Mundur urzędniczy

XIX wiek na ziemiach polskich był swoistym „stuleciem munduru”. Większość wykonywanych w tym czasie profesji, które były wpisane w działanie administracyjne państwa miały własne, określone specjalnymi przepisami stroje.

Na początku XIX wieku administracja państwowa miała własne mundury, który wskazywały w jakim resorcie pracuje osoba nosząca konkretny mundur.

Mundury polskich urzędów noszono tylko w I połowie XIX wieku. W późniejszym okresie były to mundury państw zaborczych Austrii, Prus i Rosji.

Urzędnicy w Księstwie Warszawskim nie nosili mundurów, jednak w urzędach centralnych mogli nosić tzw. mundury obywatelskie, które były strojami szlachty. Mundur ten mogli nosić również urzędnicy nie będący szlachcicami. Mundur stanowił granatowy frak z karmazynowym kołnierzem i mankietami, na których był wyhaftowany srebrny motyw gałęzi bluszczu. Przy fraku umieszczano białe guziki.

Po upadku Napoleona i utworzeniu Królestwa Polskiego, od 1815 r. jest widoczna rozbudowa uniformizacja różnych grup zawodowych oraz urzędów centralnych. Sposób noszenia munduru precyzowano w specjalnie wydawanych przepisach. Przeważnie noszono go w czasie wykonywania czynności służbowych, świąt państwowych i przedstawiania się przełożonym.

W celu rozróżnienia poszczególnych resortów wprowadzono różnorodną kolorystykę mundurów oraz dodatków do nich. Urząd Municypalny Warszawy nosił mundury granatowe z szafirowym kołnierzem.

Pracownicy oświaty nosili mundury szafirowe. Urzędnicy Komisji Rządowej Wyznań i Oświecenia nosili dodatkowo srebrny haft, natomiast nauczyciele haft ten mieli jedwabny. Przy mundurze noszono guziki z polskim orłem i odpowiednim napisem, uzależnionym od miejsca pracy danego urzędnika, np. „Komisja Rządowa”, „Uniwersytet Warszawski” itp. Po pewnym czasie mundury używane w tym resorcie miały aksamitne szafirowe kołnierze i białe guziki.

W 1829 r. wprowadzono mundur dla członków Senatu. Był on koloru karmazynowego ze srebrnym haftem i białymi guzikami. Noszono też tzw. mundur mniejszy w kolorze granatowym, mającym karmazynowy kołnierz i srebrny haft.

Szczegółem przy wicemundurze wskazującym na przynależność do poszczególnych resortów były guziki. Wicemundur urzędników wydziału skarbowego miał guziki białe z herbem Królestwem Polskiego, wydziału spraw wewnętrznych – żółte z herbem Królestwa, Rady Stanu – żółte z cyfrą królewską (ozdobną pierwszą literą imienia panującego króla).

W czasach panowania Mikołaja I (od 1826 r.) wprowadzono tzw. wicemundur, którym był granatowy frak z czarnym aksamitnym kołnierzem.

Krój i barwa mundurów były określane w specjalnych dokumentach, takich jak wydane w 1836 r. Mundury wszelkich władz Królestwa Polskiego.

Podobnie wyglądały mundury używane w Galicyjskim Sejmie Stanowym w latach 1817-1845. Był to granatowy frak ze szkarłatnymi kołnierzem i wyłogami. Krój był wzorowany na mundurze oficerskimi miał jeden rząd żółtych guzików z herbem Galicji. Złote epolety miały haftowany także herb Galicji. Munduru dopełniał trójgraniasty kapelusz i szpada.

TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Kulik_Mariusz-Mundur urzędniczy zał.1

TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Kulik_Mariusz-Mundur urzędniczy zał.2

TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Kulik_Mariusz-Mundur urzędniczy zał.3

Wśród grup zawodowych mundury otrzymali pracownicy poczty, górnicy, leśnicy, celnicy itp. Przeważnie mundury te były wzorowane na mundurach wojskowych, co odnosiło się też do nanoszenia odpowiednich oznaczeń stanowisk służbowych. W poszczególnych korpusach, np. leśny i górniczy, wprowadzono podział stanowisk na klasy, analogiczne do stopni wojskowych, które również oznaczano na mundurach określonymi symbolami.

Jednym z przykładów uniformizacji grupy zawodowej jest utworzony w 1819 r. Królewski Korpus Leśny. Otrzymał on specjalne zielone mundury z haftem srebrnym wyobrażającym liście dębowe i żołędzie (symbolikę tę przejęto w 1837 r. w całym Cesarstwie Rosyjskim). Korpus Leśny podzielono na osiem klas, z których najwyższa była I, a najniższa VIII. Osoby mające klasy I-VI stanowiły korpus oficerski Królewskiego Korpusu Leśnego.Stopnie służbowe miały swe odpowiedniki w stopniach oficerskich w Wojsku Polskim.

Do poszczególnych klas należeli:

Klasa I: minister prezydujący w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, dyrektor generalny Lasów Rządowych, nadleśny naczelny;

Klasa II: nadleśni generalni, inspektor węglarstwa;

Klasa III: naczelnicy wydziału lasów, naczelnicy sekcji, profesorowie Szkoły Szczególnej Leśnictwa;

Klasa IV: asesorowie nadleśni, nadleśni, komisarze leśni, inspektorzy magazynu drzewa, podinspektorzy węglarstwa;

Klasa V: nadleśniczowie, adiunkci kl. I sekcji technicznej, mierniczowie leśni, urzędnicy linii biurowej, kontroler magazynu drzewa, łowczy, sekretarz sekcji leśnej przy komisji wojewódzkiej i przy inspektoracie węglarstwa;

Klasa VI: podleśni, podłowczowie, pisarze przy urzędach leśnych, pisarze przy magazynie drzewa, adiunkci leśni kl. II sekcji technicznej, uczniowie szkoły leśnej;

Klasa VII strażnicy;

Klasa VIII strzelcy leśni.

Mundur osób zaliczanych do klas I-VI (rangi oficerskie), dzielił się podobnie jak w wojsku na mundur wielki, mały (codzienny) i wicemundur. Osoby mające rangi oficerskie (urzędnicze) miały guziki z polskim orłem, natomiast strażnicy i strzelcy leśni mieli guziki gładkie.

Mundur wielki był koloru ciemnozielonego i składał się z fraka mundurowego z ciemnozielonymi kołnierzem, mankietami i klapkami na kieszeniach. Był on zapinany na jeden rząd guzików, na których z herbem Królestwa Polskiego (orłem). Mundur miał także jasnozielone wypustki. Spodnie noszono wpuszczone w wysokie oficerskie buty. Na głowie noszono ciemnozielony kapelusz stosowany, bez pióra, ze srebrnymi frędzlami zwieszającymi się na rogach kapelusza. Urzędnicy I klasy nosili na kapeluszu, analogicznie jak noszone w wojsku oznaki generalskie, srebrny bulionowy kordon ułożony na białej kokardzie i zapięty na guzik z orłem. Osoby pozostałych klas nosiły kordon z gładkiego srebrnego galonu zapiętym na guzik mundurowy.

Mundur wielki noszono w dwóch wersjach: jako mundur galowy (świąteczny) – z białymi spodniami; jako mundur powszedni (codzienny) – z ciemnozielonymi spodniami.

Oficerowie leśni (z wyjątkiem uczniów Szkoły Szczególnej Leśnictwa) do munduru wielkiego nosili szpady. Osoby rang oficerskich nosili srebrne ostrogi, które nie były przewidziane dla urzędników tzw. linii biurowej nie nosili ostróg.

