W 1797 r. gen. Jan Henryk Dąbrowski uzyskał zgodę rządu Lombardii na utworzenie polskich oddziałów wojskowych, które miały się rekrutować spośród jeńców austriackich, wśród których było wielu Polaków. Mundury legionów polskich we Włoszech, zgodnie ze wspomnianą umową, miały nawiązywać do wzorów polskich z elementami lombardzkimi (szlify w kolorach lombardzkich) i francuskimi (kokarda francuska). Mundur legionistów był kroju polskiego (oparty na mundurze kawalerii narodowej) w kolorze granatowym, a jako nakrycia głowy używano rogatywek. Poszczególne bataliony miały wyłogi w różnych kolorach, które jednak potem zastąpiono karmazynowymi – pierwsza Legia i pąsowymi – druga Legia. Z czasem wyłogi stały się tylko karmazynowe, natomiast krój munduru przejmował coraz więcej cech francuskich. W niektórych przypadkach francuskie wzorce pokrywały się z polskimi, jak np. użycie koloru granatowego jako koloru umundurowania. Artyleria nosiła mundury zielone.
Udział oddziałów polskich w kampaniach Napoleona, uczynił je znanymi w Europie. Pewne części umundurowania – czapka rogata, kurtka, lanca z czerwono-białym proporczykiem oraz szabla, stały się polskimi znakami rozpoznawczymi.
W okresie wojen napoleońskich umundurowanie było różnorodne, barwne i bogato zdobione. Wprowadzono nowe rodzaje munduru, prócz munduru wielkiego i galowego pojawił się wicemundur (mundur mały). W użyciu było wiele elementów zdobiących mundur takie jak galony, szlify, hafty, sznury, kokardy, pióropusze, guziki czy różnokolorowe wyłogi.
Oddziały piechoty miały surduty ciemnoniebieskie ze szkarłatnym kołnierzem i wyłogami oraz białe, szerokie spodnie. Na głowę zakładano czarny dwurożny, filcowy kapelusz noszony na głowie w poprzek lub wzdłuż. W 1806 r. zastąpiono je czakami, które lepiej osłaniały przed ciosami szabel. Czako było wykonane z filcu, wierzch z czarnej i twardej skóry, dodano także daszek osłaniający oczy przed blaskiem słońca. Nad daszkiem umieszczano blaszanego orła z wybitym numerem pułku, a nad orłem trójkolorową kokardę. Każdy pułk do czapki dodawał pompony, pióra, sznury i kokardy w sobie właściwy sposób. W piechocie obowiązywał także jeden wzór sukiennego płaszcza w kolorze beżowym lub szarym.
Polskie oddziały piechoty, zgodnie z przepisami ubiorczymi z 1807 r., miały nadal granatowe umundurowanie, które różniło się od siebie kolorem dodatków. W 1 legii (dywizji) oficerowie mieli wyłogi żółte, natomiast kołnierz i łapki (wyłogi przy rękawach) pąsowe. Żółte były także lampasy na spodniach i guziki z numerem pułku. Długie, wąskie spodnie ze strzemiączkami (nazywane rajtuzami) noszono wyłożone na buty. Jako nakrycie głowy, noszono okrągłą czapkę z daszkiem (tzw. giwer). Dodatkowo noszono także pendent z żółtą klamrą i białym orłem. Pendent oficerów w zależności od rangi był: barwy złotej przerabiany granatowym jedwabiem – dla oficerów starszych; z lakierowanej, białej skóry – dla oficerów młodszych. Do tego noszono jednosieczny, prosty pałasz. W 2 legii, przy tym samym kolorze munduru (granatowym) noszono wyłogi, kołnierz i łapki karmazynowe. Pozostałe elementy miały ten sam kolor. Szczegółem odróżniającym było także użycie w miejsce elementów złotych – srebrne. W 3 legii, kolor munduru był taki sam, jednak wyłogi, kołnierz, łapki i lampasy były koloru białego.
Stopnie wojskowe zaznaczano w następujący sposób: pułkownik – dwa epolety z bulionami, felcech i kordonki przy kapeluszu i czapce; major – dwa epolety z bulionami, jednak z odmienną taśmą (tzn. przy białych guzikach taśma była złota a buliony srebrne); podpułkownik – jeden epolet z bulionami, a drugi kontrepolet; kapitan – jeden epolet bez bulionów, dugi kontrepolet, felcech i kordonki bez bulionów; porucznik – epolet bez bulionów, a na taśmie jeden prążek przerabiany jedwabiem przez całą długość taśmy oraz kontrepolet. Epolety noszono na obu ramionach, a w przypadku oficerów młodszych epolet na lewym ramieniu a kontrepolet na prawym. Adiutanci różnego szczebla (batalion, pułk) nosili epolet na prawym a kontrepolet na lewym ramieniu. Nawiązaniem do czasów Rzeczypospolitej było noszenie przez nich białej kokardy przy kapeluszu. W oddziałach grenadierów epolety były niciane w kolorze pąsowym, a w woltyżerskich – zielone.
