Czasowniki percepcji wzrokowej , takie jak zobaczyć, ujrzeć, dostrzec, spostrzec są często wykorzystywane do opisu zjawisk bardziej abstrakcyjnych, rozgrywających się przede wszystkim w psychice człowieka. Taki zabieg, polegający na przeniesieniu materiału leksykalnego, związanego z postrzeganiem wzrokowym, na zupełnie inną sytuację, można opisać w kategoriach metafory lub metonimii.
Metaforę definiuję tu za pracami z nurtu językoznawstwa kognitywnego jako przyporządkowanie elementom domeny źródłowej elementów domeny docelowej. „Domena to rodzaj doświadczenia, pojęcie lub doznanie zmysłowe”, czyli pewna usystematyzowana wiedza o otaczającej nas rzeczywistości (Langacker 1995: 19). Domena źródłowa jest znacznie precyzyjniej określona w naszym umyśle i jej bogata struktura jest nakładana na mniej dokładnie zarysowaną domenę docelową (Krzeszowki 1998: 80). Z reguły domena źródłowa zawiera doświadczenia konkretne, fizyczne, zaś na domenę docelową składają się pojęcia abstrakcyjne.
Metonimia różni się od metafory tym, że nie wykorzystuje dwóch różnych domen, ale zawiera się w obrębie jednej struktury konceptualnej. Zabieg metonimii polega na „podświetleniu” takiego fragmentu domeny, który nie jest elementem centralnym w prymarnym znaczeniu wyrażenia. Na przykład w zdaniu : Proust większość życia spędził w łóżku; leksem Proust jest użyty literalnie, to znaczy przywołuje się całą naszą wiedzę na temat tego pisarza. Natomiast w zdaniu: Na półce leżał Proust; mamy do czynienia z zabiegiem metonimii, to znaczy w tym przypadku wydobywa się z domeny jedynie fakt, że istnieją książki sygnowane nazwiskiem Prousta (Croft 1993: 348).
Leksem ujrzeć bardzo rzadko jest używany do opisu sytuacji innych niż postrzeganie wzrokowe, ale czasem może pojawiać się w znaczeniu‘wyobrazić sobie kogoś lub coś’,‘mieć wizję kogoś lub czegoś’, np.1np. – Wszystkie przykłady pochodzą z Korpusu Języka Polskiego PWN.;
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
Ta metafora jest bardzo czytelna i bliska strukturze semantycznej sytuacji percepcji wzrokowej. Pojawia się tu wyobrażenie jakiś niefizycznych oczu, za pomocą których można oglądać obrazy„wewnątrz siebie” lub widzieć rzeczy niedostrzegalne zwykłymi oczami.
Czasownik zobaczyć może być użyty w znaczeniu‘sprawdzić coś, przekonać się o czymś’. W tym wypadku mamy do czynienia z zabiegiem metonimii, ponieważ nie wychodzi się tu poza obręb jednej domeny. Niewątpliwie centralnym elementem sytuacji sprawdzania czegoś jest weryfikacja danej wiedzy, jaką ma człowiek. Jednak w tej domenie zawiera się także sposób zdobycia informacji o przedmiocie zainteresowania. Bywa, że człowiek przekonuje się o czymś, sprawdza coś za pomocą wzroku, por.:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
W zeszłym tygodniu daliśmy zadanie dla naszych telewidzów i teraz musimy zobaczyć, kto wygra nagrodę.
Leksem zobaczyć, podobnie jak ujrzeć może opisywać sytuację wyobrażania sobie kogoś lub czegoś, np.:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
Gdybym mogła zamknąć na moment oczy, zobaczyłabym Wieśka, tak jak go widziałam pierwszego dnia wiosny.
Inaczej przedstawia się sytuacja z czasownikami dostrzec i spostrzec. Z analizy materiału zgromadzonego w korpusie wynika, że czasowniki te są znacznie częściej używane do opisu sytuacji innych niż sytuacja percepcji wzrokowej. Poza tym ich użycia metaforyczne są znacznie odleglejsze od postrzegania wzrokowego niż miało to miejsce w przypadku zobaczyć i ujrzeć, w których związki z percepcją wizualną nawet w użyciu metaforycznym są bardzo silne. Co więcej – czasem nie ma w ogóle żadnego związku między ich znaczeniem prymarnym a wtórnym, czego przykładem może być częste użycie spostrzec w znaczeniu powiedzieć, por:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
Poza tym czasownik spostrzec może być używany w znaczeniu ‘zwrócić uwagę na kogoś, coś’, jak w poniższych zdaniach:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
Rousseau mówił prawie bez przerwy i trzeba było oswoić się z jego ironicznym tonem, aby spostrzec, że to, co mówił, było bardzo interesujące i nawet inteligentne.
W podobnym znaczeniu może być użyty leksem dostrzec, np.:
[brak autora] : Korpus Języka Polskiego PWN: [brak strony]
—Nie mam żadnych osobistych spraw. Nawet najwprawniejsze ucho nie dostrzegłoby w tym spokojnie wypowiedzianym zdaniu bólu, który zawierało.
W drugim przykładzie widać wyraźnie jak słabe są związki leksemu dostrzec z sytuacją percepcji wzrokowej, w której strukturze obligatoryjnym elementem zawsze jest oko.
Podstawową różnicę między parą: zobaczyć i ujrzeć oraz leksemami: dostrzec i spostrzec można zobrazować w następujący sposób:
TABELKA W WORDZIE
Jak widać z powyższego schematu, zobaczyć i ujrzeć różni od dostrzec i spostrzec sposób przepływu informacji do perceptora. W przypadku pierwszej pary leksemów niewątpliwie prymarny jest wzrok. Natomiast w strukturze semantycznej czasowników dostrzec i spostrzec nie określa się, jaką drogą dotarła informacja o obiekcie do perceptora.
Źródła
- Croft Wiliam, “The role of domains in the interpretation of metaphors and metonymies”, „Cognitive Linguistics”, 4-4 1993.
- Krzeszowski Tomasz P., „Aksjologiczne aspekty metafor”, [w:] „Językoznawstwo kognitywne. Wybór tekstów”, pod red. Wojciecha Kublińskiego, Romana Kalisza, Ewy Modrzejewskiej, Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 1998.
- Langacker Ronald W., „Wykłady z gramatyki kognitywnej. Kazimierz nad Wisłą, grudzień 1993”, pod red. Henryka Kardeli, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1995.
- Pajdzińska Anna, „Wrażenia zmysłowe jako podstawa metafor językowych”, „Etnolingwistyka” nr 8 1996.
Artykuły powiązane
- Rembowska-Płuciennik, Magdalena – Wizualizacja lektury
Bibliografia
- 1np. – Wszystkie przykłady pochodzą z Korpusu Języka Polskiego PWN.