Mundur mały (codzienny) składał się z ciemnozielonego surduta mundurowego z jasnozieloną wypustką oraz szarych spodni z zielonym lampasem wypuszczanych na buty. Stroju dopełniała ciemnozielona furażerka.

Wicemundur był wzorem munduru prostego kroju bez haftów i ozdób.

Wyposażenia mundurowego dopełniał szary sukienny płaszcz, zaopatrzony w stojący jasnozielony kołnierz. Strzelcy i strażnicy leśni na noszonych kaszkietach, klamrach przy pendencie i na ładownicach nosili polskiego orła.

Poszczególne rangi (klasy) w Królewskim Korpusie Leśnym oznaczano na mundurze, w sposób analogiczny jak w armii. Noszono naramienniki mające formę grubego skręconego srebrnego bulionu, który był przypięty na ramieniu za pomocą małego srebrnego guzika. Osoby zajmujące stanowiska klasy I-II nosiły go na obu ramionach, klasy IV jeden naramiennik na prawym ramieniu. Pozostali urzędnicy Korpusu Leśnego nie nosili naramienników. Na kapeluszach rangę oznaczano obszyciem kapelusza i wzorem na guziku. Wszystkie mundury miały haft na kołnierzu, mankietach i klapkach kieszeniowych, którego głównym motywem były gałązki dębu z liśćmi i żołędziami.

TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Kulik_Mariusz-Mundur urzędniczy zał.4

Przykładem innego uniformu spotykanego na ziemiach polskich jest mundur górniczy. Był strojem Królewskiego Korpusu Górniczego, który powołano do życia w 1817 r. Jego członków, analogicznie jak w Królewskim Korpusie Leśnym, podzielono na osiem klas. Do poszczególnych klas należeli:

Klasa I – minister prezydujący w Komisji Spraw Wewnętrznych i Policji, Radca Stanu dyrektor generalny, naczelnik Wydziału Górniczego, dyrektor w Generalnej Dyrekcji Górnictwa;

Klasa II – inspektor generalny obwodów górniczych, członkowie dyrekcji generalnej górnictwa, członkowie honorowi, adiunkt w wydziale górnictwa w Komisji Spraw Wewnętrznych i Policji, naczelny lekarz i naczelny chirurg.

Klasa III – dozorcy w dozorstwach górniczych, asesorowie w dyrekcji generalnej górnictwa, profesorowie w szkole praktycznej górnictwa, członkowie honorowi;

Klasa IV – kontroler kasy generalnej, sztychmajstrowie, kalkulatorzy, asesorzy inspekcji, archiwista i tłumacz dyrekcji górnictwa, zawiadowcy w dozorstwach, rysownicy, lekarze i chirurdzy, członkowie honorowi;

Klasa V – nadsztygarzy, majstrzy, ekspedytor w dyrekcji górnictwa, modelownicy;

Klasa VI – starsi przy gromadach górniczych w dozorstwach, hutmani, przełożeni nad warsztatami, kopiści, dozorcy szybów, majstrzy, kowale;

Klasa VII – giserzy, hutnicy, mierniczowie, majstrowie, instruktorzy, maszyniści;

Klasa VIII – górnicy, robotnicy.

Urzędnicy klas I-V tworzyli korpus Urzędników Górniczych (analogiczny do korpusu oficerskiego w armii), natomiast klasy VI-VIII tworzyły korpus prostych górników.

Wzorem dla umundurowania górniczego był mundur żołnierzy piechoty Wojska Polskiego.

Górnicy nosili granatowe mundury. Frak miał wysoki, granatowy kołnierz oraz łapki i klapki nad kieszeniami. Poły były zawinięte i miały karmazynową wypustkę. Frak był zapinany na jeden rząd białych guzików z polskim orłem. Z przodu było ich dziewięć, po trzy na klapkach i dwa w stanie. W dni powszednie noszono granatowe gładkie spodnie, natomiast w dni świąteczne – białe.

