Znaczenie i łączliwość przymiotników szorstki i gładki

Znaczenie

Przymiotniki szorstki i gładki należą do grupy nazw cech odbieranych dotykiem. Podobnie jak określenia wysokości temperatury i stopnia wilgotności obiektu oznaczają one cechy, do których odbioru wystarczy kontakt z danym obiektem bez użycia siły. We współczesnych opisach semantycznych istnieją dwa sposoby definiowania obu przymiotników. W pierwszym z nich, stosowanym w słownikach języka polskiego, za podstawowy element semantyczny uznaje się strukturę powierzchni obiektu, por. „Coś, co jest szorstkie, jest pokryte drobnymi twardymi wypukłościami i bywa w dotyku nieprzyjemne” (ISJP); „Coś, co jest gładkie, ma powierzchnię pozbawioną jakichkolwiek nierówności” (ISJP). W eksplikacjach drugiego rodzaju, znajdujących się w pracach A. Wierzbickiej i A. Markowskiego, podstawowym składnikiem definicyjnym jest funkcjonalna cecha powierzchni obiektu, por.

„X jest gładkie. = (Myślę o X) – dotykając go, powiedzielibyśmy, że łatwo byłoby przesuwać coś po nim” (Wierzbicka 1971, s. 131);

„szorstka – gładka [powierzchnia] ‘po której trudno coś przesuwać’: ‘po której łatwo coś przesuwać’” (Markowski 1986, s. 45).

Struktura znaczeniowa przymiotników szorstki i gładki zaproponowana przez obu badaczy przywodzi na myśl strukturę znaczeniową przymiotnika śliski, również oznaczającego cechę powierzchni obiektu odbieraną dotykiem. W tym ujęciu leksem śliski jawi się jako synonim przymiotnika gładki. Porównując konteksty, w jakich występują oba te leksemy, można jednak zauważyć, że element ‘łatwości przesuwania czegoś po powierzchni danego obiektu’ zajmuje inne miejsce w strukturze znaczenia obu przymiotników. Leksem śliski określa obiekty rzeczywiście oceniane przez subiekt ze względu na tę cechę, np. śliska posadzka utrudnia poruszanie się po niej, śliską rybę trudno utrzymać w dłoniach. Tymczasem w przypadku przymiotnika gładki ‘łatwość przesuwania czegoś po powierzchni danego obiektu’ jest cechą, która ujawnia się tylko w niektórych użyciach (np. skała określona jako gładka w kontekście wspinaczki to taka, z której łatwo można się zsunąć). O ile więc dla przymiotnika śliski omawiany element znaczeniowy stanowi cechę definicyjną, o tyle dla przymiotnika gładki jest cechą konotacyjną.

Lepiej oddają istotę znaczenia przymiotników szorstki i gładki definicje słownikowe zwracające uwagę na strukturę powierzchni określanej przez oba leksemy. Podstawowym semantycznie członem tej pary jest przymiotnik szorstki oznaczający istnienie na powierzchni obiektu pewnych wyczuwalnych dotykiem odrębnych elementów, podczas gdy przymiotnik gładki oznacza brak takich elementów na powierzchni obiektu. Definicja zawarta w ISJP określa jednak te elementy zbyt wąsko – o obecności bądź braku na powierzchni „drobnych twardych wypukłości” można mówić tylko w odniesieniu do niektórych obiektów (np. szorstki – gładki kamień), w innym przypadku będą to raczej drobne kłujące włoski (np. szorstka – gładka sierść). Ten składnik eksplikacji znaczeń obu leksemów musi zostać ujęty dostatecznie ogólnie:

X jest szorstki = jeśli z obiektem x zetkniemy jakąś część ciała, to poczujemy, że powierzchnia x-a składa się z wielu małych elementów.

X jest gładki = jeśli z obiektem x zetkniemy jakąś część ciała, to poczujemy, że powierzchnia x-a nie składa się z wielu małych elementów.

Łączliwość

Przymiotniki szorstki i gładki w podanych wyżej znaczeniach łączą się jedynie z nazwami obiektów morficznych¹Obiekty mające własny kształt, odgraniczone od otaczającej je przestrzeni.. Przymiotnik gładki w połączeniu z rzeczownikami oznaczającymi substancje²Obiekty, których kształt i granice wyznaczone są poprzez sąsiedztwo z bytami morficznymi. (np. gładka masa, gładkie ciasto) określa całość opisywanego obiektu, a nie tylko jego powierzchnię, należy więc uznać, że występuje w innym znaczeniu.

