Percepcja – Sensualność w kulturze polskiej

Zmysły ludzkie (wzrok, słuch, dotyk, smak, węch, propriocepcja) dostarczają informacji o świecie zewnętrznym i środowisku wewnętrznym człowieka. Pobudzone przez bodźce ze środowiska receptory zmysłowe i organy zmysłowe wytwarzają neuronalną odpowiedź na stymulację, czyli wrażenia sensoryczne. Ich odbiór, przetwarzanie i rozpoznawanie przez mózg i umysł ludzki to właśnie percepcja (Brookes, Wilson 2000). Na tej podstawie dochodzi do wytworzenia mentalnej reprezentacji świata zewnętrznego. Proces gromadzenia i wykorzystania wrażeń sensorycznych jest wypadkową ucieleśnionego podłoża fizjologiczno-psychologicznego percepcji, jak i sensualnych praktyk kulturowych. Percepcja jest zjawiskiem systemowym, angażującym mechanizmy neuronalne, adaptacyjne i ewolucyjne, posiadaną już wiedzę i uczenie się, ma charakter aktywny (nie można jej zawężać do biernej rejestracji wrażeń) i niesie w sobie immanentny element interpretacyjny postrzeganych zjawisk (Gregory 19987, Van Leeuven 1999).

Problem percepcji implikuje dwa nierozłącznie splecione zagadnienia: jest to zawsze związek podmiotu doznającego oraz przedmiotów realnych będących źródłem wrażeń zmysłowych; sednem jest więc stosunek podmiotu i świata, pozycja podmiotu w bezpośrednio odbieranym zmysłami środowisku (Moore 1995). Od konceptualizacji tej pozycji zależą poglądy na (nie)możność uzyskania wiarygodnej wiedzy o świecie oraz waloryzacja poszczególnych zmysłów w procesie jej zdobywania. Pytania dotyczące zmysłów wydają się przez wieki niewiele zmieniać: czy są one środkiem czy kreatorem poznania? czy subiektywność doznań zmysłowych wyklucza możliwość obiektywnego do nich dostępu i intersubiektywnego badania? jaka jest ich wartość moralna? czy pozostają względem siebie równorzędne, a jeśli nie, to co warunkuje ich wzajemne zhierarchizowanie? czy nasz aparat zmysłowy funkcjonuje tak samo niezależnie od rasy, płci, wieku? czy odczuwamy zmysłowo tak samo i to samo co nasi bliżsi i dalsi przodkowie? czy zmysły umożliwiają dostęp do świata przedmiotów i czy ten świat przez nie właśnie odbierany (konstruowany?) rzeczywiście istnieje?

