Znaczenie i łączliwość przymiotników sztywny, giętki i elastyczny

Znaczenie

Przymiotniki sztywny, giętki i elastyczny należą do grupy nazw cech odbieranych dotykiem, a w jej obrębie do przymiotników oznaczających cechy, które ujawniają się w kontakcie z obiektem przy użyciu siły. Aby doszło do percepcji oznaczanych przez nie cech, konieczne jest wykonanie przez subiekta na danym obiekcie pewnych działań mających na celu zmianę jego kształtu. Działaniem, które pozwala ujawnić cechy obiektu oznaczane za pomocą przymiotników sztywny i giętki, jest wyginanie. Eksplikacje tych leksemów można zapisać w następujący sposób:

X jest sztywny = jeśli z obiektem x zetkniemy jakąś część ciała lub inny przedmiot y i będziemy go wyginać, to poczujemy, że trudno nam zmienić jego kształt.

X jest giętki = jeśli z obiektem x zetkniemy jakąś część ciała lub inny przedmiot y i będziemy go wyginać, to poczujemy, że łatwo nam zmienić jego kształt.

Znaczenie przymiotnika elastyczny jest bardziej złożone. W jego skład wchodzą dwa elementy: ‘duża podatność obiektu na odkształcenia’ i ‘zdolność powrotu obiektu do poprzedniego kształtu po ustaniu działania siły’. Cechy te mogą się ujawnić podczas różnych działań, np. pod wpływem wyginania (por. elastyczna gałąź), rozciągania (por. elastyczna suknia) i nacisku (por. elastyczny materac). O bliskości semantycznej między przymiotnikami sztywny i giętki, a leksemem elastyczny, uzasadniającej ich wspólne omówienie, świadczy podobieństwo konotacji wszystkich tych przymiotników, które wyznacza podobny kierunek przesunięć metaforycznych, por. elastyczne/ giętkie palce ‘poruszające się z łatwością’ – sztywne palce ‘poruszające się z trudem’; elastyczny człowiek ‘dostosowujący się do zmiennych warunków’ – sztywny człowiek ‘niedostosowujący się do zmiennych warunków’. W eksplikacji znaczenia leksemu elastyczny znajdzie się zatem odwołanie do wyginania jako typowej sytuacji ujawniającej elastyczność obiektu:

X jest elastyczny = jeśli z obiektem x zetkniemy jakąś część ciała lub inny przedmiot y i będziemy działać na niego siłą, to poczujemy, że łatwo nam zmienić jego kształt; po ustaniu działania siły x wróci do poprzedniego kształtu.

Łączliwość

Przymiotniki sztywny, giętki i elastyczny łączą się wyłącznie z nazwami obiektów morficznych¹Obiekty mające własny kształt, odgraniczone od otaczającej je przestrzeni.. Związki przymiotnika sztywny z nazwami substancji²Obiekty, których kształt i granice wyznaczone są poprzez sąsiedztwo z bytami morficznymi.: sztywna piana, sztywna galaretka reprezentują inne znaczenie tego leksemu: ‘doprowadzony do takiej konsystencji, że nie da się wylać, przelać’ (USJP). Na pokazanie różnic między poszczególnymi użyciami leksemów należących do tej grupy pozwala zaproponowany przez R. Przybylską podział obiektów morficznych na obiekty o względnie stałym kształcie (np. książka, patyk) oraz obiekty o zmiennym kształcie (np. obrus, sznurek), czyli takie, które „mogą być składane, rozwijane, mogą powlekać powierzchnię jakiegoś innego przedmiotu itp.” (Przybylska 2002: 127).

Rzeczowniki łączące się z przymiotnikami sztywny, giętki i elastyczny określają jedynie obiekty podlegające wyginaniu, a więc albo długie i cienkie (np. sztywny/ giętki kij), albo szerokie i płaskie (np. sztywna/ elastyczna płytka) – por. definicję czasownika wygiąć: „Jeśli człowiek lub np. wiatr wygiął coś prostego lub płaskiego albo jeśli coś takiego wygięło się, to zmieniło swój kształt i przestało być proste lub płaskie” (ISJP). Ponieważ w przedmiotach tego rodzaju zachodzi wyraźna dysproporcja między ich poszczególnymi wymiarami, mogą być one wyobrażone jako obiekty jedno- lub dwuwymiarowe (por. Przybylska 2002: 136-137). Ponadto obiekty szerokie i płaskie zostają czasem uformowane w ten sposób, że służą jako szeroko rozumiany „pojemnik”, tzn. ograniczają przestrzeń, w której mieszczą się inne przedmioty, np. okładka, kołnierzyk.

