Ważnym terminem służącym opisowi zjawisk audialnych w literaturze jest pejzaż dźwiękowy lub akustyczny (soundscape) stworzony na bazie pejzażu przestrzennego (landscape). Podobnie dźwiękowy punkt orientacyjny (soundmark) to pochodna przestrzennego punktu orientacyjnego (landmark). Nieodłącznym elementem rzeczywistości przedstawionej każdego niemal dzieła prozatorskiego jest właśnie pejzaż dźwiękowy, czyli szeroko rozumiane środowisko akustyczne, którego zakres obejmować może np. „dźwiękowe środowisko lotniska, wioski, miasta, całego świata lub (w rozumieniu bardziej specyficznym) określonej kompozycji muzycznej” (Kapelański: 2005, 186). Kategoria ta może się w przypadku konkretnych realizacji literackich odnosić zarówno do zbioru dźwięków charakterystycznych dla świata przedstawionego danego utworu, jak i do poszczególnych „obrazów akustycznych” współtworzących tło konkretnych wydarzeń.
Wprawdzie nauka o pejzażu dźwiękowym (soundscape studies) wyrosła z badań kanadyjskiego kompozytowa i ekologa akustycznego – R. Murraya Schafera – oraz grupy współpracujących z nim naukowców nad środowiskiem akustycznym i ekologią akustyczną, ale szybko stała się miejscem rozległych spotkań interdyscyplinarnych (m.in. architektura, socjologia, psychologia, akustyka – czy też tzw. audiologia, sonologia itd.).
Choć zagadnienie to nie odnosi się bezpośrednio do badań literaturoznawczych, to pojęcie pejzażu dźwiękowego dotyczy w równej mierze świata rzeczywistego, jak i jego literackich reprezentacji. Co ciekawe, badania nad muzycznością, akustycznością, dźwiękowością czy percepcją słuchową w literaturze za jeden z ważniejszych punktów wyjścia przyjmują przełamanie – tak przez samą literaturę, jak i namysł nad nią – tzw. wzrokocentryzmu oraz zwrócenie uwagi na właściwości akustyczne oraz różnorodność dźwiękową literackich światów przedstawionych. Podobnie „program edukacyjny nazwany przez Schafera »czyszczeniem uszu« (ear cleaning) ma na celu obudzić świadomość i wrażliwość słuchową ludności miast, a osiągnięty w ten sposób »czysty odbiór« (clair-audience) pomoże wymienić ultrawizualny charakter kultury Zachodu na bardziej wyważony sposób postrzegania środowiska” (Kapelański: 2005, 187).
W badaniach literaturoznawczych termin „pejzaż dźwiękowy” stosuje się najczęściej w odniesieniu do środowiska akustycznego światów przedstawionych. Opisywane w literaturze dźwięki wypełniają literackie przestrzenie w różnym stopniu, z różną intensywnością, wchodzą w rozmaite relacje, różne też jest ich źródło. Pejzaż dźwiękowy współtworzony jest przez każdy dźwięk, jaki został w danym utworze przywołany, opisany, odwzorowany. Zagadnienie to można rozpatrywać w odniesieniu do rzeczywistości przedstawionej na kilku płaszczyznach. Można bowiem mówić o pejzażu dźwiękowym w szerokim rozumieniu jako zbiorze wszystkich zjawisk akustycznych pojawiających się w toku narracji, opisach, dialogach. Można też, w nieco węższym znaczeniu, mówić o pejzażu dźwiękowym konkretnych przestrzeni, stanowiących same w sobie przedmiot zainteresowania bądź w jakiś istotny sposób tło wydarzeń. Przykładem takiego ujęcia będzie pejzaż dźwiękowy miasta końca XIX wieku w Ziemi obiecanej Reymonta, czy na poziomie jeszcze bardziej szczegółowym, pejzaż dźwiękowy środowiska pracy przedstawicieli różnych zawodów w cyklu opowiadań Kadena-Bandrowskiego zatytułowanym Zawody.
Niezależnie od stopnia ogólności ujęcia tematyki pejzażu dźwiękowego oraz od epoki w dziejach literatury, czy wreszcie poszczególnych gatunków literackich dają się wyodrębnić kategorie, w ramach których zgrupować można wszystkie w zasadzie dźwięki występujące zarówno w rzeczywistości, jak i w literaturze:
1. Dźwięki natury
Kategoria ta obejmuje rożnego rodzaju dźwięki funkcjonujące i wybrzmiewające niezależnie od człowieka i bez jego bezpośredniego udział. Dalszy podział tej kategorii obejmowałby m.in. odgłosy zwierząt, roślin, zjawisk atmosferycznych (najbardziej wyraziste to burza i deszcz), czterech żywiołów i innych zjawisk naturalnych.
Dźwięki należące do tej kategorii pełnią w literaturze różnych epok rozmaite, często nieoczywiste funkcje. Oprócz współtworzenia akustycznego tła wydarzeń, mogą również budować nastrój, odgrywać rolę ekwiwalentu stanów psychicznych bohaterów, lokalizować wydarzenia w konkretnym, realnym miejscu bądź też – z zupełnie innej perspektywy – wyznaczać naturalny rytm dobowy (np. poprzez pianie koguta czy poranny świergot ptaków).
