Teoria widzenia Władysława Strzemińskiego

Teoria widzenia Władysława Strzemińskiego jest zbiorem wykładów, spisanych w latach 1948/49, wydanych w roku 1958, już po śmierci artysty. Powstała jako studium ewolucji widzenia ludzkiego. Ściśle związana z praktyką malarską Strzemińskiego, jest w całym korpusie jego twórczości najważniejszym opracowaniem zagadnienia kluczowego dla modernistycznej awangardy. Zagadnienie widzenia pojawiało się w twórczości Strzemińskiego już wcześniej. Było obecne w pismach teoretycznych, gdzie stanowiło jeden z motywów teorii unizmu. Konieczność powrotu do problemu widzenia wpisana była jednak także w samą twórczość artysty, który w praktyce malarskiej eksperymentował z różnymi sposobami reprezentowania widzenia.

Zgodnie z modernistycznym sposobem myślenia, w Teorii widzenia Strzemiński bazuje na teleologicznej wizji historii, której kulminacją jest modernistyczna współczesność. Oznacza to, że każde wydarzenie historyczne daje się przyporządkować i usensownić zgodnie z logiką, w której wszystko prowadzi do osiągnięcia celu: nowoczesności sztuki i życia. Widzenie również podporządkowane jest tej logice, a cała książka Strzemińskiego poświęcona jest odkrywaniu praw dyktujących rozwój tego, co autor nazywa „świadomością wzrokową”. „Świadomość wzrokowa”, czyli „zakres zjawisk dostrzeżonych przez człowieka i uświadomionych sobie przez niego” (Strzemiński 1958: 21), rozwija się w czasie, a wszelkie historyczne praktyki artystyczne świadczą o znaczeniu i kierunku tego rozwoju. Jednym słowem, dzięki analizie historycznych form artystycznych, przede wszystkim malarskich, jesteśmy w stanie stwierdzić, co na danym szczeblu rozwoju człowiek jest w stanie świadomie zobaczyć. Obrazy i rysunki są tu traktowane jako symptomy spostrzeżeniowych kompetencji człowieka. Równocześnie należy podkreślić jeszcze jedną konsekwencję podejścia Strzemińskiego: zgodnie z jego ujęciem każdy etap rozwoju świadomości wzrokowej miał swoje znaczenie i był zgodny z wewnętrzną logiką historii. Każdy system artystyczny i każda strategia wytwarzania wizerunków była historycznie uzasadniona.

W Teorii widzenia dzieje malarstwa zostały podzielone na trzy okresy. Pierwszy z nich, od początków artystycznej aktywności człowieka aż do momentu wynalezienia perspektywy, charakteryzuje się rytmizacją form. Strzemiński opisuje następujące po sobie sposoby widzenia poprzez odwołanie do rozwiązań formalnych, decydujących o tym, jak wyglądają przedstawienia typowe dla danego okresu historycznego. Rozpoczyna od neolitycznych reprezentacji zwierząt, opartych w zupełności na pojedynczych konturach. Widzenie konturowe, najbardziej prymitywny sposób ujmowania rzeczywistości, wiąże się z historycznymi ograniczeniami percepcji.

Bardzo znaczące jest zestawienie pojawiające się na samym początku rozdziału: artysta porównuje prymitywne rysunki konturowe z rysunkami dzieci, które nie są w stanie świadomie spostrzec niczego poza obrysami przedmiotów. Ich świadomość wzrokowa jest prymitywna, co decyduje o formie dziecięcej twórczości.

Drugi okres, trwający od renesansu do momentu pojawienia się idei impresjonistycznych, zdominowany był przez dążenie do matematyzacji przedstawień. Wynalazek perspektywy umożliwił podporządkowanie widzenia konstrukcjom matematycznym, a także unieruchomienie patrzącego podmiotu oraz skupienie jego wzroku w jednoznacznie określonym punkcie zbiegu.

Trzeci okres, rozpoczynający się wraz z impresjonizmem, trwający do współczesności, zwraca się ku empiryzmowi widzenia. Statyczne schematy matematyczne perspektywy ustępują miejsca widzeniu jako dynamicznej czynności fizjologicznej będącej funkcją ucieleśnionego oka. Z kolei rozumowanie, umożliwiające (w ramach systemu perspektywicznego) dokładne określenie pozycji przedmiotu i ustalenie jego wymiarów, zostaje zastąpione przez obserwowanie.

Rozwój „świadomości wzrokowej” dzięki impresjonistom osiąga poziom wyższy. Sztuka nowoczesna konsekwentnie opiera się na wymogu odkrywania fizjologicznych determinacji procesu postrzegania. Strzemiński rozwija z gruntu modernistyczną ideę empiryzmu widzenia, opartą na idei wprowadzenia oka do ciała i eksploracji widzenia dwuocznego. W ten sposób realizm zyskuje swą postać właściwą, opartą na analizie rzeczywistych relacji łączących ucieleśniony podmiot ze światem.

Źródła

• Baranowicz Zofia, „Polska awangarda artystyczna 1918 – 1939”, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1979.
• Brogowski Leszek, „Powidoki i po… Unizm i »teoria widzenia« Władysława Strzemińskiego”, słowo / obraz terytoria, Gdańsk 2001.
• Strzemiński Władysław, „Teoria widzenia”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1958.
• Turowski Andrzej, „Budowniczowie świata. Z dziejów radykalnego modernizmu w Polsce”, Universitas, Kraków 2000.
• Turowski Andrzej, „Fizjologia oka”, [w:] „Władysław Strzemiński 1893-1952. Materiały z sesji”, Muzeum Sztuki w Łodzi, Łódź 1994.
• „Władysław Strzemiński 1893-1952”, katalog wystawy, Muzeum Sztuki w Łodzi, Łódź 1994.

Artykuły powiązane

• Rembowska-Płuciennik, Magdalena – Pole percepcji
• Kitowska-Łysiak, Małgorzata – Oko Józefa Czapskiego
• Kurc-Maj, Paulina – Stażewski Henryk – regulowanie ostrości widzenia