Znaczenie i łączliwość przymiotników zimny, ciepły i gorący

Znaczenie

Przymiotniki zimny, ciepły i gorący stanowiące centrum pola określeń wysokości temperatury obiektu należą do grupy nazw cech odbieranych dotykiem. Podobnie jak w przypadku innych cech percypowanych dotykiem odbiór temperatury przedmiotu następuje poprzez kontakt między nim a częścią ciała podmiotu doświadczającego. O ile jednak podstawowym „narzędziem” pozwalającym na percepcję szorstkości, twardości czy sztywności obiektu jest ręka subiektu, o tyle ciepło czy zimno podmiot może odebrać całym swoim ciałem – tak dzieje się szczególnie podczas kontaktu z powietrzem.

Określenia zimny, ciepły i gorący wskazują na to, czy podmiot doświadczający odbiera temperaturę danego obiektu jako niską, wysoką czy bardzo wysoką. Ocena następuje przez porównanie temperatury dotykanego przedmiotu z temperaturą przyjętą jako normalna lub przeciętna dla rzeczy tego rodzaju.

Słowniki języka polskiego w definicjach przymiotników temperatury wykorzystują słowo temperatura, będące nazwą skali. Taki zabieg pozwala w prosty sposób opisać znaczenie poszczególnych leksemów, np.

„Coś, co jest zimne, ma temperaturę niską, bardzo niską lub niższą od normalnej.”;

„Coś, co jest ciepłe, ma temperaturę wysoką, ale niezbyt wysoką, albo taką, jaką zwykle mają rzeczy tego rodzaju.”;

„Coś, co jest gorące, ma temperaturę wysoką, bardzo wysoką lub wyższą od normalnej” (ISJP).

Niekorzystną stroną takiego rozwiązania jest jednak to, że pojęcie prostsze definiowane jest przez pojęcie bardziej złożone, co może prowadzić do powstania błędnych kół definicyjnych (temperatura to ‘stopień ogrzania czegoś’; ogrzać to ‘sprawić, że coś stanie się ciepłe lub cieplejsze’).

Inny sposób eksplikowania znaczenia przymiotników temperatury, poprzez odwołanie do wzorca prototypowego, proponuje na przykładzie przymiotnika gorący Anna Wierzbicka: „X jest gorące. = (Myślę o X) – stykając się z nim, powiedzielibyśmy, że to mogło przez długi czas stykać się z ogniem” (Wierzbicka 1971: 131). Kierunek zaproponowany przez Wierzbicką wydaje się słuszny – warto zauważyć, że definiowanie z wykorzystaniem wzorców prototypowych jest metodą ogólnie przyjętą w eksplikowaniu znaczeń przymiotników określających niektóre inne cechy fizyczne przedmiotów percypowane za pomocą zmysłów, a mianowicie nazw barw i nazw smaków.

Zdefiniować znaczenia przymiotników temperatury za pomocą prototypu można na dwa sposoby. Pierwszy z nich polega na tym, że w definicji zostaje przywołany obiekt, który w polszczyźnie uznawany jest za prototypowy wzorzec gorąca, ciepła lub zimna. Skonwencjonalizowane wyrażenia porównawcze gorący jak ogień / zimny jak lód (Bańko 2006) wskazują, że w języku polskim wzorce gorąca i zimna stanowią odpowiednio ogień i lód. Brak takich wyrażeń w odniesieniu do przymiotnika ciepły świadczy o tym, że dla użytkowników polszczyzny nie ma wyrazistego związku między pojęciem ‘ciepła’ a konkretnym przedmiotem. Drugi sposób opisu znaczenia przymiotników temperatury to odwołanie do typowych sytuacji odczuwania zimna, ciepła lub gorąca przez subiekt, czyli do poszczególnych pór roku (analogicznie, poprzez odwołanie do nocy i dnia, jako typowych sytuacji doświadczania ciemności i jasności Wierzbicka definiuje znaczenie przymiotników black i white – Wierzbicka 1990: 116). Ta metoda pozwala pokazać opozycje znaczeniowe zarówno między zimnym a ciepłym, jak i między zimnym a gorącym:

X jest zimny = jeśli z obiektem x zetkniemy jakąś część ciała, to poczujemy, że x jest taki, jak powietrze w zimie.

X jest ciepły = jeśli z obiektem x zetkniemy jakąś część ciała, to poczujemy, że x nie jest taki, jak powietrze w zimie.

X jest gorący = jeśli z obiektem x zetkniemy jakąś część ciała, to poczujemy, że x jest taki, jak powietrze w lecie.

Łączliwość

Za pomocą przymiotników zimny, ciepły i gorący mogą być określone wszelkie obiekty, z którymi subiekt się styka, bądź to dotykając ich jakąś częścią ciała, bądź to odczuwając ich dotyk na skórze. Z przymiotnikami temperatury łączą się nazwy zarówno obiektów morficznych¹ (zimny/ ciepły/ gorący kamień), jak i każdego rodzaju substancji²: cieczy (zimna/ ciepła/ gorąca woda), gazów (zimny/ ciepły/ gorący wiatr) i substancji sypkich (zimny/ ciepły/ gorący piasek).