W ramach filozofii kwestie percepcji łączyły się przede wszystkim z pytaniem o to, czym jest ludzka wiedza – jakie jest jej pochodzenie i wartość. Epistemologowie pytali, czy świat zewnętrzny istnieje niezależnie od ludzkiego doświadczenia zmysłowego, czy istnieją niezależne od niego idee wrodzone czy też wszelka wiedza rodzi się na drodze kontaktu ze światem rzeczy, poprzez medium zmysłów. W perspektywie historycznej percepcja stanowiła ważny przedmiot refleksji filozoficznej (od antycznych teorii percepcji, przez angielski empiryzm po dwudziestowieczną fenomenologię Edmunda Husserla i teorię percepcji Maurice’a Marleau-Ponty’ego). W XIX w. refleksja filozoficzna nad percepcją splotła się nieodzownie z teoriami i metodami opisu psychologii. Jednym z głównych przedmiotów badań stały się wewnętrzne zasady organizacji percepcji, którymi zajmowała się przede wszystkim psychologia postaci (Gestalt) – w świetle tej teorii bezpośrednie dane sensoryczne odbieramy w formie uorganizowanych całości, nie zaś zbioru niepowiązanych elementów. Zasady organizacji zaś zależą bezpośrednio od funkcjonowania, budowy i możliwości ludzkiego mózgu i układu nerwowego. Odczuwanie wrażeń nie jest zaś równoznaczne z percepcją, tak jak wrażenia nie są tym samym co percepty. Wrażenia przekazują informacje o doraźnych chwilowych stanach organizmu, percepcja zaś związana jest z uzyskiwaniem wiedzy o świecie zewnętrznym, o jego przestrzennej strukturze i obiektach na zasadzie uzupełniania brakujących informacji lub wzmacniania ich poprzez symulację, by lepiej przystosować organizm do jego środowiska (Gärdenfors 2010: 48-87). Percepcja stanowi podstawę procesów kategoryzacji obiektów i tworzenia Mentalna reprezentacja¹ obiektów – np. pisk opon hamującego samochodu błyskawicznie informuje pieszego o grożącym mu niebezpieczeństwie i całym kontekście zasłyszanego dźwięku. Mózg zaś przetwarza informacje pochodzące z różnych receptorów dzięki wysoce wyspecjalizowanej koordynacji wrażeń – podczas gdy poszczególne wrażenia są jednomodalne, percepcja działa intermodalnie, „dodając” niejako organizmowi sensualne informacje jedynie na podstawie wrażeń jednego zmysłu. To współdziałanie zmysłów wywołuje też efekt pobudzenia jednych zmysłów poprzez bodźce właściwe dla innej modalności zmysłowej. Ponadto mimo nieustannej koordynacji zmiennych bodźców sensualnych, wytwarzany przez mózg obraz obiektu lub otoczenia pozostaje stabilny np. kształt, kolor, jasność, rozmiar obiektu percypujemy jako taki sam mimo zmian warunków fizycznych i mimo ciągłych zmian w pozycji naszego ciała, czyli pomimo propriocepcji i kinestezji jako czynników ucieleśnienia. Intermodalne działanie percepcji podważa także ustalone w tradycji kulturowej podziały na określoną liczbę i hierarchię zmysłów. Np. percepcja przestrzeni może wydawać się całkowicie uzależniona od wzroku, choć w istocie współtworzą ją wrażenia słuchowe, olfaktoryczne, kinestetyczne. Taką przestrzeń percypowaną współtworzą różnego rodzaju doświadczenia, których wypadkowa umożliwia naszą orientację w otoczeniu – poczucie dystansu, głębi, grawitacji. Ciało ludzkie stanowi dla nas niezbędny punkt odniesienia, ucieleśnienie jest środowiskiem percepcji – wrażenia dotykowe i kinestezyjne pozwalają wyodrębnić czujące ciało spośród innych przedmiotów otoczenia i zakreślić jego granice, co staje się podstawą dla budowania społecznych, symbolicznych znaczeń relacji przestrzennych i proksemicznych.

Wśród doznań sensualnych szczególne miejsce zajmują iluzje i halucynacje, które pozornie przeczą „obiektywnej”/„prawdziwej” naturze przebiegu percepcji i jej wyników. Iluzje opierają się na mylnej interpretacji rzeczywistych danych sensualnych, zaś halucynacje sensualne powstają pomimo braku pobudzenia danych receptorów zmysłowych. Iluzje powstają wskutek charakterystycznych warunków, w jakich przebiega percepcja (np. brak światła lub zanurzenie przedmiotu w wodzie) oraz wynikają z funkcjonalnych i strukturalnych właściwości działania naszego aparatu zmysłowego (np. naciśnięcie gałki ocznej powoduje deformacje widzenia).

Od końca William James i Henri Bergson podkreślali uwikłanie doświadczenia sensualnego w procesy pamięci, antycypacji, woli; Sigmund Freud uznawał jej zależność od współpracy między świadomością i kumulowanym przez podmiot zasobem pragnień, wspomnień, lęków, które warunkują pozaświadomie doświadczenie zmysłowe; Charles S. Peirce zwracał uwagę na nierozłączną więź percepcji i asocjacji oraz interpretacji. Model zdefragmentowanego i niespójnego pola percepcji, na przykładzie pola widzenia, jaki utrwalił się w wyniku odkryć dokonanych w latach 90-tych XIX stulecia, posłużył jako wzorzec do nowego konceptualizowania psychologii podmiotu, opisywanej w kategoriach niestabilności, braku tożsamości psychologicznej, nieciągłości stanów wewnętrznych

Eksperymentalne studia psychologiczne i psychofizjologiczne nad funkcjonowaniem zmysłów i działaniem organów zmysłowych rozwijane w II poł. XIX stanowiły wstęp dla empirycznych badań nad funkcjonowaniem świadomości a szerzej nad relacją: ciała i umysłu oraz nad ludzkim poznaniem. Przykładem dynamicznie rozwijających się w wieku XX i XXI badań w tym zakresie są interdyscyplinarna kognitywistyka oraz neuronauka.

