Znaczenie i łączliwość przymiotników śliski i lepki

Przymiotniki śliski i lepki należą do nazw cech odbieranych dotykiem. W obrębie tej grupy semantycznej tworzą one podgrupę wyrażeń oznaczających zdolność do spowodowania jakiejś zmiany w relacji między obiektem charakteryzującym się daną cechą i drugim obiektem, z którym wchodzi on w kontakt.

Znaczenie i łączliwość przymiotnika śliski

Przymiotnik śliski jest derywatem słowotwórczym motywowanym znaczeniem czasownika ślizgać się. Budowa parafrazy słowotwórczej może mieć postać ‘taki, który powoduje ślizganie się’ (np. śliska podłoga) lub ‘taki, który się ślizga’ (np. śliska ryba). Nie świadczy to jednak o istnieniu dwóch znaczeń przymiotnika śliski odnoszących się do percepcji dotykowej. W obu przypadkach nazywa on tę samą cechę, różny jest tylko sposób odbioru jej przez człowieka¹Kwestia ta została inaczej rozstrzygnięta w Słowniku współczesnego języka polskiego pod red. B. Dunaja.. Istotnym elementem znaczenia leksemu śliski jest to, że określana przez niego cecha może spowodować zmianę wzajemnego położenia dwóch stykających się obiektów. Eksplikacja znaczenia tego przymiotnika wygląda w następujący sposób:

X jest śliski = jeśli z obiektem x zetkniemy jakąś część ciała lub inny przedmiot y, to poczujemy, że jeden z tych obiektów może łatwo przesunąć się po powierzchni drugiego.

Wśród związków przymiotnika śliski można wyróżnić trzy typy użyć w zależności od tego, jaką funkcję pełni określany przez niego obiekt i w jaki sposób odbierana jest jego śliskość. Pierwsza grupa nazw przedmiotów określanych jako śliskie to rzeczowniki oznaczające podłoże – w tym przypadku śliskość danego obiektu jest najczęściej odbierana podczas poruszania się subiektu po jego powierzchni, np. śliska szosa, śliska posadzka. Druga grupa rzeczowników łączących się z przymiotnikiem śliski to nazwy obiektów, których śliskość postrzegana jest najczęściej podczas dotykania ich ręką, np. nazwy części ciała człowieka (śliska dłoń), nazwy zwierząt (śliska ryba), nazwy roślin (śliski grzyb), nazwy artefaktów – przedmiotów twardych (śliska poręcz) i tkanin (śliski jedwab). Trzecią grupę rzeczowników łączących się z przymiotnikiem śliski tworzą wyrazy oznaczające przedmioty, które człowiek zakłada na stopy i przemieszcza się na nich, np. buty, narty. Zostają one określone jako śliskie, jeśli ich dolna powierzchnia, ta, która styka się z powierzchnią ziemi, łatwo przesuwa się po podłożu.

Językowym potwierdzeniem odrębności tych trzech użyć jest to, że należące do nich wyrażenia występują w odmiennych konstrukcjach porównawczych. W odniesieniu do podłoża używane jest porównanie śliski jak lód (a także śliski jak szkło/ jak szklanka – o czym zadecydowały prawdopodobnie przejrzystość i połyskliwość szkła, upodabniające je do lodu), gdyż śliskość lodu odbierana jest przede wszystkim podczas poruszania się po nim. Obiekty należące do drugiej grupy porównywane są do zwierząt, które z powodu ich śliskości trudno uchwycić (por. śliski jak węgorz/ jak wąż), natomiast rzeczowniki typu buty i narty nie występują w żadnych utrwalonych porównaniach.

Przymiotnik śliski łączy się z nazwami zarówno obiektów morficznych²Obiekty mające własny kształt, odgraniczone od otaczającej je przestrzeni. (np. śliska poręcz, śliska ryba), jak i substancji³Obiekty, których kształt i granice wyznaczone są poprzez sąsiedztwo z bytami morficznymi.. Jako śliskie mogą być określone substancje mające postać gęstej masy (np. śliskie błoto, śliska glina) lub ciecze, np. śliski pot, śliska krew. Dwa ostatnie wyrażenia znajdują się na peryferiach użyć przymiotnika śliski, gdyż to nie same płyny odbierane są jako śliskie, tylko pokryta przez nie powierzchnia przedmiotu morficznego. Wyrażenia typu śliski pot, śliska krew stanowią więc w rzeczywistości skróconą formę wyrażeń x śliski od potu/ od krwi, np. czoło śliskie od potu, podłoga śliska od krwi.

Znaczenie i łączliwość przymiotnika lepki

Przymiotnik lepki stanowi derywat słowotwórczy czasownika lepić się, a jego znaczenie jest zgodne z budową słowotwórczą (por. definicję zawartą w ISJP: ‘Coś, co jest lepkie, lepi się’). Zetknięcie dwóch obiektów, z których jeden jest lepki, powoduje zmianę ich wzajemnej relacji – ich powierzchnie w miejscu styku łączą się ze sobą tak, że trudno je od siebie oddzielić. Do opisu znaczenia przymiotnika lepki użyjemy następującej eksplikacji:

X jest lepki = jeśli z obiektem x zetkniemy jakąś część ciała lub inny przedmiot y, to poczujemy, że x łatwo może przylepić się do powierzchni y-a.

Przymiotnik lepki łączy się zarówno z nazwami obiektów morficznych, jak i substancji. Wśród tych ostatnich można wyróżnić połączenia z rzeczownikami oznaczającymi gęstą masę (np. lepkie błoto, lepki asfalt) oraz z nazwami cieczy, które charakteryzują się dużą gęstością, np. lepka krew, lepki syrop. W odniesieniu do obiektów morficznych określenie lepki wskazuje często na lepkość pokrywającej je substancji – świadczy o tym pojawiająca się w takich kontekstach konstrukcja składniowa x lepki od y (np. dłonie lepkie od potu, deska lepka od żywicy).

Na peryferiach dosłownych użyć przymiotnika lepki znajdują się związki z nazwami płynów o konsystencji wody, przeważnie bardzo słodkich napojów, np. lepka herbata. Tego typu wyrażenia można również uznać za rodzaj metafor synestezyjnych, ponieważ nazywają one złożone doznanie zmysłowe, w którym nakładają się na siebie wrażenia smakowe i dotykowe. Taką interpretację potwierdza utrwalone językowo wyrażenie słodki że aż lepki, w którym lepkość jest ujmowana jako bardzo intensywna słodycz, a także utworzone od przymiotnika lepki słowo ulepek oznaczające ‘bardzo słodki napój’.

Źródła

• ISJP – „Inny słownik języka polskiego PWN”, pod red. Mirosława Bańki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.
• Kallas Krystyna, „Przymiotnik” [w:] „Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Romana Laskowskiego, Henryka Wróbla, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999.
• SWJP – „Słownik współczesnego języka polskiego”, pod red. Bogusława Dunaja, Wydawnictwo Wilga, Warszawa 1998.

Artykuły powiązane

• Bronikowska, Renata – Kierunki przesunięć metaforycznych przymiotników oznaczających cechy odbierane dotykiem
• Bronikowska, Renata – Przymiotniki oznaczające cechy odbierane dotykiem

Bibliografia

• 1
  Kwestia ta została inaczej rozstrzygnięta w Słowniku współczesnego języka polskiego pod red. B. Dunaja.
• 2
  Obiekty mające własny kształt, odgraniczone od otaczającej je przestrzeni.
• 3
  Obiekty, których kształt i granice wyznaczone są poprzez sąsiedztwo z bytami morficznymi.