Słuchowisko radiowe

W świetle różnych teorii słuchowisko radiowe definiowane jest jako audycja prezentująca dzieło literackie w sposób teatralny, wykorzystująca wyłącznie głos lektora i aktorów, muzykę, odgłosy i zjawiska akustyczne. Gatunek ten można także określić formułą Zbigniewa Herberta (z podtytułu jego słuchowiska Lalek) „sztuka na głosy” (podobnie Rzeczy na głosy Grochowiaka). Wśród innych cech słuchowiska radiowego wymienia się także: tło akustyczne dostosowane do tematyki słuchowiska (muzyka bądź odgłosy rzeczywistości), znacznie większa niż w sztukach scenicznych swoboda operowania czasem i przestrzenią, szczególne znaczenie opozycji cisza – dźwięk oraz ogromna waga tzw. metafor dźwiękowych. Podstawowym środkiem wyrazu słuchowiska radiowego jest jednak dialog. Określenia „sztuka na głosy” czy „teatr radiowy” wskazują między innymi na bezpośredni związek słuchowiska radiowego ze sztuką teatralną. Pierwotnie gatunek ten określano mianem „widowiska dźwiękowego” (po raz pierwszy określenia „słuchowisko” użył prawdopodobnie Witold Hulewicz), a większość pierwszych słuchowisk radiowych stanowiły transmisje spektakli teatralnych. Dopiero z czasem zaczęto nagrywać sztuki radiowe w studio przy użyciu swoistych dla tego gatunku środków wyrazu. Ważnym elementem teorii słuchowiska radiowego jest specyficzny odbiorca. Sztukę radiową, zwłaszcza zaś słuchowisko radiowe zwykło się bowiem określać jako sztukę elitarną, sztukę dla „nadsłuchowców”. Percepcja słuchowiska radiowego opiera się – według teorii Leopolda Blausteina – na aktywowaniu w trakcie odbioru własnych doświadczeń audialnych oraz tworzeniu tzw. akuzji rzeczywistości. Termin ten określa

Krystyna Danecka-Szopowa : Danecka-Szopowa 2000: 62 „[…] świat wrażeń, spostrzeżeń i obrazów słuchowych – zwłaszcza obrazów, które są trudniejsze do uchwycenia niż obrazy wzrokowe. (…) zasób obrazów słuchowych, które posiadamy, pozwala nam na »odpoznanie« dźwięków i głosów rzeczywistości. Obrazy słuchowe pełnią funkcję reprezentowania i utrwalania zjawisk akustycznych w otaczającym nas świecie”

Ważnymi składowymi percepcji słuchowiska radiowego są także wyobraźnia audialna i pamięć słuchowa. Najmocniej świadczy o tym fakt, że już w pierwszym okresie funkcjonowania teatru radiowego nazywano go Teatrem Wyobraźni (termin Witolda Hulewicza, analogicznym określeniem jest tytuł tomu słuchowisk Carlosa Larrone Teatr niewidzialny). Warto dodać, że obecnie na kształt słuchowisk radiowych dokonuje się fonicznych rejestracji istniejących dzieł literackich w formie tzw. audiobooków (inaczej książek mówionych), tworzonych pierwotnie z myślą o osobach niewidomych i słabowidzących (w Polsce na potrzeby Biblioteki Polskiego Związku Niewidomych). Podstawowy podział słuchowisk obejmuje: adaptacje radiowe oraz słuchowiska oryginalne. Pierwsze posiłkują się istniejącymi dziełami literackimi, drugie zaś powstają w oparciu o tekst/ scenariusz napisany na potrzeby radiowe. Wśród rozmaitych odmian słuchowisk radiowych wymienia się między innymi: obyczajowe, psychologiczne, dramatyczne, metaforyczne, kolażowe, montażowe, dokumentalne, satyryczno-komediowe. Osobną kategorię tworzą także słuchowiska dla dzieci.