Współcześnie istnieje kilka konkurujących ze sobą teorii wyjaśniających naturę percepcji: systemowa, konstruktywistyczna, komputacyjna. Rola i konstrukcja wrażeń zmysłowych wiąże się ze szczególnie ważną tendencją współczesnej kultury i nauki: z rozpoznaniem roli ucieleśnienia i jego konsekwencji dla całokształtu ludzkiej aktywności kulturowej. Psychocielesna natura człowieka staje się kamieniem probierczym nie tylko dla uniwersalnych problemów filozofii, ale również dla wszelkich form symbolicznej działalności człowieka w świecie (Lakoff, Johnson 1999). W problematyce percepcji łączą się więc zarówno zagadnienia uniwersalnej psychocielesnej natury ludzkiej i gatunkowego zmysłowego wyposażenia, jak i ich kulturowego otoczenia różnicującego kulturowe porządki sensoryczne, zmysłowe stylu odbioru świata, i reprezentacje zmysłów (Howes 2005). Punktem wyjścia dla tego typu badań jest uznanie podstawowego faktu, iż zmysły są medium, poprzez które realizują się wszelkie wartości i praktyki społeczne (Howes 2003), dlatego kulturowe i indywidualne różnice w postrzeganiu są ważnym obszarem badań nad percepcją.

Kulturowa wartość danych sensualnych jest konstruktem historycznie zmiennym, jej miernik stanowi status, jaki wyznacza zmysłom filozofia, nauka, religia, obyczajowość danej społeczności. Antropologowie wskazują, w jaki sposób reprezentanci różnych kultur wykorzystują właściwości ludzkiego sensorium i tworzą różnorodne światy sensualne, o których zaświadcza całokształt organizacji indywidualnego i społecznego życia jednostki w danej kulturze (Rodaway 1994). Dla międzykulturowych badań antropologicznych (np. antropologii zmysłów) głównym przedmiotem badawczym jest kulturowe zaplecze konceptualizowania danych zmysłowych: kulturowa hierarchia zmysłów, ich symbolika i właściwa danej społeczności wrażliwość sensualna. Te problemy okazują się kluczowe dla zrozumienia związków między percepcją a poznaniem, a co za tym idzie, między poznaniem a kulturą i wiedzą danej zbiorowości. Różnice w tym zakresie ukazują, iż różni reprezentanci gatunku homo sapiens inaczej konceptualizują i wykorzystują efekt widzenia, czucia, słyszenia, smakowania swojego świata, jednakże jednolitość aparatu sensualnego pozostaje niezmienna jako składnik natury ludzkiej. Zmysłowy wymiar ludzkiego doświadczenia (i jego aksjologia) stanowi bowiem niezbywalny element kulturowej i jednostkowej tożsamości. Każdy zmysł ma swój bogaty kod symboliczny; jego poszczególne elementy mogą ulegać zmianom w czasie, ale wiele toposów sensualnych ma w kulturze europejskiej swe stałe miejsce (Vinge 1975). Można także wskazać te okresy kulturowe, w których zmysły zajmują szczególnie uprzywilejowane miejsce w obrębie wyobrażeń o fizycznej strukturze człowieka, lub, przeciwnie, gdy były one negowane lub postrzegane zupełnie inaczej niż bylibyśmy skłonni przypuszczać (Synnot 1993).