Mundur dyrektorów (odpowiednik rangi generalskiej w wojsku) miał naramienniki pokryte karmazynowym suknem i obszyte srebrnym galonem. Od dołu naramienniki były obszyte potrójnym srebrnym sznurkiem, który przytrzymywał srebrne buliony. Na naramiennikach był wyhaftowany srebrny polski orzeł, trzymający w szponach młotek i motykę. Na kołnierzu i łapkach haftowano dwa rogi obfitości otoczone gałęziami dębowymi z liśćmi i żołędziami. Wyszywano także srebrną obwódkę („w ząbki”). Nosił także kapelusz stosowany bez pióra, ze srebrnymi kordonkami, białą kokardą i srebrnym bulionem, które były zapięte na guzik. Buty zachodziły za kolana i przypinano do nich srebrne ostrogi. Do munduru noszono również szpadę.

Górnicy III klasy nosili mundur granatowy. Na karmazynowych naramiennikach nie było orła, a buliony były drobniejsze. Na kołnierzu był wyhaftowany jeden róg obfitości. Na kołnierzu nie było srebrnej obwódki na górze. Łapki były obszyte obwódką. Kapelusz miał srebrny galon.

Górnicy klas VI-VIII nosili granatowe mundury. Krótką, sięgającą bioder kurtkę. Na kołnierzu był gładki, srebrny galon. Na ramieniu noszono pasek z karmazynowego sukna. Uczniowie szkoły górniczej nosili pendent zamiast kontrepolet, z prawego ramienia na lewą stronę z przetyczką mosiężną z przodu. Wieszano na nim kordelas (szablę) VI klasa, lub potrzebne narzędzia – VII klasa. Grantowe spodnie, gładkie i szerokie opuszczano na buty. Z tyłu noszono skórzany fartuch (lederwerk), owalnie obcięty, który przytrzymywany był pasem.Górnicy niższych klas (VI-VIII), czarne czapki (czako) z odznakami górniczymi – młotkiem i motyką z białego metalu. Dodatkowo noszono szable, podobne do używanych przez piechotę.

TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Kulik_Mariusz-Mundur urzędniczy zał.5

W 1817 r. utworzono Dyrekcję Generalną Poczt, i określono zakres jej czynności. Określono także wykaz stanowisk i obowiązujący uniform.Na czele urzędu stał dyrektor generalny, który miał do pomocy komisarzy. Podlegali mu urzędnicy podzieleni na pięć kategorii: 1 – poczmistrzowie centralni (wojewódzcy), 2 – poczmistrzowie przy stacjach granicznych, 3 – poczmistrzowie pośredni, 4 – sekretarze, 5 – pisarze i ekspedytorzy poczty przy stacjach.

Pocztylioni, konduktorzy, brytregerzy, ważnicy, wagmistrzowie i słudzy pocztowi mieli nosić strój w kolorze zielonym z karmazynowym kołnierzem. Mieli nosić także specjalną blachę z herbem Królestwa Polskiego i trąbką.

W II połowie XIX wieku na ziemiach polskich istniały przeważnie urzędy państw zaborczych, mimo tego że często pracowali w nich Polacy. W urzędach tych obowiązywały obce (austriackie, pruskie lub rosyjskie) prawa oraz inne zasady działania. Prócz norm prawnych zmieniły się także stroje urzędników, umieszczone na nich symbole a także oznaczenia rang (klas) urzędniczych.

Tabele rang, wspomniane wyżej, miały wszystkie trzy państwa zaborcze. Przeważnie tabele te były skonstruowane tak, by istniała zależność pomiędzy rangami dworskimi, urzędniczymi, wojskowymi a nawet duchownymi.