W 1810 r. chcąc ujednolicić umundurowanie oddziałów polskich ponownie wprowadzono zmiany w umundurowaniu oddziałów polskich. Kurtki i fraki pozostały granatowe a wyłogi białe. Karmazynowe były kołnierze, mankiety i wypustki. Wyjątkiem były żółte kołnierze oddziałów woltyżerów. Wpływ francuskiej mundurowej mody można było zauważyć w noszeniu przez oficerów wysoko wyciętych fraków, zamiast kurtek oraz kapeluszy, a przez grenadierów futrzanych bermycy.
W wyniku upraszczania wzoru umundurowania, ówczesny piechur nosił nadal granatowy mundur z białymi wyłogami. W okresie letnim granatowe spodnie zastępowano płóciennymi białymi. Na głowach żołnierze nosili czako lub czapkę, fizylierzy i woltyżerzy zwykle czapkę polską, a grenadierzy – bermyce. Fizylierzy nosili sukienne granatowe naramienniki, grenadierzy – pąsowe, a woltyżerzy – zielone.
Kawaleria napoleońska była różnorodniej umundurowana niż piechota. Karabinierzy (ciężka jazda) nosili mundur ciemnoniebieski ze szkarłatnymi dodatkami i białymi wykończeniami. Nosili kirysy, cynowe kaski z końskim ogonem i pióropuszem oraz białe płaszcze. Podobna formacja kawalerii – kirasjerzy nosiła również ciemnoniebieskie mundury z białymi dodatkami. Kolor kołnierza był uzależniony od numeru pułku, 1-3 szkarłatne, 4-6 – jasnopomarańczowe, 7-9 – żółte, 11-12 – różowe, 13-14 – czerwony przechodzący w fiolet. Kirasjerzy nosili także kaski z mosiężnym grzebieniem i ogonem z czarnego, końskiego włosia. Podobnie jak karabinierzy nosili płaszcze z białego sukna, skórzane białe lub łosiowe spodnie i wysokie buty. Oddziały dragonów miały zielone mundury z dodatkami (kołnierz, wyłogi, łapki) w kolorze pułku. Fantazyjnie były mundury huzarów wzorowane na strojach węgierskich. Składały się z krótkiej, obcisłej kurtki – dolmanu, obcisłych spodni oraz pelisy zarzuconej na lewe ramię. Cały strój był bogato zdobiony. Szczególnie ozdabiano mundury trębaczy, tak by można ich było łatwo odnaleźć na polu bitwy.
W kawalerii polskiej, głównie w pułkach ułanów, używano tzw. „czapki polskiej”. Wykonywano ją z czarnego filcu. U dołu była okrągła, u góry czworograniasta, wysokość ok. 25cm, każdy bok – ok. 25cm. U dołu galon – złoty u oficerów, biały u żołnierzy. Każdy róg był okuty blaszką z haczykiem do zawieszania kordonów. Po lewej stronie czapki była kokarda narodowa, a na niej złoty krzyż kawalerski – u oficerów. Z przodu blacha z numerem pułku, czarny skórzany daszek z metalowym okuciem. Pióropusz lub kita włosiana czarna, u sztabowców – biała, pąsowa – u kompanii wyborczej. Kawaleria nosiła także lampasy na spodniach.
Specjalną kategorią mundurów były mundury sztabowców. Przeważnie bardzo dobrego gatunku, eleganckie w kroju i wykonaniu. Pewne określone elementy były niekiedy zastrzeżone tylko dla sztabu, jak np. czerwone spodnie dla adiutantów Sztabu Generalnego. Zastrzeżono nawet, że mundury huzarskie mogli nosić tylko adiutanci marszałków. Wspólne było noszenie opaski na lewym rękawie i pióropusza na kapeluszu.
Mundury polskich oddziałów w tym okresie nie różniły się zbytnio od mundurów stosowanych w armii francuskiej. Starano się jednak utrzymać odrębność i narodowy charakter, co łatwiej było utrzymać w kawalerii niż w piechocie. Wyjątkiem był mundur polskiego generała. Nosił kurtkę granatową z amarantową wypustką, kołnierzem i mankietami (dwie ostatnie rzeczy miały podwójny, polski haft generalski). Szarawary amarantowe z białym lampasem, noszone na wierzch butów. Dwa epolety srebrne z grubymi bulionami, na epolecie gwiazdy. Czapka czarna, z daszkiem, białe pióro, krzyż kawalerski, kordonki polskie na czapce, ładownica srebrna, pałasz, szarfa, pendent z białym orłem.
Najpopularniejszą polską formacją walczącą u boku Napoleona był 1. lekkokonny pułk gwardii – zwany szwoleżeramigwardii. Służąc bezpośrednio przy Napoleonie byli ubrani w granatowe mundury, z karmazynowym kołnierzem, mankietami i wyłogami. Wysoka karmazynowa czapka, ozdobiona metalowym półsłońcem z litera N, biała kita z piór i takież kordony. Czapkę tę noszono przekrzywioną na prawe oko, co miało dodawać wizualnej dziarskości i zawadiackości żołnierzom.
Armia okresu napoleońskiego była wizualnie bardzo efektowna, a zarazem skuteczna w walce. Zgodnie z zaleceniami Napoleona, jego oddziały stawały do walki w mundurach galowych, co miało podkreślać doniosłość walki.
Artykuły powiązane
- Kapuścińska, Anna – Kostium w hagiografii – tradycja starochrześcijańska
- Kulik, Mariusz – Umundurowanie polskie w latach 1815-1830
- Kulik, Mariusz – Mundur urzędniczy