Polska szkoła słuchowiska radiowego

Rozwój słuchowiska radiowego w Polsce rozpoczęła 29 listopada 1925 roku emisja Warszawianki Stanisława Wyspiańskiego dla uczczenia nocy listopadowej (słuchowisko opracował i inscenizował Alojzy Kaszyn). W okresie międzywojennym przeważały tzw. słuchowiska adaptacyjne (adaptacja radiowa), a ich podstawę stanowiły utwory literackie i dramatyczne. Pierwszymi twórcami słuchowisk radiowych byli pisarze, tłumacze i reżyserzy. Wśród twórców adaptujących na potrzeby słuchowiska radiowego dramaty należy wymienić: Leona Schillera, Juliusza Osterwę czy Wilama Horzycę. Prozę zaś adaptowali m.in.: Tadeusz Boy-Żeleński, Witold Hulewicz, Wacław Borowy, Czesław Miłosz, Tymon Terlecki. Wśród autorów oryginalnej dramaturgii radiowej (gatunki literatury radiowej), która rozwijała się sukcesywnie w międzywojniu, przeważają nazwiska wybitnych literatów, takich jak: Czesław Miłosz, Józef Czechowicz, Bolesław Leśmian, Julian Tuwim, Jarosław Iwaszkiewicz, Zofia Nałkowska, Leopold Staff, Antoni Słonimski, Jerzy Szaniawski, Emil Zegadłowicz, Wacław Sieroszewski, Jan Parandowski, Stanisław Stempowski, Jan Wiktor, Maria Kuncewiczowa, Stanisław Wasylewski, Janina Morawska, Lucjan Szenwald, Konstanty Ildefons Gałczyński. Rozwój słuchowiska radiowego w międzywojennej Polsce to czas ścisłej współpracy pomiędzy cenionymi pisarzami, wybitnymi reżyserami oraz znanymi aktorami i uznanymi kompozytorami. Muzykę do pierwszych słuchowisk pisali m.in.: Witold Lutosławski, Ludomir Różycki, Jan Maklakiewicz czy Stefan Kisielewski. Ważnym momentem w rozwoju słuchowiska radiowego, gruntującym jego pozycję w świecie kultury było powstanie wielu tzw. powieści radiowych, najczęściej autorstwa znanych pisarzy, np.: Dni powszednie państwa Kowalskich oraz Pięć dialogów o zmierzchu Marii Kuncewiczowej, Anielcia i życie oraz Żelazna kurtyna Heleny Boguszewskiej, Cyklon Anieli Gruszeckiej. Powojenna historia słuchowiska radiowego to tworzenie się tzw. polskiej szkoły słuchowiska, związanej z Teatrem Polskiego Radia. Rozwojowi sztuki radiowej sprzyjała trudna sytuacja dramatu scenicznego, zwłaszcza zaś polityczna niezgoda na niezależną myślowo twórczość teatralną. Schronieniem dla skazanych na nieobecność sceniczną autorów stało się właśnie radio. Teatr Polskiego Radia organizował w tym czasie liczne konkursy na słuchowiska, sympozja, przesłuchania publiczne, prezentacje na spotkaniach międzynarodowych. Wydawał też kwartalnik „Teatr Polskiego Radia”, w którym publikowano słuchowiska oraz serię wydawniczą Wydawnictw Radia i Telewizji. Ponadto teatr radiowy nadal angażował najwybitniejszych autorów, reżyserów, aktorów, kompozytorów i twórców sztuki radiowej. W latach 60. została powołana Redakcja Słuchowisk Radiowych, wokół której skupili się najwybitniejsi autorzy radiowi, tacy jak: Włodzimierz Odojewski, Sławomir Mrożek, Władysław Terlecki, Stanisław Grochowiak, Zbigniew Herbert, Ernest Bryll. Ważnym wydarzeniem pierwszych lat powojennej historii polskiej sztuki radiowej było także powołanie Uniwersalnego Teatrzyku Eterek (i jego serialu satyrycznego Ciąg dalszy nastąpi…), z którym związani byli między innymi: Irena Kwiatkowska, Jeremi Przybora czy Jerzy Wasowski. Za początek „wieku dojrzałości” polskiego teatru radiowego uważa się rok 1957 (poprzedzony ogólnym ożywieniem intelektualnym kraju w 1956 roku), kiedy to ogłoszono pierwszy po wojnie Ogólnopolski Konkurs na Słuchowisko oryginalne. Wtedy to odkryto „radiowy talent pisarski poety Zbigniewa Herberta”, nagradzając jego słuchowisko Drugi pokój. Niemiecki krytyk i tłumacz polskich słuchowisk radiowych tak wspominał rok 1957 w rozwoju polskiej szkoły radiowej:

Jerzy Tuszewski : Tuszewski 2005: [brak strony] Najsilniej daje się zauważyć fakt, że słuchowisko polskie oddala się coraz bardziej o teatru, a zbliża się do literatury – przy czym »literaturę« należy rozumieć jako »kunszt słowa«, jako podniesienie jego estetycznego waloru. Nie jest też przypadkiem, że od roku 1957 stale wzrasta w Polsce liczba poetów zajmujących się twórczością słuchowiskową”.