2. Dźwięki cywilizacji
W obrębie tej kategorii dźwięków współtworzących pejzaż akustyczny znajdą się wszystkie zjawiska związane bezpośrednio z rozwojem cywilizacji ludzkiej, często stanowiące jej swoistą wizytówkę. Najbardziej charakterystycznym typem dźwięków będą te związane z ewolucją przestrzeni miejskich oraz rozwojem rozmaitych gałęzi przemysłu – te dźwięki bowiem wraz z upływem czasu wypełniają naszą cywilizację coraz liczniej, ale i coraz intensywniej. Wyrazistym przykładem ogromnego wpływu zmian cywilizacyjnych na audiosferę miejską i jej literacki obraz jest okres rewolucji przemysłowej końca XIX i początku XX wieku. Kolejne wynalazki – środku transportu, maszyny produkcyjne czy urządzenia służące komunikacji – wypełniają przestrzeń coraz to nowymi dźwiękami, wciąż intensywniejszymi i coraz mocniej zróżnicowanymi.
3. Dźwięki kultury
Kategorię tę najpełniej reprezentują wszelkie zjawiska audialne związane mniej lub bardziej bezpośrednio z muzyką. Sztuka ta od samego początku zajmowała twórców literatury (wystarczy wspomnieć choćby o tradycji efkrazy, także tej poświęconej sztuce dźwięków) – nie tylko jako ważny element kultury, ale jako fenomen i często niedościgniony wzorzec działań artystycznych. Dźwięki muzyczne wypełniające literackie pejzaże audialne to zarówno odgłosy rozmaitych instrumentów, jak i ludzki głos. Warto jednak dodać, że w kategoriach muzycznych percypowane są często zjawiska przyrody, co daje im miejsce w dwóch kategoriach jednocześnie: dźwięków natury i kultury.
Analiza literackich reprezentacji dźwięków kultury, w tym szczególnie muzyki, wiąże się bezpośrednio z badaniami nad zmieniającą się fonosferą rozwijającej się cywilizacji. Literatura, począwszy od przełomu XIX i XX wieku odnotowuje pojawianie się coraz to nowych urządzeń służących rejestracji i odtwarzaniu dźwięków muzycznych. Pojawianie się gramofonu, radia, a w dzisiejszych czasach także cyfrowych nośników dźwięku zmieniało rodzaj kontaktu ze sztuką dźwięków.
4. Dźwięki bezpośrednio związane z człowiekiem
Kategoria ta stanowi osobny zespół dźwięków, których pojawienie się w dziele literackim zawsze ma bezpośredni związek z konkretnym bohaterem bądź całą grupą, tłumem, społecznością. Wśród dźwięków, które należy zaliczyć do tej kategorii znajdziemy m.in.: głos, odgłosy pracy ciała, odgłosy poruszania się i wszelkie dźwięki reprezentujące człowieka. Jest to kategoria o tyle istotna, że jej podstawową funkcją jest bezpośrednia charakterystyka postaci literackich. Dźwięki z tej kategorii w największym stopniu wspomagają również konstrukcję tożsamości i podmiotowości literackiej.
5. Dźwięki „paranormalne”
Odrębną kategorię tworzą dźwięki spoza standardowego doświadczenia odgłosów świata materialnego. Chodzi tu zarówno o wszelkiego rodzaju omamy i urojenia słuchowe, odgłosu z zaświatów, dźwięki niewiadomego pochodzenia itp.
Badania nad pejzażem dźwiękowym w literaturze obejmować mogą rozmaity zakres: od badań nad pejzażem dźwiękowym danej epoki czy nurtu literackiego, poprzez twórczość jednego pisarza, jeden utwór, aż po szczegółowe badania nad konkretną sceną czy pojedynczym „obrazem” dźwiękowym.
Innym kryterium podziału pejzażu dźwiękowego jest rodzaj percepcji, z jaką w danym utworze, bądź jego części mamy do czynienia. Chodzi tu o rozróżnienie słuchu zewnętrznego i wewnętrznego. Analogicznie będziemy zatem mieli do czynienia z audialnym pejzażem zewnętrznym i wewnętrznym. Pierwszy współtworzyć będą: audialne tło wydarzeń oraz dźwiękowe wizytówki (czy też obrazy) zdarzeń. W przypadku drugiego typu pejzażu ważną rolę odgrywać będą pamięć i wyobraźnia słuchowa – to one bowiem współtworzą subiektywną wizję zdarzeń dźwiękowych przechowywanych i odtwarzanych w umyśle bohatera.
Z tematyką pejzażu dźwiękowego w literaturze wiąże się szereg zagadnień, które w świetle badań nad audialnością świata przedstawionego zyskują zupełnie nowe znaczenia. Analiza pejzażu akustycznego w danym utworze literackim może rzucić nowe światło m.in. na: charakterystykę postaci, zdarzeń i miejsc; problematykę podmiotowości; organizację czasu i przestrzeni.
Artykuły powiązane
- Nowak, Maciej – Bobkowski: dźwięki – pejzaże – nasłuchy
- Brzostek, Dariusz – Muzyka i ekstaza
- Brzostek, Dariusz – Jazz
- Kierzek-Trzeciak, Paulina – Ciompa – pejzaż dźwiękowy
- Szymańska-Ilnata, Maria – Pamięć słuchowa
- Czapiga, Małgorzata – Uszy i słyszenie