Rzeczowniki, które łączą się z przymiotnikiem szorstki, nazywają dwa rodzaje obiektów. Do pierwszego należą obiekty, których powierzchnia składa się z drobnych, twardych wypukłości, takie jak niektóre obiekty nieożywione (szorstki kamień, szorstka deska) i niektóre części ciała (szorstka dłoń, szorstka skóra). W obrębie drugiego znajdują się obiekty, których powierzchnia pokryta jest drobnymi kłującymi włoskami, takie jak niektóre materiały lub części ubrania (szorstki ręcznik, szorstki sweter), a także włosy (szorstka sierść) lub przedmioty z przymocowanym do nich włosiem (szorstka szczotka). W każdym z tych typów połączeń przymiotnik szorstki wchodzi w inną relację synonimii: w pierwszym przypadku synonimiczne w stosunku do niego są leksemy chropowaty i chropawy (chropawy kamień, chropowata skóra), w drugim – wyrażenia synonimiczne często tworzy przymiotnik ostry, por. ostry ręcznik, ostra sierść, ostra szczotka (por. także synonimiczne złożenia szorstkowłosy i ostrowłosy). W wyrażeniach tego typu leksem ostry występuje w znaczeniu wtórnym w stosunku do znaczenia podstawowego określającego zdolność do spowodowania zmian w strukturze innego obiektu. Związek ze znaczeniem podstawowym widoczny jest jednak w ograniczeniach łączliwości – przymiotnik ostry stanowi synonim przymiotnika szorstki tylko w połączeniu z nazwami obiektów, których powierzchnia pokryta jest elementami podobnymi do przedmiotów przeznaczonych do cięcia (dlatego: ostra szczotka, ale nie: *ostra dłoń).

Przymiotnik gładki tworzy połączenia z nazwami wszystkich wymienionych wyżej rodzajów obiektów, por. gładki kamień, gładka dłoń, gładki materiał, gładka sierść. Nie określa jednak, co oczywiste, obiektów, których powierzchnia zawsze będzie się składać z wielu wyczuwalnych elementów. Dotyczy to przede wszystkim materiałów i przedmiotów z przymocowanym do nich włosiem (*gładka wełna, *gładka szczotka).

Przymiotnik gładki łączy się także z innymi nazwami obiektów fizycznych: z rzeczownikami oznaczającymi powierzchnię ziemi (np. gładka droga, gładka równina) lub wody (np. gładkie jezioro). Określenie takich powierzchni jako gładkie oznacza, że są one pozbawione nierówności, jednak można to stwierdzić, posługując się wzrokiem, a nie dotykiem. W takich wyrażeniach przymiotnik gładki występuje więc w innym znaczeniu, nie odnoszącym się do percepcji dotykowej. Językowym potwierdzeniem istnienia tych dwóch znaczeń jest stosowanie odmiennych konstrukcji porównawczych, w zależności od tego, czy dana cecha jest odbierana wzrokiem czy dotykiem. W odniesieniu do dużych powierzchni używane są wyrażenia gładki jak stół/ jak lustro/ jak lód/ jak szkło, natomiast w stosunku do obiektów, których gładkość rozpoznaje się dotykiem – wyrażenia wskazujące na przyjemne odczucia subiektu: gładki jak jedwab/ jak aksamit/ jak atłas (Bańko 2006).

Źródła

• Bańko Mirosław, „Słownik porównań”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006.
• Bronikowska Renata, „O różnicy znaczeniowej między przymiotnikami szorstki i chropowaty”, „Poradnik Językowy” 2007, z. 4.
• ISJP – „Inny słownik języka polskiego PWN”, pod red. Mirosława Bańki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.
• Markowski Andrzej, „Antonimy przymiotnikowe we współczesnej polszczyźnie na tle innych typów przeciwstawień leksykalnych”, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986.
• USJP – „Uniwersalny słownik języka polskiego PWN”, pod red. Stanisława Dubisza, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003.
• Wierzbicka Anna, „Porównanie – gradacja – metafora”, „Pamiętnik Literacki” 1971, z. 4.

Artykuły powiązane

• Bronikowska, Renata – Kierunki przesunięć metaforycznych przymiotników oznaczających cechy odbierane dotykiem
• Bronikowska, Renata – Przymiotniki oznaczające cechy odbierane dotykiem

Bibliografia

• 1
  Obiekty mające własny kształt, odgraniczone od otaczającej je przestrzeni.
• 2
  Obiekty, których kształt i granice wyznaczone są poprzez sąsiedztwo z bytami morficznymi.