Polska szkoła słuchowiska radiowego wykształciła jego model sytuujący się pomiędzy rodzajami, gatunkami, stylami. Jednymi z najważniejszych cech słuchowisk powojennych były z jednej strony otwartość na eksperyment oraz elastyczność, z drugiej zaś „dokumentacja” rzeczywistości wraz z analizą sytuacji jednostki. Miano polskiej szkoły słuchowiska radiowego zapewniła ówczesnej dramaturgii radiowej przede wszystkim odwaga, zarówno treściowa, jak formalna, wrażliwość i otwartość na prawdę psychologiczną oraz wartości moralne. Wszystkie te cechy sprawiły, że polskie słuchowisko stało się wówczas jednym z najbardziej cenionych w Europie. Obecnie słuchowiska radiowe nadawane są głównie przez publiczne stacje radiowe: zwłaszcza Program 2 PR, rzadziej Program 1 i 3. Słuchowiskiem Jak pięknie było rzucać płytami chodnikowymi autorstwa Marka Modzelewskiego, dnia 24 listopada 2008 roku rozpoczął działalność pierwszy wśród rozgłośni komercyjnych Teatr Radia Tok FM. Najpopularniejsze, ciągłe słuchowiska radiowe to: Matysiakowie (od 1956) oraz W Jezioranach (od 1960) – emitowane na antenie Programu 1 PR. Aktualny program słuchowisk radiowych emitowanych przez różne rozgłośnie radiowe można znaleźć tutaj.

Źródła

Bibliografia

• Bardijewska Sława, „Muza bez legendy. Szkice o dramaturgii radiowej”, Wydawnictwo Radia i Telewizji , Warszawa 1978.
• Bardijewska Sława „Nagie słowo. Rzecz o słuchowisku”, Elipsa, Warszawa 2001.
• Bardijewska Sława, „Słuchowisko jako tekst słowno-dźwiękowy”, [w:] „Nowe media w komunikacji społecznej w XX wieku. Antologia”, red. Maryla Hopfinger, Oficyna Naukowa, Warszawa 2005, s. 109-127.
• Blaustein Leopold, „O percepcji słuchowiska radiowego”, [w:] tegoż, „Wybór pism estetycznych”,oprac. Zofia Rosińska, Universitas, Kraków 2005.
• Danecka-Szopowa Krystyna, „Od muzyki do etyki. Muzykalność człowieka. Muzyczność świata”, Fall, Kraków-Warszawa 2000.
• Hulewicz Witold, „Teatr wyobraźni. Uwagi o słuchowisku i literackim scenariuszu radiowym”. Nakład: Biblioteka Radiowa, Warszawa 1935.
• Kaziów Michał, „O dziele radiowym. Z zagadnień estetyki oryginalnego słuchowiska”, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk 1973.
• Kubaczewska Wiesława, Hermanowski Marcin, „Radio. Historia i współczesność”, Antyk, Poznań 2008.
• McLeish Robert, „Produkcja radiowa”, przekł. [z ang.] Agata Sadza, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005.
• Mayen Józef, „Radio a literatura”, Wiedza Powszechna, Warszawa 1965.
• Tuszewski Jerzy, „Paradoks o słowie i dźwięku. Rozważania o sztuce radiowej”, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2005.

Analizowane i przywoływane w tekście utwory

• Boguszewska Helena, „Anielcia i życie”, Wyd. III, Czytelnik, Warszawa 1959.
• Boguszewska Helena, „Żelazna kurtyna”, Wyd. II, Czytelnik, Warszawa 1959.
• Gruszecka Aniela, „Cyklon”
• Kuncewiczowa Maria, „Dni powszednie państwa Kowalskich. Powieść radiowa”, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1960.