Zagadnienia percepcji wiążą się z problemami artystycznego przedstawienia i odbioru sztuki i to nie tylko na gruncie sztuk plastycznych. Uznanie autonomii percepcji artysty względem tradycyjnych form przedstawieniowych oraz względem przekonań z zakresu tzw. racjonalnej, instrumentalnej czy generalizującej wiedzy ujawniło głęboki kryzys poznawczy: to, co widzialne straciło status niezmiennego, zwłaszcza że nowe technologie pozwoliły przesuwać granice widzialnego coraz dalej. Współczesne artystyczne zainteresowanie percepcją zmysłową ma swoje źródło w kilku przełomowych odkryciach naukowych dokonanych pod koniec II połowy XIX wieku (Crary 2000). Dowiedziono wówczas subiektywnego charakteru postrzegania i autonomiczności widzenia (szerzej: percepcji sensualnej w ogólności), co spowodowało zmianę w konceptualizowaniu doświadczenia zmysłowego: powiązano je z działaniem aparatu zmysłowego człowieka umiejscowionego w ciele i z ludzkim sposobem przetwarzania bodźców, co pomniejszyło rolę świata zewnętrznego.

Opozycja między światem zewnętrznym, a subiektywnych wymiarem percepcji motywowała wiele eksperymentów formalnych sztuki współczesnej, co zainicjował spektakularnie malarski impresjonizm. Refleksja na ten temat jest dziś żywo obecna nie tylko w malarstwie czy rzeźbie, ale także w architekturze i sztuce muzealniczej, multimediach, reklamie, literaturze. Steoretyzowaniu podlega zagadnienie nowych środków przedstawiania doznań sensualnych oraz strategii, dzięki którym owe doznania są w dziele sztuki ewokowane tak, było ono dla odbiorcy widzialne, słyszalne, miało dotykalną fakturę i zapach. Podobne tendencje stały się ważnym składnikiem kultury masowej i kapitalistycznej ekonomii, zwłaszcza w dobie globalizacji – doznanie sensualne jest w ich obrębie zarówno wytworem, jak i pożądanym produktem rynkowym.

Źródła

Carlisle Janic, „Common Scents: Comparative Encounters in High-Victorian Fiction”, Oxford University Press, Oxford 2004.
Crary Jonathan, „Suspensions of Perception. Attention, Spectacle, and Modern Culture”, MIT Press, Cambridge MA and London 2000.
Gärdenfors Peter, „Jak Homo stał się sapiens. O ewolucji myślenia”, przeł. Tomasz Pańkowski, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2010.
„The Oxford Companion to the Mind”, ed. by Richard Gregory, Oxford University Press, Oxford New York 1987.
Howes David, „Sensual Relations: Engaging the Senses in Culture and Social Theory”, University of Michigan Press, Ann Arbor 2003.
„Empire of the Senses”, ed. by David Howes, Berg, Oxford New York 2005.
Lakoff George, Johnson Mark, „Philosophy in the Flesh”, Basic Books, New York 1999.
Moore George E., „Status danych zmysłowych”, tłum. Anna Jedynak, [w:] „Filozofia percepcji”, wyb. i wstęp Bohdan Chwedeńczuk, Warszawa 1995.
Rodaway Paul, „Sensous Geographies: Body, Sense and Place”, Routledge, New York 1994.
Rookes Paul, Willson Jane, „Perception: Theory, Development, and Organisation”, Routledge, London 2000.
Synnot Anthony, „The Body Social: Symbolism, Self, and Society”, Routledge, New York 1993.
Vinge Louise, „The Five Senses”, The Royal Society of Letters, Lund 1975.

Artykuły powiązane

Rembowska-Płuciennik, Magdalena – Marker somatyczny
Rembowska-Płuciennik, Magdalena – Wizualizacja lektury
Gawęcki, Jan – Percepcja zmysłowa

Bibliografia

1
Mentalna reprezentacja – Na gruncie badań kognitywistycznych to struktura poznawcza związana z powstawaniem, gromadzeniem i przetwarzaniem informacji warunkująca procesy i stany mentalne. Wśród reprezentacji mentalnych wyróżnić można obrazy mentalne, myśli, schematy obrazowe, ramy, skrypty, szkice, schematy wyobrażeniowe. Niektóre z nich mogą mieć zawartość pojęciową (np. myśli), inne zaś zabarwienie fenomenalne (np. wrażenie sensualne, obraz mentalny). Umysł posługuje się reprezentacjami kodowanymi na podobieństwo informacji językowej lub obrazowej.

Źródła

Artykuły powiązane

Bibliografia

AUTOR

Rembowska-Płuciennik, Magdalena