W polszczyźnie istnieje jednak kilka nazw obiektów fizycznych, które nie mogą być określone za pomocą przymiotników temperatury. Są to leksemy, w których znaczenie została wbudowana informacja o temperaturze nazywanych przez nie obiektów, a mianowicie rzeczowniki ukrop i wrzątek oznaczające ‘bardzo gorący płyn’. Takie wyrazy nie przyjmują określeń temperatury, gdyż w połączeniu z przymiotnikami zimny lub ciepły tworzyłyby wyrażenia wewnętrznie sprzeczne (*zimny ukrop, *ciepły wrzątek), a w połączeniu z przymiotnikiem gorący – wyrażenia redundantne.

W tekstach współczesnej polszczyzny można spotkać połączenia przymiotników temperatury z nazwami źródeł ciepła, takimi jak ogień czy słońce. Przymiotniki gorący, ciepły, a nawet zimny odnoszą się wtedy nie do samego obiektu, tylko ilości wysyłanego przezeń ciepła, por. gorące lipcowe słońce, ciepłe kwietniowe słońce, zimne grudniowe słońce.

Inne znaczenia przymiotników zimny, ciepły i gorący odnoszące się do temperatury

W połączeniu z pewnymi klasami obiektów fizycznych w strukturze znaczeniowej przymiotników zimny, ciepły i gorący mogą pojawić się dodatkowe komponenty. W połączeniu z nazwami potraw jest to element ‘przeznaczenia do jakiegoś celu’: zimna/ ciepła/ gorąca potrawa to ‘potrawa przeznaczona do jedzenia wtedy, kiedy jest zimna/ ciepła/ gorąca’ (np. zimne przekąski, ciepłe danie). Przymiotnik ciepły w połączeniu z nazwami ubrań (np. ciepły sweter, ciepłe rękawice) oznacza, że określany przedmiot dobrze chroni przed zimnem. Pierwotny semantycznie w stosunku do tego znaczenia przymiotnika ciepły jest przysłówek ciepło – ciepły to ‘taki, który powoduje, że x-owi jest ciepło’ (Nagórko 1987: 41-42).

Przymiotniki zimny, ciepły i gorący występują także w wyrażeniach, w których również odnoszą się do temperatury, ale nie określają obiektów fizycznych, a więc nie można w tych przypadkach mówić o odbiorze danej cechy za pomocą dotyku. Po pierwsze, przymiotniki temperatury służą jako określenia nazw pewnych odcinków czasu i miejsc, a także rzeczowników odnoszących się do warunków pogodowych, głównie wyrazu klimat i oznaczają, że w danym okresie, miejscu lub klimacie temperatura powietrza jest niska, wysoka lub bardzo wysoka, np. zimny dzień ‘dzień, w którym powietrze jest zimne’; ciepłe mieszkanie ‘mieszkanie, w którym powietrze jest ciepłe’; gorący klimat ‘klimat panujący w miejscu, w którym powietrze jest gorące’. Po drugie, przymiotniki temperatury mogą stanowić określenie czynności, podczas której dochodzi do kontaktu ciała człowieka z wodą. Rzeczowniki kąpiel i prysznic (w znaczeniu ‘kąpiel pod prysznicem’) w połączeniu z leksemami zimny, ciepły, gorący oznaczają ‘kąpiel w zimnej/ ciepłej/ gorącej wodzie’.

Źródła

Bańko Mirosław, „Słownik porównań”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006.
Grzegorczykowa Renata, „Funkcje semantyczne i składniowe polskich przysłówków”, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1975.
ISJP – „Inny słownik języka polskiego PWN”, pod red. Mirosława Bańki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.
Markowski Andrzej, „Antonimy przymiotnikowe we współczesnej polszczyźnie na tle innych typów przeciwstawień leksykalnych”, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986.
Nagórko Alicja, „Zagadnienia derywacji przymiotników”, Wydawnictwa UW, Warszawa 1987.
USJP – „Uniwersalny słownik języka polskiego PWN”, pod red. Stanisława Dubisza, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003.
Wierzbicka Anna, „Porównanie – gradacja – metafora”, „Pamiętnik Literacki” 1971, z. 4.
Wierzbicka Anna, „The meaning of color terms: semantics, culture and cognition, „Cognitive Linguistics” 1990, 1-1.

Artykuły powiązane

Bronikowska, Renata – Kierunki przesunięć metaforycznych przymiotników oznaczających cechy odbierane dotykiem
Bronikowska, Renata – Przymiotniki oznaczające cechy odbierane dotykiem

Bibliografia

1
Obiekty mające własny kształt, odgraniczone od otaczającej je przestrzeni.
2
Obiekty, których kształt i granice wyznaczone są poprzez sąsiedztwo z bytami morficznymi.