Znaczenie i łączliwość przymiotników ostry i tępy

Znaczenie

Przymiotniki ostry i tępy należą do nazw cech odbieranych dotykiem. Wprawdzie obiekty określane za pomocą tych leksemów mają także pewne charakterystyczne cechy percypowane wzrokiem (oddają to niektóre definicje słownikowe, por. „Ostre przedmioty mają bardzo cienkie krawędzie lub bardzo cienkie zakończenie […]” – ISJP), jednak aby dokonać oceny ostrości danego przedmiotu, należy przywołać na pamięć odpowiednie wrażenia dotykowe.

W znaczeniu obu wyrazów zawarta jest cecha ‘agentywności’ przysługująca przymiotnikom określającym narzędzia, z pomocą których można dokonywać pewnych działań (Rachilina 2000: 113). Działania dokonywane za pomocą narzędzi określanych jako ostre lub tępe polegają na powodowaniu zmian niektórych właściwości innego obiektu, np. jego rozmiaru.

Znaczenia przymiotników ostry i tępy są przeciwstawne – opozycję między nimi wyznacza stopień trudności dokonania zmian w innym obiekcie, por. „tępy – ostry [nóż] ‘trudno dzielący powierzchnię’: ‘łatwo dzielący powierzchnię’ lub: ‘trudno się w coś zagłębiający’: ‘łatwo się w coś zagłębiający’” (Markowski 1986: 45). Należy jednak zauważyć, że przymiotnik ostry ma szerszą łączliwość niż przymiotnik tępy i tworzy wyrażenia, które nie mają swoich antonimicznych odpowiedników, np. ostra drzazga. Leksem ostry występuje także w innym znaczeniu, również odnoszącym się do percepcji dotykowej, w którym wchodzi w skład grupy przymiotników określających strukturę powierzchni obiektu, por. „Jako ostre określamy przedmioty, które są szorstkie, chropowate lub kłujące w dotyku” (ISJP).

Przy budowie eksplikacji obu przymiotników dużych trudności nastręcza wybór odpowiedniego czasownika nazywającego czynność wykonywaną za pomocą narzędzi, które mogą być ostre lub tępe. Współczesne słowniki języka polskiego definiują oba te przymiotniki za pomocą takich czasowników, jak: ciąć, kroić, kłuć, wbijać się, por. „Ostre przedmioty […] łatwo tną różne rzeczy lub wbijają się w nie” (ISJP). Użycie czasowników typu ciąć łatwo może prowadzić do powstania błędnego koła, gdyż w ich strukturze semantycznej pojawia się odwołanie do ostrego narzędzia (por. Grochowski 1975: 113-114). Do eksplikacji znaczeń przymiotników ostry i tępy użyjemy zatem, podobnie jak A. Markowski, prostszych semantycznie wyrazów dzielić i zagłębiać się.

X jest ostry = jeśli z obiektem x zetkniemy jakąś część ciała lub inny przedmiot y i będziemy działać na niego siłą, to poczujemy, że łatwo jest dzielić y-a x-em lub zagłębić x-a w y-a.

X jest tępy = jeśli z obiektem x zetkniemy jakąś część ciała lub inny przedmiot y i będziemy działać na niego siłą, to poczujemy, że trudno jest dzielić y-a x-em lub zagłębić x-a w y-a.

Łączliwość

Przymiotniki ostry i tępy określają przede wszystkim narzędzia mające ostrze i przeznaczone do przecinania lub przekłuwania różnych przedmiotów, np. ostry/ tępy nóż, ostra/ tępa igła. O tym, że takie połączenia wyznaczają centrum znaczeniowe przymiotnika ostry, mogą świadczyć skonwencjonalizowane konstrukcje porównawcze, w których w roli komparansa¹Obiekt, do którego coś jest porównywane. występują właśnie nazwy narzędzi, np. ostry jak brzytwa/ jak nóż/ jak igła/ jak szpilka/ jak żyletka (por. Bańko 2006). Wyrażenia typu tępy nóż, tępa igła przywołują negatywne konotacje, wynikające z wiedzy o tym, że narzędzia powinny być ostre, aby dobrze spełniać swoją funkcję.

