Znaczenie i łączliwość przymiotników twardy i miękki

Znaczenie

Przymiotniki twardy i miękki należą do nazw cech odbieranych dotykiem, przy czym percepcja cech oznaczanych przez oba przymiotniki wymaga od subiektu nie tylko dotknięcia obiektu, ale również próby zmiany kształtu tego obiektu za pomocą siły. Typowym działaniem pozwalającym ujawnić cechy oznaczane za pomocą przymiotników twardy i miękki jest nacisk. Ten element został wykorzystany w eksplikacjach znaczeń obu leksemów zaproponowanych przez A. Wierzbicką i A. Markowskiego:

„twardy – miękki [materac] ‘trudno poddający się naciskowi’ : ‘łatwo poddający się naciskowi’” (Markowski 1986: 45).

„X jest twarde. = (Myślę o X) – naciskając je, powiedzielibyśmy, że trudno byłoby zmienić jego kształt.

X jest miękkie. = (Myślę o X) – naciskając je, powiedzielibyśmy, że nietrudno byłoby zmienić jego kształt” (Wierzbicka 1971: 131).

Warto jednak zauważyć, że oba przymiotniki występują również w połączeniu z nazwami takich przedmiotów, których twardość lub miękkość ujawnia się na skutek czynności innych niż naciskanie (np. wyrażenia twardy/ miękki drut oznaczają zwykle drut, który trudno lub łatwo wygiąć, a twarde/ miękkie drzewo – drzewo, które trudno lub łatwo przeciąć). Dlatego też w poniższych eksplikacjach znajdują się odwołania zarówno do ogólnie określonego działania siłą na obiekt, jak i do naciskania, jako typowego działania pozwalającego ujawnić cechy oznaczane za pomocą przymiotników twardy i miękki:

X jest twardy = jeśli z obiektem x zetkniemy jakąś część ciała lub inny przedmiot y i będziemy działać na niego siłą, zwykle przez nacisk, to poczujemy, że trudno nam zmienić jego kształt.

X jest miękki = jeśli z obiektem x zetkniemy jakąś część ciała lub inny przedmiot y i będziemy działać na niego siłą, zwykle przez nacisk, to poczujemy, że łatwo nam zmienić jego kształt.

Łączliwość

Przymiotniki twardy i miękki tworzą związki zarówno z nazwami obiektów morficznych¹Obiekty mające własny kształt, odgraniczone od otaczającej je przestrzeni., jak i substancji²Obiekty, których kształt i granice wyznaczone są poprzez sąsiedztwo z bytami morficznymi..

Najbardziej charakterystyczne połączenia przymiotnik twardy tworzy z nazwami obiektów morficznych, które pod wpływem nacisku ulegają rozpadowi na części (por. kryształ twardy i kruchy) lub takich, które po ustaniu nacisku wracają do stanu poprzedniego (por. materac twardy i sprężysty). Obiekty określane najczęściej za pomocą przymiotnika miękki także mogą powracać do poprzedniego kształtu (por. bułka miękka i sprężysta), lecz mogą również – przeciwnie – zachowywać nadany im kształt (por. kości miękkie i plastyczne).

Osobną grupę obiektów morficznych mogących łączyć się z przymiotnikami twardy i miękki tworzą przedmioty, które wyginają się na skutek działania siły. Chociaż w polszczyźnie istnieje odrębna grupa nazw stopnia odporności na wyginanie, to jednak można zauważyć, że przymiotniki twardy i miękki także pojawiają się w kontekstach charakterystycznych dla leksemów z tej grupy (drut, który trudno wygiąć, może być określony zarówno jako sztywny, jak i twardy, a podatna na wyginanie podeszwa – jako elastyczna lub miękka).

