Czasowniki oznaczające sytuację postrzegania wzrokowego były zwykle analizowane w ramach większej grupy predykatów percepcyjnych, odnoszących się do zmysłu słuchu, czucia, czy smaku. Według J. Apresjana, który podjął próbę wyróżnienia klas systemów składających się na obraz człowieka w języku, percepcja jest najbardziej autonomiczna, ponieważ „[…] zachodzi sama z siebie, niezależnie od innych systemów.” (Apresjan 1995: 42 (tłum. moje – M.Z)). Nie można się zgodzić z taką tezą. Przeczą temu zarówno fakty psychologiczne, jak i językowe.
Nie ma wątpliwości, że człowiek wszystkie informacje o otaczającej go rzeczywistości zdobywa za pomocą zmysłów. Zmysły dostarczają nam danych w sposób prawie ciągły, nawet we śnie odbieramy bodźce słuchowe, dotykowe czy zapachowe. Jednak o percepcji można mówić jedynie wtedy, kiedy informacja sensoryczna zostanie przez człowieka przeanalizowana i przyswojona. Według danych psychologicznych w analizie danych zmysłowych są wykorzystywane dwie rzeczy — sam bodziec oraz oczekiwania perceptora. Badania psychologów wykazały, że jeżeli perceptor korzysta tylko z informacji sensorycznej, to całe spostrzeżenie nie poddaje się stabilnej interpretacji. Zatem percepcja wizualna nie jest autonomiczna, ale ściśle związana z całym systemem poznawczym człowieka i jego wiedzą o świecie. Postrzeganie u człowieka polega więc na analizie syntetyzującej bodźce zmysłowe oraz wiedzę o rzeczywistości (Lindsay, Norman 1991: 165).
Analiza przykładów dostarcza dowodów na to, że także w języku istnieje ścisły związek percepcji wzrokowej z procesami mentalnymi.
Na podstawie badanych tekstów można stwierdzić, że w językowym modelu sytuacji percepcji wizualnej postrzeganie zachodzi wtedy, kiedy spełnione są cztery warunki. Przede wszystkim niezbędne jest prawidłowe funkcjonowanie oczu osoby postrzegającej (określanej dalej jako perceptor). Postrzeganie nie jest możliwe wtedy, gdy oczy są uszkodzone. Po drugie, konieczna jest wystarczająca ilość światła, aby można było odróżniać obiekty. Po trzecie, obiekt powinien znaleźć się na linii wzroku perceptora. Wreszcie perceptor musi zinterpretować obiekt. Perceptor jest zatem charakteryzowany nie tyle jako ktoś biernie odbierający bodźce sensoryczne, ale przede wszystkim jako osoba, która jest w stanie uświadomić sobie istnienie obiektu w świecie i dokonać jego interpretacji. W procesie percepcji wizualnej jest więc obligatoryjnie zawarty także akt mentalny.
W przypadku prototypowego użycia analizowanych czasowników zobaczyć, ujrzeć, dostrzec i spostrzec moment pojawienia się obiektu w polu widzenia perceptora jest równoczesny z momentem uświadomienia sobie przez perceptora istnienia tego obiektu. Jednak z analizy niektórych zdań, zwłaszcza takich, w których czasowniki zobaczyć, ujrzeć, dostrzec, spostrzec występują w postaci zanegowanej, wynika, że czasem rozproszenie uwagi perceptora uniemożliwia lub znacznie ogranicza jego widzenie, por.1por. – Wszystkie przykłady pochodzą z Korpusu Języka Polskiego PWN.:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
Antoniusz tymczasem wielkimi krokami przemierzał peron. Był tak zamyślony, że nie spostrzegł swego dobrego znajomego.
Przytoczone powyżej zdania opisują sytuację, kiedy percepcja wzrokowa nie mogła zajść, chociaż według nadawcy obiekt znalazł się w polu widzenia potencjalnego perceptora.
Nadawca może też ukazać sytuację, kiedy perceptor widzi obiekt, ale w bardzo ograniczonym zakresie, ponieważ nadmiar emocji rozprasza jego uwagę, co obrazują przytoczone poniżej przykłady:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
Mirka! – zwołała pani Barbara, trzymając nad głową cienki sweter. Już w pierwszej minucie przemókł do suchej nitki, zdenerwowana prawie tego nie spostrzegła.
W zasadzie trudno stwierdzić, czy w sytuacji percepcji wizualnej jest zawarta wolitywność perceptora. Nadawca może podkreślić, opisując sytuację postrzegania, że obiekt pojawił się na linii wzroku perceptora wbrew jego woli, np.:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
Możliwa jest także sytuacja, że obiekt pojawia się na linii wzroku perceptora niezależnie od jego woli, np.:
Swetoniusz podaje: „Gdy potem jeden raz przypadkiem zobaczył Agrippinę, tak ją ścigał wpatrzonymi i pełnymi łez oczyma, że odtąd pilnowano, aby już nigdy więcej nie pojawiła się blisko niego”.
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
Artur, wchodząc po schodach na pierwsze piętro, spostrzegł przypadkowo przez uchylone drzwi Alojzego, który nożyczkami przecinał druty elektryczne.