Kolejną grupę użyć obu przymiotników stanowią połączenia z nazwami quasi-narzędzi, czyli części ciała zwierząt (rzadko człowieka), służących głównie do przecinania pożywienia i do walki, por. ostre / tępe pazury, ostre/ tępe zęby. Warto zauważyć, że określenie quasi-narzędzi jako tępe nie niesie z sobą tak silnych konotacji wartościujących, jak w przypadku połączeń z nazwami narzędzi. Wynika to stąd, że dla niektórych zwierząt posiadanie tępych zębów czy pazurów jest naturalne jako efekt przystosowania do wymagań środowiska, np. pazury zwierząt roślinożernych służą nie do polowania, tylko do rozgarniania ziemi, dlatego ich tępość jest cechą pozytywną.

Leksem ostry występuje także jako określenie obiektów niebędących narzędziami ani quasi-narzędziami, ale mających spiczaste zakończenie lub cienkie krawędzie, które mogą przecinać lub przekłuwać inne obiekty, por. ostry kamień, ostra drzazga. Połączenia przymiotnika tępy z rzeczownikami tego typu wydają się dopuszczalne jedynie w kontekście wskazującym na to, że przedmioty te traktowane są jako narzędzia, np. w tekście o rytualnym obrzezaniu dziewczynek w plemionach afrykańskich pojawiły się sformułowania wycięcie łechtaczki tępym kamieniem lub tępym kawałkiem szkła.

Obok wyżej wymienionych połączeń realizujących podstawowe znaczenia przymiotników ostry i tępy istnieją także wyrażenia, w których dokonały się niewielkie przesunięcia semantyczne prowadzące do zmiany znaczenia obu leksemów. Bliskie połączeniom przymiotników ostry i tępy z nazwami narzędzi są wyrażenia typu ostra krawędź (noża) ‘krawędź, na której znajduje się ostrze’ i tępa krawędź (noża) ‘krawędź przeciwna do tej, na której znajduje się ostrze’. Podobny mechanizm przesunięcia semantycznego doprowadził do powstania dwu jednostek leksykalnych: ostre narzędzie i tępe narzędzie, używanych w odniesieniu do obiektów mogących zranić lub zabić człowieka. Ostre narzędzie to ‘narzędzie mające ostrze’, a więc przeznaczone do zadawania ran ciętych i kłutych, podczas gdy tępe narzędzie to ‘narzędzie nie mające ostrza’, przeznaczone do zadawania uderzeń. Od wyrażenia tępe narzędzie na skutek przesunięcia metonimicznego zostało utworzone znaczenie przymiotnika tępy, występujące w połączeniach typu tępy cios, tępe uderzenie ‘cios, uderzenie zadane tępym narzędziem’.

Źródła

• Bańko Mirosław, „Słownik porównań”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006.
• ISJP – „Inny słownik języka polskiego PWN”, pod red. Mirosława Bańki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000 (ISJP).
• Markowski Andrzej, „Antonimy przymiotnikowe we współczesnej polszczyźnie na tle innych typów przeciwstawień leksykalnych”, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986.
• Grochowski Maciej, „Znaczenia czasownika „ciąć” i innych czasowników bliskich semantycznie” [w:] „Słownik i semantyka”, pod red. Elżbiety Janus, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1975.
• Rachilina Ekaterina, „Kognitivnyj analiz predmetnych imen: semantika i sočetajemost’”, Russkie slovari, Moskva 2000.

Artykuły powiązane

• Bronikowska, Renata – Kierunki przesunięć metaforycznych przymiotników oznaczających cechy odbierane dotykiem
• Bronikowska, Renata – Przymiotniki oznaczające cechy odbierane dotykiem

Bibliografia

• 1
  Obiekt, do którego coś jest porównywane.