W XIX wieku, na ziemiach polskich pod zaborami kultywowano różne rodzaje żałoby: państwowej, prywatnej i narodowej. Ta ostatnia była nieoficjalna i sprzeczna z zaleceniami władz zaborczych. Była demonstracją jedności narodu pozbawionego własnego państwa.
Żałoba narodowa była spowodowana zarówno klęskami powstań narodowych jak i wyrazem sprzeciwu wobec polityki ugody części rodaków z władzami zaborczymi. Tak duża polaryzacja społeczeństwa polskiego nastąpiła w latach 60. XIX wieku, gdy we władzach Królestwa Polskiego zasiadał margrabia Aleksander Wielopolski (dyrektor przywróconej Komisji Wyznań i Oświecenia Publicznego), będący symbolem polityki ugodowej. Jednym z proponowanych środków walki z władzą było organizowanie manifestacji i bojkot postanowień rządu. Dowodem poparcia bojkotu i sprzeciwu wobec władz było ogłoszenie żałoby narodowej, której podporządkowała się większość mieszkańców dużych miast Królestwa Polskiego.
Na początku lat 60. XIX wieku, wzmogły się antypolskie działania władz rosyjskich, tropiących antyrosyjską działalność Polaków. W odpowiedzi na te poczynania władzy, społeczeństwo polskie urządzało szereg manifestacji religijno-patriotycznych, które organizowano zazwyczaj dla uczczenia pamięci poległych patriotów. Początki tych wystąpień wiązały się z pogrzebem wdowy po gen. Józefie Sowińskim, który odbył się 11 czerwca 1860 r. W czasie jednej z manifestacji – 27 lutego 1861 r. w Warszawie doszło do ataku wojsk rosyjskich na jej uczestników, w wyniku czego zginęło pięć osób. 3 marca 1861 r. z ambon ogłoszono obowiązek powszechnej żałoby narodowej. 8 kwietnia tego samego roku doszło do kolejnej manifestacji na Placu Zamkowym. Podobnie jak poprzednio rosyjska władza użyła broni, na skutek czego zginęło 108 osób.
TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Kulik_Mariusz-Żałoba narodowa zał.1
Po tych tragicznych wydarzeniach lutowych 1861 r. mieszkańcy Warszawy przez kilka lat nosili żałobę. Kobiety nosiły wówczas welony z krepy, czarne suknie i rękawiczki. Ten patriotyczny obowiązek zniósł powstańczy Rząd Narodowy odezwą wydaną 29 października 1863 r.
Żałoba narodowa była widoczna na ziemiach polskich po stłumieniu powstania styczniowego (1863-1864) oraz w trakcie obchodów rocznic narodowych. Władze rosyjskie bezskutecznie próbowały zwalczyć tą formę patriotyzmu. Zdarzało się, że patrole zatrzymywały kobiety na ulicy ubrane w czarne suknie i wymuszały wyjaśnienia. Często osoby, które rzeczywiście były pogrążone w żałobie z powodu śmierci bliskich w rodzinie, musiały mieć specjalne pozwolenie policji na noszenie żałoby. By uniknąć tych problemów zastępowano kolor czarny kolorem fioletowym.
Na prowincji nastroje patriotyczne manifestowano przez noszenie strojów narodowych – kontuszów, żupanów, sukman, czapek krakowskich, kokard i szarf w barwach narodowych.
Odpowiednie stroje żałobne w latach 60. XIX wieku, także przed wybuchem powstania styczniowego, szyły popularne pracownie krawieckie (np. dom mody Julii i Józefy Kuhnke). Strój ten przyjął się w postaci czarnej sukni z białą plisą u obwodu i czarnego wianka, uformowanego w kształt przypominający koronę cierniową.
TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Kulik_Mariusz-Żałoba narodowa zał.2
Dostępna była także swoista galanteria patriotyczna, którą często wykonywały własnoręcznie polskie patriotki. Przeważnie były to sakiewki, kołnierzyki i opaski żałobne na szyję z wyszywanymi symbolami patriotycznymi. Powszechnie noszono krzyżyki, nawiązujące do kształtu złamanego krzyża, motywy korony cierniowej i palmy męczeństwa.
