Wyraz ucho został odziedziczony z psł. *uхo, ušese. W liczbie podwójnej miał on postać *uši, co kontynuuje dzisiejszy wyraz uszy (dwoje uszu). Omawiane słowo ma liczne nawiązania w językach indoeuropejskich, np. lit. ausìs (neoosnowa, (zob. SEJL I 34)), zwykle lm aũsys, łot. àuss, łac. auris, goc. ausō, stwniem. ōra, niem. Ohr, ang. ear, awest. du. uši, gr. oũs. Sprowadza się je do wspólnego pie. rdzenia *áṷs-‘ucho’.
W. Boryś, na podstawie odmiany rzeczownika uszy (dawna deklinacja spółgłoskowa na –es-) w różnych językach słowiańskich, sprowadza go do pie. postaci M. lp *áṷs-o-s, D. áṷs-es-es // áṷs-es-os (SEJPB 660). W. Smoczyński, wnioskując z materiału bałtyckiego, doszedł do wniosku, iż w epoce pbs. omawiany rdzeń miał postać M. du. *ausī (przy uwzględnieniu laryngalnych: z pie. *h2óṷsi-// *h2éṷsi- ) i był to dawny temat r. ż. na –i– (SEJL I 34).
Dzisiejsza postać M. lp ucho powstała w psł. z *áṷs–o– wskutek monoftongizacji dyftongów przed spółgłoską (*auC > uC) i zmiany spółgłoski –s– stojącej po i, u, r, k (g) a przed samogłoską w –x– (*usV > uxV) (zob. Bartula 1997: 87-88). Psł. forma du. *uxi1 wskutek palatalizacji I spółgłosek tylnojęzykowych przeszła w uši, a ta – po dyspalatalizacji spółgłosek historycznie miękkich w XVI wieku – dała znaną ze współczesności postać uszy. Dawny M. lm ucha jest używany współcześnie na określenie‘uchwytów torby, kubka’ (dwa ucha).
Źródła
- Bartula Czesław, „Podstawowe wiadomości z gramatyki staro-cerkiewno-słowiańskiej na tle porównawczym”, Warszawa 1997.
- Boryś Wiesław, „Słownik etymologiczny języka polskiego”, Kraków 2005 (SEJPB).
- Smoczyński Wojciech, „Słownik etymologiczny języka litewskiego”, t. 1-2, Wilno2007 (SEJL).
- Vasmer Max, „Russisches Etymologisches Wörterbuch”, I-III, Heidelberg 1950-1958.
Artykuły powiązane
- Piotrowska, Agnieszka Ewa – Etymologia wyrazów nos i nozdrza