Nadawca może także użyć analizowanych czasowników w zdaniach odnoszących się do sytuacji, kiedy perceptor chciał, aby dany obiekt pojawił się na linii jego wzroku, por.:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
O tym, że element wolitywny może pojawić się w sytuacji opisywanej przez czasownik percepcji wzrokowej, co nie znaczy, że musi, świadczy też łączliwość formy bezokolicznika zobaczyć z takimi czasownikami, jak: trzeba, warto, np.:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
Nie chcę straszyć Ligonia […], ale trzeba zobaczyć, co się tam dzieje. Alfons Kulik nie wiedział, co to strach. Już niejednokrotnie przepędzał z nieszczęsnej budowy przeróżnych narkomanów.
Tędy o północy pomykałem niegdyś dorożką i ściskałem Węgierkę, która pragnęła ujrzeć, jak wygląda Warszawa nocą, a usta miała gorące.
Element wolitywności widać także w zdaniach celowych. Jednak w takim typie zdań mogą się pojawić tylko czasowniki ujrzeć i zobaczyć:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
Słysząc tętent koni zbliżającej się armii Howarda, z nadzieją, że to przybywa z Północy Siedzący Byk, Lusterko wyszedł z ukrycia, by ujrzeć na własne oczy zbawienną odsiecz.
Niewątpliwie element interpretacji pojawia się w strukturze sytuacji percepcji wizualnej. Nasuwa się pytanie: czy rzeczywiście ten akt interpretacji obiektu jest obligatoryjny w postrzeganiu wzrokowym? Oczywiście w sytuacji prototypowej perceptor potrafi określić widziany obiekt:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
Rzucił okiem po podwórzu i spostrzegł Długosza.
Jednak istnieją również takie teksty, z których wynika, iż perceptor nie potrafi precyzyjnie określić tego, co widział, np.:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
Należy tu jednak zdecydowanie podkreślić, że nawet w tym przypadku pojawia się element interpretacji. Nadawca sugeruje bowiem, że perceptor identyfikuje obiekt jako nieokreślony. Zatem interpretacja obiektu jest obligatoryjnym składnikiem sytuacji percepcji wzrokowej.
W sytuacji percepcji wizualnej oprócz interpretacji perceptora może być także zawarte wartościowanie obiektu, por.:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
Zatrzymał się, kierując w górę snop światła z latarki. Ujrzał parę najładniejszych nóg Rzeczypospolitej i bezczelny uśmieszek na zmysłowych ustach.
Ponadto w opisie sytuacji postrzegania może się zawierać charakterystyka stosunku emocjonalnego perceptora do samego kontaktu z obiektem, por.:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
Zerwałem się na równe nogi i ku wielkiej mej radości ujrzałem Mateusza, który siedział na gałęzi szpikowego drzewa z maleńką kopertą w dziobie.
Ale równocześnie Groszek dostrzegł z niezmierną ulgą, jak Ika dźwiga na nogi zemdlonego Niebieskiego Chłopca, jak wyprowadza go ku wyjściu z polany.
Z przerażeniem spostrzegam, że zostało jeszcze wiele nie obdzielonych osób, a ledwie już co jest na dnie kotła.
To, że akty mentalne zachodzą w sytuacji percepcji wzrokowej, potwierdza także łączliwość czasowników zobaczyć i ujrzeć z takimi obiektami, jak np.: film, sztuka, przedstawienie, koncert, komiks, których desygnatami są dzieła sztuki czy literatury odbierane wyłącznie w ich warstwie treściowej, nie zaś przedmiotowej. Za K. Waszakową określam ten typ obiektów jako obiekty treściowe (Waszakowa 1996: 40), np.:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
Do specyficznej podklasy obiektów „treściowych” można zaliczyć takie obiekty, które oznaczają wyodrębnione przez ludzi elementy świata jako istotne ze względu na ich walory estetyczne, np.:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
Następnego dnia poszli obaj zobaczyć Salon na Polach Marsowych.
Percepcja obiektów treściowych jest niemożliwa bez udziału skomplikowanych procesów mentalnych perceptora.
Reasumując, w sytuacji percepcji wzrokowej można wyodrębnić następujące akty mentalne:
- akt interpretacji obiektu przez perceptora — jest to jedyny obligatoryjny element sytuacji postrzegania;
- nieobligatoryjne akty mentalne w sytuacji percepcji wizualnej:
- wolitywność,
- wartościowanie obiektu przez perceptora,
- emocje perceptora wyzwalane przez pojawienie się obiektu.
Źródła
- Apresjan Jurij,„Образ человека по данным языка. Попытка системного описания”. „Вопросы Языкознания”, nr 1 1995.
- Lindsay Peter H., Norman Donald A., „Procesy przetwarzania informacji u człowieka. Wprowadzenie do psychologii”, tłum. Artur Kowaliszyn, PWN, Warszawa 1991.
- Waszakowa Krystyna, „Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. Rzeczowniki z formantami paradygmatycznymi”, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, wyd. II popr. Warszawa 1996.
Artykuły powiązane
- Rembowska-Płuciennik, Magdalena – Kategorie sensualne w kognitywistycznych badaniach literackich
Bibliografia
- 1por. – Wszystkie przykłady pochodzą z Korpusu Języka Polskiego PWN.
