Dzieło niemieckiego franciszkanina Thomasa Murnera (1475-1537), Chartiludium logicae sive logica memorativa to podręcznik do nauki logiki, wykorzystujący w nauczaniu mnemotechnikę i karty do gry. Najstarsza zachowana edycja pochodzi z 1509 roku (Strassburg), aczkolwiek istnieją świadectwa, iż dzieło to było wydane drukiem już dwa lata wcześniej w krakowskiej oficynie Jana Hallera (Wójcik 2006: 74-75; Wójcik 2011). Powiązania Murnera z Krakowem są bezdyskusyjne, mimo iż znaczną część swego życia spędził w Niemczech (Hoffmann 1972: 38; Sieber 1875: 273-316; Rossi 2000: 58-59; Hoffmann 2000: 585-604; Wójcik 2006: 73-80; Wójcik 2011). W swym podręczniku zamieścił rekomendację profesorów Uniwersytetu Krakowskiego, podpisaną przez Jana z Głogowa, jednego z najwybitniejszych polskich uczonych owego czasu, czytanego i komentowanego w całej Środkowej Europie.
Na wykształcenie Murnera oraz jego zainteresowanie sztuką pamięci wpływ mogły mieć różnorodne czynniki. We Freiburgu zdobywał wykształcenie pod okiem Jakuba Lochera (Philomusus), dwa lata spędził w Paryżu, gdzie mógł zetknąć się z metodami Jacobusa Fabera Stapulensis (Jacque Lefévre d’Étaples). W Krakowie przebywał przez dłuższy czas dwukrotnie: po raz pierwszy w semestrze zimowym 1499/1500 roku, gdy wpisał się na listę studentów uniwersytetu, po raz drugi zaś w latach 1506-1507. Nie ulega wątpliwości, że zetknął się tu z metodami mnemotechnicznymi bernardynów (np. Jan Szklarek, Paulin ze Skalbmierza, Antoni z Radomska, Stanisław Korzybski), którzy w owym czasie żywo interesowali się sztuką pamięci, a także odgrywali istotną rolę w religijnym, kulturalnym, literackim i społecznym życiu Krakowa.
W latach 1506-1507 Thomas Murner nauczał logiki na Uniwersytecie Krakowskim. Właśnie wykłady z tego przedmiotu, a także niechętny do nich stosunek studentów, którzy pod wpływem nowych prądów humanistycznych dość mieli scholastyki, podsunęły mu myśl, by wprowadzić do nauczania logiki niekonwencjonalne metody mnemotechniczne.
Zasady z podręcznika Murnera wyróżniają się na tle innych podręczników mnemotechnicznych z XV i XVI stulecia, choć wyraźnie posiłkuje się regułami, które rządziły klasyczną sztuką pamięci. Niemiecki franciszkanin wykorzystał w nauczaniu specjalne karty, nawiązujące najprawdopodobniej do gier karcianych, bardzo popularnych w owym czasie wśród żaków.
Podstawą w nauczaniu Murnera był bardzo popularny podręcznik Parva logicalia (znane także jako Summulae logicales) Piotra Hiszpana, Portugalczyka, później znanego jako papież Jan XXI, właściwe imię Pedro Julião, żył w latach ok. 1210-1277 (Szabelska 2004: 159-162). Murner zarzucał podręcznikowi Hiszpana „barbarzyński język, tekst błędny i brak obrazowości” (Morawski 1900: 163-164). Zatem nie dość, że zagadnienia tego nie lubili studenci, to również wykładowcy mieli uwagi do sposobu, w jaki Piotr Hiszpan przedstawiał zagadnienia logiczne. W rzeczy samej był to już schyłek popularności jego dzieła na uniwersytetach europejskich, a wykłady Murnera były jednymi z ostatnich, na których wykorzystywano traktat Portugalczyka. Niemiecki franciszkanin postanowił wykorzystać reguły mnemotechniczne znane z traktatów, które krążyły wówczas po Europie zarówno w odpisach rękopiśmiennych, jak i wersjach drukowanych, oraz wykorzystać je w nauczaniu logiki za pomocą kart do gry.
Wiele wskazuje na to, iż karty były stosowane w nauczaniu w Krakowie jeszcze przed Murnerem. Zachował się bowiem kodeks, który należał do Walentego z Zielonej Góry (Valentinus Werner de Monte Viridi, Valentinus de Grünberg) datowany na około 1504 r. Walenty studiował w Krakowie, uzyskał tu tytuł magistra w 1493 r. W kodeksie, o którym mowa, wpisane zostały trzy traktaty mnemotechniczne (w tym traktat Jacobusa Publiciusa oraz traktat oparty o tekst Konrada Celtisa), a także znajdujemy tam niezwykle ciekawe ilustracje wyobrażeń (imagines agentes) oraz kolorów z kart do gry (chartae lusoriae), które wyraźnie pełniły funkcję mnemotechniczną, choć dziś ich sens pozostaje dla nas niejasny. Być może Murner nawiązał zatem do metody, która była w Krakowie stosowana już wcześniej. Z drugiej strony, przeczy temu wspomniana już rekomendacja profesorów, którzy najwyraźniej zdumieni efektywnością nauczania logiki, wytoczyli franciszkaninowi proces o stosowanie czarów i praktyk magicznych w nauczaniu. Gdy Murner publicznie przedstawił zasady rządzące jego metodą, nie tylko pozwolili mu na dalsze jej wykorzystywanie, ale jeszcze nagrodzili go dwudziestoma czterema dukatami węgierskimi (Wójcik 2011; Lang 2008: 227-228). Węgierski badacz, Farkas Gábor Kiss, podejrzewa, iż proces taki w ogóle się nie odbył (brak o nim wzmianek w Acta rectoralia Uniwersytetu), a rekomendacja jest w istocie fałszywką, służącą reklamie.