Przymiotnik sztywny łączy się z nazwami obiektów zarówno o stałym, jak i zmiennym kształcie. Pierwszy typ użyć reprezentują wyrażenia z rzeczownikami oznaczającymi obiekty długie i cienkie (np. sztywna łodyga) lub szerokie i płaskie (np. sztywna półka). Istnienie ustabilizowanego wyrażenia porównawczego sztywny jak drut odnoszonego do obiektów o dominującym jednym wymiarze może świadczyć o tym, że właśnie takie połączenia są dla przymiotnika sztywny najbardziej typowe. W kontekstach tego typu przymiotnik sztywny określa przedmioty, które nie zmieniają swojego kształtu pod wpływem działania siły wyginającej. Działanie siły może jednak spowodować przerwanie ich struktury i ich podział na części (por. pędy sztywne i łamliwe).

Przymiotnik sztywny łączy się także z rzeczownikami oznaczającymi obiekty o zmiennym kształcie, takie jak tkaniny, papier i włosy, por. sztywna halka, sztywne banknoty, sztywna sierść. Przedmioty tego typu określone jako sztywne z trudem poddają się formowaniu, a jeśli pełnią funkcję pojemnika, to w stosunkowo niewielkim stopniu dostosowują swój kształt do kształtu otaczanego przez siebie przedmiotu.

W porównaniu z przymiotnikiem sztywny leksem giętki charakteryzuje się węższą łączliwością. Występuje niemal wyłącznie z nazwami przedmiotów o stałym kształcie: długich i cienkich (np. giętka gałązka) oraz szerokich i płaskich (np. giętka płytka). W połączeniach z nazwami obiektów o zmiennym kształcie przymiotnik giętki występuje jedynie sporadycznie, por. giętkie włosie szczotki, ale nie: ?giętkie włosy, ?giętki kołnierzyk. W takich kontekstach antonimiczną parę z przymiotnikiem sztywny tworzy leksem miękki, por. (miękkie włosy, miękki kołnierzyk), którego podstawowe znaczenie określa stopień odporności na nacisk.

Charakterystyczna dla przymiotnika elastyczny jest łączliwość z obiektami o zmiennym kształcie: długich i cienkich (por. elastyczna lina), szerokich i płaskich (por. elastyczny materiał) oraz takich, które pełnią funkcję pojemnika, por. elastyczne pończochy. Określenie takich przedmiotów jako elastyczne oznacza, że można je łatwo rozciągnąć. Jeśli dany obiekt otacza jakiś inny przedmiot, to dopasowuje swój kształt do kształtu otaczanego przedmiotu, a po ściągnięciu z niego odzyskuje swój poprzedni rozmiar i kształt.

Przymiotnik elastyczny łączy się także z nazwami obiektów morficznych o stałym kształcie: długich i cienkich (por. elastyczna gałąź) oraz szerokich i płaskich (por. elastyczny materac). Określenie takich przedmiotów jako elastyczne oznacza ich podatność na wyginanie lub nacisk oraz zdolność powrotu do dawnego kształtu po ustaniu siły odkształcającej.

Źródła

• Bronikowska Renata, „Twardy i sztywny – określenia obiektu, który trudno odkształcić” [w:] „Świat Słowian w języku i kulturze”, t V, pod red. Ewy Komorowskiej i Agnieszki Krzanowskiej, ZAPOL Dmochowski, Sobczyk, Szczecin 2004.
• ISJP – „Inny słownik języka polskiego PWN”, pod red. Mirosława Bańki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.
• Markowski Andrzej, „Antonimy przymiotnikowe we współczesnej polszczyźnie na tle innych typów przeciwstawień leksykalnych”, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986.
• Przybylska Renata, „Polisemia przyimków polskich w świetle semantyki kognitywnej”, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 2002.
• USJP – „Uniwersalny słownik języka polskiego PWN”, pod red. Stanisława Dubisza, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003.

Artykuły powiązane

• Bronikowska, Renata – Kierunki przesunięć metaforycznych przymiotników oznaczających cechy odbierane dotykiem
• Bronikowska, Renata – Przymiotniki oznaczające cechy odbierane dotykiem

Bibliografia

• 1
  Obiekty mające własny kształt, odgraniczone od otaczającej je przestrzeni.
• 2
  Obiekty, których kształt i granice wyznaczone są poprzez sąsiedztwo z bytami morficznymi.