Najbardziej podstawowymi „stanowymi czasownikami percepcji słuchowej” w języku polskim są słyszeć i usłyszeć. Wspólną cechą semantyczną czasowników stanowych (także np. percepcji wzrokowej jest to, że formalny podmiot zdań z tymi czasownikami nie jest agensem (nie można o nim powiedzieć, że jest wykonawcą czynności). Podmiot percypujący nie jest w stanie kontrolować procesu percepcji i nie może np. swoją „siłą woli” przestać słyszeć i przestać rozpoznawać docierające do niego dźwięki. Kolejną ich cechą semantyczną jest to, że zawierają w swojej strukturze komponent ‘uszy’ (Żurowski 2007). Z kolei różnica między znaczeniem słyszeć a usłyszeć zasadza się najprawdopodobniej na komponencie, który można nazwać „efektem pierwszego razu”: usłyszeniem czegoś jest słyszenie tego czegoś po raz pierwszy (Żurowski 2009a).
Wszystkie czasowniki percepcji słuchowej konstytuują zdania, które zwykle można interpretować dwojako – w tzw. kluczu percepcyjnym (relacjonowanie percepcji dowolnych dźwięków) oraz w tzw. kluczu komunikacyjnym (relacjonowanie percepcji dźwięków mowy). Opozycja dźwięk : dźwięk mowy w przypadku czasowników oddawana jest przez element o [czymś] (nazywany wykładnikiem tematu wewnętrznego) przyłączany do struktury składniowej wyznaczanej przez czasownik. Jednoznacznie komunikuje on, że w danym zdaniu nadawca korzysta ze znaczenia komunikacyjnego. Ponadto znaczenie różnicowane jest przez elementy wprowadzające zdania podrzędne jak i że (Żurowski 2009b). Jak jest wykładnikiem dynamiczności percypowanej akcji, a że dodatkowego zaangażowania w proces czysto percepcyjny procesów mentalnych. Wszystkie te opozycje znaczeniowe pokazują poniższe uproszczone interpretacje zdań fundowanych na czasowniku słyszeć. Por.
Jaś słyszał samochód. ≈‘Jaś odbierał dźwięki wydawane przez samochód’
Jaś słyszał o samochodzie. ≈‘Ktoś powiedział Jasiowi coś o samochodzie’
Jaś słyszał, jak samochód jedzie. ≈‘Jaś odbierał dźwięki wydawane przez samochód’ (podkreślenie dynamiczności akcji)
Jaś słyszał o tym, jak samochód jedzie. ≈‘Ktoś powiedział Jasiowi o samochodzie, że ten jedzie’ (podkreślenie dynamiczności opowiadanej akcji)
Jaś słyszał, że samochód jedzie. ≈‘Jaś odbierał dźwięki wydawane przez samochód w czasie jazdy i czegoś się z tego powodu dowiedział’
Jaś słyszał o tym, że samochód pracuje. ≈‘Ktoś powiedział Jasiowi, że samochód jedzie, i Jaś czegoś się z tego powodu dowiedział’
Dodatkowe możliwa jest modyfikacja znaczeń typu słyszeć, jak, przez przyłożenie głównego akcentu zdaniowego na element jak. Por.
Jaś słyszał, jak samochód jedzie. ≈‘Jaś słyszał dźwięki wydawane przez samochód w czasie jazdy’ (podkreślenie dynamiczności akcji)
Jaś słyszał, JAK samochód jedzie. ≈‘‘Jaś słyszał w jaki sposób dźwięki były wydawane przez samochód w czasie jazdy’ (podkreślenie sposobu dziania się akcji)
Posługując się jednostkami prostymi semantycznie, znaczenie podstawowych jednostek [ktoś] słyszy [coś] i [ktoś] usłyszał [coś] można zapisać w sposób następujący. Por.
X słyszy Y:
‘(a) coś, co dzieje się w uszach X-a i jest takie, że
(a’) nieprawda, że to coś może dziać się w innej części ciała X-a, i
(a’’) Y jest takie, że może powodować, że coś dzieje się w uszach X-a,
(b) powoduje, że X może wiedzieć coś o Y-u’
X usłyszał Y:
‘(a) coś, co działo się w uszach X-a i jest takie, że
(a’) nieprawda, że to coś może dziać się w innej części ciała X-a, i
(a’’) Y jest takie, że może powodować, że coś dzieje się w uszach X-a,
(b) spowodowało, że X mógł dowiedzieć się coś o Y-u‘
Źródła
- Żurowski Sebastian, „Czasowniki percepcji słuchowej z uzupełnieniem propozycjonalnym”, [w:] „Język z różnych stron widziany”, pod red. Anny Czelakowskiej i Mirosława Skarżyńskiego, Księgarnia Akademicka, Kraków 2009.
- Żurowski Sebastian, „Słyszeć i usłyszeć – parą aspektową?”, „LingVaria” 2009, nr 1.
- Żurowski Sebastian., „Cechy semantyczne jednostki leksykalnej ktoś słyszy coś”, „Prace Filologiczne” 2007 t. 52.
Artykuły powiązane
- Żurowski, Sebastian – Czynnościowe czasowniki percepcji słuchowej
