarowy obiekt fizyczny – istnieje ogólne określenie degustacyjne budowa/struktura wina – oznacza to wrażenie, jakie sprawia wino dzięki kombinacji składników smakowych, takich jak alkohol, kwas i cukier. Do opisu tego wrażenia używa się głownie leksyki odnoszącej się prymarnie do wyglądu obiektów materialnych, por.:

Interesujące, że do opisu smaku wykorzystywane jest tylko jeden leksem odnoszący się pierwotnie do barwy: K zielony. Wino takie jest zbyt kwaśne. Zielony w języku ogólnym ma z jednej strony prototypowo pozytywne konotacje – jak pisze Krystyna Waszakowa odnosi się on do wiosny, budzenia się przyrody, świeżych, młodych części roślin. Jednak leksem ten ma także konotacje negatywne: przez odniesienie do niedojrzałych owoców (Waszakowa 2003: 56-64).

2.3. Metafory synestezyjne złożone

Jako osobną grupę wyróżniłam leksemy, które skupiają różne wrażenia zmysłowe (wzrokowe, dotykowe, substancjalne, przestrzenne), zatem stanowią metafory synestezyjne złożone, jak określa to I. Judycka (1963: 68). Są to nazwy donoszące się pierwotnie do wymiarów i wielkości obiektów materialnych.

2.4. SMAK TO CZŁOWIEK

W słownictwie degustacyjnym istnieje określenie ciało wina. Oznacza to wrażenie smakowe wynikające z kombinacji alkoholu, ekstraktu, kwasów i gliceryny. Smak wina jest opisywany także za pomocą leksemów odnoszących się pierwotnie do wyglądu ludzkiego ciała, por.:

Leksem tłusty może oznaczać‘otyłość, nadmiar ciała’ i w takim znaczeniu być wartościowany negatywnie, ale jego przenośne sensy pokazują, że jest on również wartościowany pozytywnie, por.: tłusty rok, tłuste lata „okres urodzaju, dobrobytu, powodzenia» «mający dużo jakichś wartościowych składników” tłusty beton, tłusta zaprawa, tłusta ziemia, gleba.

Smak wina jest również opisywany za pomocą określeń, które prymarnie oznaczają różne cechy człowieka, por.:

W badanych przykładach można zaobserwować, że nadawcy rozbudowują kreatywnie omówione powyżej metafory synestezyjne.

W poniższym fragmencie autor opisuje smak wina jako wyrzeźbione w migdałowym drewnie: mamy tu zatem konceptualizację wina jako materialnego, trójwymiarowego obiektu, o sztywnej strukturze (z drewna). Jest to w dodatku drewno rzeźbione, czyli ukształtowane w sposób przemyślany i artystyczny. Migdały kojarzone są z pysznym, słodkim smakiem i zapachem (migdały wykorzystuje się do pieczenia ciast) oraz ładnym kształtem (por. migdałowe oczy, oczy w kształcie migdałów). Autor rozbudowuje również metaforę wyrażenia degustacyjnego ciało wina – w omawianym przykładzie doskonały smak wina opisane są jako okrągłości Scarlett Johansson – aktorki uważanej powszechnie za piękną i zmysłową.

Jeśli chodzi o wina czerwone, to zdecydowanie gwiazdą wieczoru zostało Carruades de Lafite 2002 (tak, ten Lafite). Znakomite wino, sprawiające wrażenie wyrzeźbionego w migdałowym drewnie (to pewnie nuta z aromatu…), uderzające finezją i powściągliwością, a jednocześnie prezentujące okrągłości których nie powstydziłaby się Scarlett Johansson. http://vitisvinifera.blox.pl/html

Drugi tekst ponownie rozwija metaforę ciało wina. Autor ukazuje recenzowane wino jako osiłka na sterydach. Jak pisze: jest on z jednej strony duży i silny, ale też groteskowy. Zatem można odnieść wrażenie, że smak wina nie jest w pełni zrównoważony, że czegoś w nim jest za dużo, por.:

Dosyć gęste, ciężkie wino. Aromat intensywny, owocowy, na dłuższą metę męczący, ale kto będzie wwąchiwał się w kieliszek przy kotlecie? Ciało osiłka na sterydach: niby duży, niby silny, ale i groteskowy. W ustach owocowe i dosyć cierpkie – ja to lubię. Ogólnie dobre. http://blogi.magazynwino.pl/rybak/

3. Wnioski

W słownictwie winiarskim najwięcej rozszerzeń metaforycznych mają leksemy z pola percepcji dotykowej i wzrokowej. Sporo metafor, stosowanych do opisu wina to personifikacje. Wartościowanie, poza nielicznymi wyjątkami, leksyka winiarska dziedziczy z języka ogólnego. Za leksemy, które zmieniają zdecydowanie swoje wartościowanie w terminologii degustacyjnej można uznać jednostki leksykalne: z wigorem, śliskie, tłuste.

Metafory używane do opisu smaku wina oddają dynamikę wrażeń smakowych: czyli fakt, że różne smaki odczuwamy z różną szybkością (najpierw smak słony, następnie słodki, dalej kwaśny i na końcu smak gorzki). Leksyka winiarska ujawnia ponadto fakt, że na wrażenie smakowe składa się reakcja kilku układów sensorycznych. Wydaje się, że na taką wielowymiarowość wrażeń smakowych wskazują określenia ciało, struktura, tekstura wina oraz wyrażenia oznaczające pierwotnie wymiary i kształty obiektów, a także różne określenia ciała ludzkiego. Jednocześnie omówione leksemy opisują smak wina jako pewną całość: skupiają się na równowadze lub jej braku, bogactwie smaków albo niedostatku smaku. W pole słownictwa winiarskiego zaczyna się wyłaniać zaczątek struktury: leksemy tworzą ciągi synonimiczne i antonimiczne (np. twardy : miękki, chłodny : gorący).