Żałobę narodową podkreślano także noszeniem odpowiedniej biżuterii, której cechą charakterystyczną było powiązanie symboliki narodowej z symboliką religijną. To połączenie miało początek w symbolice stosowanej przez konfederatów barskich, którzy w odpowiednich elementach stroju umieszczali motywy patriotyczne w połączeniu z motywami religijnymi. Symbolika ta przywoływała zniewolenie narodu, walkę o utrzymanie wiary religijnej (katolickiej). Rodzajem biżuterii przywołującym jednoznaczne skojarzenia ze zniewoleniem narodu były tzw. „bransolety łańcuchowe”, wyglądem przypominające łańcuch.
Do biżuterii patriotycznej można zaliczyć także krzyżyki pamiątkowe do noszenia na piersiach upamiętniające tragiczne dla Polaków wydarzenia. Na krzyżyku umieszczano koronę cierniową i liść palmowy oraz napisy z datą i miejscem upamiętnionego w ten sposób, tragicznego wydarzenia, np. „PAMIĄTKA 25 27 LUT 8 KWIET 1861” i „WARSZAWA”.
TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Kulik_Mariusz-Żałoba narodowa zał.3
Innym rodzajem patriotycznej biżuterii żałobnej były obrączki żałobne, na których od wewnętrznej strony grawerowano napisy mówiące o tragicznych datach w historii Polski. Jednym z takich wydarzeń była np. śmierć Tadeusza Kościuszki, o czym informowały napisy na tych obrączkach – „Kościuszko umarł 15 Października 1817”.
TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Kulik_Mariusz-Żałoba narodowa zał.4
Odmianą noszonej biżuterii były także pierścienie z podobiznami bohaterów narodowych. Przeważnie byli to Tadeusz Kościuszko lub ks. Józef Poniatowski. Często głoszono, że obrączka lub pierścień zostały wykonane z szabli lub podkowy konia ks. Józefa Poniatowskiego, co zwiększało wartość symboliczną tych przedmiotów, czyniąc z nich niekiedy rodzinne relikwie.
Wykonywano także egzemplarze biżuterii na indywidualne zamówienie. Były one wówczas wykonane ze szlachetnych kruszców. Były to broszki, zegarki, pierścionki, które ozdabiano portretem wybranego bohatera narodowego.
TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Kulik_Mariusz-Żałoba narodowa zał.5
Portrety bohaterów narodowych umieszczano niekiedy na przedmiotach codziennego użytku, takich jak talerze, kubki, szklanki, łyżeczki, szpilki do włosów, breloki, tabakierki itp.
TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Kulik_Mariusz-Żałoba narodowa zał.6
Pierścień i obrączka były w niektórych przypadkach znakiem rozpoznawczym dla członków tajnych stowarzyszeń w drugiej i trzeciej dekadzie XIX wieku. Przekazywała ona wówczas określone i często ukryte treści. Na pierścieniach tych umieszczano sentencje, programowe symbole i hasła.
Żałobę narodową nieoficjalnie ogłaszały środowiska patriotyczne z okazji zbliżających się rocznic tragedii narodowych. W styczniu 1893 r., dla upamiętnienia setnej rocznicy drugiego rozbioru Polski, młodzież lwowska ogłosiła żałobę narodową. Rozlepiono ulotki wzywające do zrezygnowania z zabaw karnawałowych, co jednak nie znalazło oddźwięku w społeczeństwie. W domach, w których odbywały się bale wybijano kamieniami szyby lub wnoszono do salonów trumny.
Aparat władzy państw zaborczych żałobę narodową, którą starało się kultywować społeczeństwo polskie w XIX wieku, traktował często jako formę sprzeciwu wobec istniejącej rzeczywistości. W wielu przypadkach żałoba narodowa była zwalczana przez te władze i uważana za przejaw działalności antypaństwowej. Zjawisko żałoby narodowej oddawało całą skomplikowaną symbolikę narodową Polaków znajdujących się pod trzema zaborami. Pokazuje także silny związek i wzajemne przenikanie sfery publicznej z prywatną. Pewne symbole z dzisiejszej perspektywy zupełnie nieczytelne, dla ludzi z XIX wieku stanowiły rodzaj znaku rozpoznawczego, który pozwalał na wzajemne rozpoznanie się bez zbędnych słów i gestów. Żałoba narodowa i jej przejawy należały do kodu kulturowego i politycznego Polaków w XIX stuleciu
Artykuły powiązane
- Kulik, Mariusz – Mundur wojskowy
- Kulik, Mariusz – Wygląd mężczyzny w XIX wieku
- Kędziora, Alicja – Strój męski – 2 poł. XIX w.