Ranga	Gwardia	Armia	Administracja
I	Generał feldmarszałek	Generał feldmarszałek	Sekretarz Stanu
II	Generał (broni)	Generał (broni)	Rzeczywisty Tajny Radca
III	Generał lejtnant	Generał lejtnant	Tajny Radca
IV	Generał major	Generał major	Rzeczywisty Radca Stanu
V	–	–	Radca Stanu
VI	Pułkownik	Pułkownik	Radca Kolegialny
VII	Kapitan	Podpułkownik	Radca Nadworny
VIII	Sztabs-kapitan	Kapitan, rotmistrz	Asesor Kolegialny
IX	Porucznik	Sztabs-kapitan, sztabs-rotmistrz	Radca Tytularny
X	Podporucznik, kornet	Porucznik	Sekretarz Kolegialny
XI	–	–	–
XII	Praporszczyk	Podporucznik	Sekretarz Gubernialny
XIII	–	Praporszczyk	–
XIV	–	–	Radca Kolegialny

Tabela rang obowiązująca w Cesarstwie Rosyjskim do 1917 r.

Wszystkim osobom posiadającym wspomniane rangi, przysługiwały odpowiednie tytuły grzecznościowe.

Ranga	Tytuł
I-II	Wysokopriewoschoditielstwo
III-IV	Priewoschoditielstwo
V	Wysokorodie
VI-VIII	Wysokobłogorodie
X-XIV	Błogorodie

Tytuły grzecznościowe używane w stosunku do poszczególnych rang obowiązujące w Cesarstwie Rosyjskim do 1917 r.

Wygląd munduru był uzależniony od obowiązujących przepisów, które szczegółowo regulowały ich wygląd, przeznaczenie i noszone do niego dodatki. Mundur i jego elementy są podobne dla całego wieku XIX. Różnice dotyczą dodatków i kolorystyki. Jako mundur galowy osoby zajmujące najwyższe rangi urzędnicze (od szóstej wzwyż), nosiły specjalny jednorzędowy kaftan, szpadę i trójgraniasty kapelusz. Osoby niższych rang urzędniczych (rangi niższe od siódmej) nosiły ciemnozielony dwurzędowy surdut z wyłogami, ciemnozielone spodnie bez lampasów i kolorowego kantu, białą kamizelkę, trójgraniasty kapelusz i szpadę, czarny krawat, na guzikach w zależności od szczebla zajmowanego stanowiska umieszczano herb: państwa – dla urzędów centralnych, guberni – dla urzędów gubernialnych, okręgu lub miasta.

Na mundurach służbowych noszonych codziennie oznaczenie rangi umieszczano na naramienniku lub kołnierzu. Naramienniki były złote (najwyższe rangi) lub srebrne były na mundurach galowych, a poszczególne rangi oznaczano liczbą gwiazdek.

W XIX wieku rozpowszechnione były, prócz mundurów urzędniczych, tzw. mundury profesjonalne. Nosili je pocztowcy, kolejarze, tramwajarze, dorożkarze.Posłańcy warszawscy nosili czapki, początkowo zielone, a później czerwone. Specjalne czapki mieli także tragarze na dworcach kolejowych.

TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Kulik_Mariusz-Mundur urzędniczy zał.6

Pocztylioni w Królestwie Polskim w poł. XIX w.

.

Tendencja do uniformizacji i regulacji kariery urzędników była właściwa dla całego dziewiętnastowiecznego świata i nie omijała nawet tak egzotycznych rejonów jak Daleki Wschód. Rangę w Chinach oznaczano za pomocą określonego koloru ubrania, elementów zdobniczych oraz koloru i faktury guzika na czapce.

TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Kulik_Mariusz-Mundur urzędniczy zał.7

Artykuły powiązane

• Kulik, Mariusz – Umundurowanie polskie w okresie napoleońskim
• Kulik, Mariusz – Umundurowanie polskie w latach 1815-1830
• Kulik, Mariusz – Mundur wojskowy
• Kędziora, Alicja – Kostium teatralny – 2. połowa XIX w.
• Kędziora, Alicja – Strój męski – 2 poł. XIX w.
• Kędziora, Alicja – Strój kobiecy – 2 poł. XIX w.