Oba leksemy tworzą także związki z nazwami tkanin, np. twardy/ miękki materiał. W tego typu połączeniach przymiotniki twardy i miękki nie są wobec siebie antonimiczne. Materiał określony jako twardy trudno jest przeciąć ostrym narzędziem, natomiast tkanina miękka to taka, którą łatwo jest uformować, lub taka, która łatwo dopasowuje swój kształt do kształtu otaczanego przez siebie przedmiotu. Przymiotnik miękki w takich kontekstach tworzy parę antonimiczną z przymiotnikiem sztywny. Dotyczy to także związków z niektórymi nazwami ubrań, por. miękki/ sztywny kołnierzyk, miękki/ sztywny kapelusz.

Przymiotniki twardy i miękki wchodzą również w związki z nazwami dwóch rodzajów substancji. Po pierwsze, są to nazwy takich substancji, które występują w dwóch postaciach: gęstej półpłynnej masy i ciała stałego, np. masło, glina, wosk. Obiekty te są określane jako twarde wtedy, gdy pod wpływem działania temperatury ich kształt się ustali, a jako miękkie – wtedy, gdy ich konsystencja stanie się bardziej płynna, por. twarde/ miękkie masło; twarda/ miękka glina. Po drugie, z przymiotnikami twardy i miękki łączą się nazwy substancji sypkich, takich jak piasek i śnieg. Określane są one jako twarde, gdy konsystencją zaczynają przypominać ciało stałe, a miękkie – wtedy, gdy przybierają postać substancji złożonej z odrębnych drobnych elementów, por. twardy/ miękki piasek, twardy/ miękki śnieg.

Oba przymiotniki nie wchodzą natomiast w związki z nazwami substancji płynnych (wyrażenia twarda woda i miękka woda są terminami naukowymi i oznaczają wodę o różnym stopniu stężenia minerałów) ani lotnych (sporadycznie pojawiające się w tekstach połączenia typu twardy/ miękki wiatr należy uznać za użycia metaforyczne oznaczające odpowiednio ‘nieprzyjemny’ i ‘przyjemny’). Z przymiotnikiem twardy nie łączą się też rzeczowniki oznaczające substancje, które nigdy nie zmienią swojej konsystencji z półpłynnej na stałą, takie jak bagno, trzęsawisko.

Na łączliwość przymiotników twardy i miękki w dużym stopniu wpływa ich charakterystyka funkcjonalna. Dany przedmiot zostanie określony jako twardy czy miękki wtedy, gdy ta jego właściwość ma znaczenie dla człowieka. Typowe połączenia z tymi przymiotnikami tworzą rzeczowniki nazywające meble służące do siedzenia lub leżenia (np. twarde/ miękkie krzesło, twarda/ miękka kanapa), potrawy (np. twardy/ miękki chleb, twarde/ miękkie mięso) oraz podłoże (np. twardy/ miękki grunt).

Źródła

• Bańko Mirosław, „Słownik porównań”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006.
• Bronikowska Renata, „Twardy i sztywny – określenia obiektu, który trudno odkształcić” [w:] „Świat Słowian w języku i kulturze”, t V, pod red. Ewy Komorowskiej i Agnieszki Krzanowskiej, ZAPOL Dmochowski, Sobczyk, Szczecin 2004.
• ISJP – „Inny słownik języka polskiego PWN”, pod red. Mirosława Bańki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000
• Markowski Andrzej, „Antonimy przymiotnikowe we współczesnej polszczyźnie na tle innych typów przeciwstawień leksykalnych”, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986.
• Wierzbicka Anna, „Porównanie – gradacja – metafora”, „Pamiętnik Literacki” 1971, z. 4.

Powiązane artykuły

• Bronikowska, Renata – Kierunki przesunięć metaforycznych przymiotników oznaczających cechy odbierane dotykiem
• Bronikowska, Renata – Przymiotniki oznaczające cechy odbierane dotykiem

Bibliografia

• 1
  Obiekty mające własny kształt, odgraniczone od otaczającej je przestrzeni.
• 2
  Obiekty, których kształt i granice wyznaczone są poprzez sąsiedztwo z bytami morficznymi.