Reguły, które Murner zaprzągł do nauczenia studentów logiki, są zaskakująco proste i skuteczne. I choć nas już dziwić nie mogą, na przełomie XV i XVI w. były w istocie rewolucyjne. Dopiero sto lat później metody pedagogiczne Amosa Komensky’ego, jego Orbis sensualium pictus i obrazki wykorzystywane w nauczaniu spowodują w pedagogice przełom rzeczywisty. Warto pamiętać o Murnerze i jego metodzie w tym kontekście.
Thomas Murner przyporządkował każdej części logiki jakąś figurę. Podstawowych figur zamieścił w swym podręczniku szesnaście (Wójcik 2006: 75-77). Logikę własnej koncepcji wyjaśnia sam Hiszpan we wstępie do Traktatów logicznych. (Hiszpan 1969).
Oprócz drzeworytu z figurami podstawowymi w Chartiludium logicae znajdziemy 51 ilustracji z wyobrażeniami kart, 2 z diagramami mnemotechnicznymi
a także alegoryczne przedstawienie logiki (typus logicae), którego drzeworyt został wykorzystany również w innym druku z mniej więcej tego okresu – Margarita philosophica Gregora Reischa. W Perle filozoficznej Reischa znajduje się ponadto rozdział poświęcony sztuce pamięci ([Phoenix sive] Artificiosa memoria Piotra z Rawenny).
Prócz ilustracji zawierającej wyobrażenia którejś spośród wyżej wspomnianych szesnastu figur oraz imago agens, na karcie znajdowały się także liczby wskazujące, do którego paragrafu z traktatu Piotra Hiszpana dane zagadnienie się odnosi.Student wyciągnąwszy kartę miał powiedzieć, co wie na dany temat. Np. wyciągnąwszy kartę z wizerunkiem księżyca recytował formuły odnoszące się do expositio, jeśli wyciągnął wizerunek zawierający serce, odpowiadał na temat suppositio itd.
Warto zwrócić uwagę, jak dużą rolę na kartach Murnera grają wyobrażenia mnemoniczne, ponadto niektóre spośród nich wyraźnie wpisane zostały w miejsca (loci). Wszystko to sytuuje nowatorską metodę Murnera w liczącej wiele stuleci tradycji klasycznej sztuki pamięci.
Koniecznie należy tu przywołać nieopublikowane jeszcze ustalenia Farkasa Gábora Kissa odnośnie imagines agentes w różnych traktatach mnemotechnicznych z tego okresu. Mianowicie zarówno w Chartiludium (k. f2v-f3v), jak i w Figurae Evangeliorum (znanych z początku XVI w. jako Rationarium Evangelistarum (Carruthers, Ziółkowski 2000: 277) oraz w kodeksie Walentego z Zielonej Góry, obecnie w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich – wszystkie zawierają ilustracje osób-wyobrażeń, które przebijają własne ciało mieczem. Wpisuje się to w ogólne zalecenia tworzenia wyobrażeń charakterystycznych, zapadających w pamięć dzięki grozie i niezwykłości.
Logica memorativa Murnera jest najbardziej znanym jego podręcznikiem, choć już w 1502 roku opublikował on karty do nauczania Kodeksu Justyniana (w formie książki ukazały się one w roku 1518). Karty te (niepełne zestawy) zachowały się tylko w trzech kopiach: 119 kart w Bibliotece Uniwersyteckiej w Bazylei, 110 kart w Bibliotece Narodowej w Wiedniu oraz 111 kart w Civica Raccolta delle Stampe w Mediolanie. Ponadto w 1511 i 1512 roku Murner opublikował we Frankfurcie Ludus studentum Friburgensium, mnemotechniczny podręcznik, w którym nie tylko odwołuje się do tzw. ręki Gwidona (manus Guidoni), wykorzystując ten pomysł w nauczaniu gramatyki, nie tylko wykorzystuje szachownicę jako system miejsc mnemonicznych służący do zapamiętywania Ksylab, ale także odwołuje się do systemu mnemotechnicznego Konrada Celtisa, wybitnego humanisty, który kilka lat przed Murnerem gościł w Krakowie, gdzie oprócz zorganizowania pierwszego w Polsce towarzystwa literackiego (Sodalitas Vistulana), najprawdopodobniej nauczał także własnego systemu mnemotechnicznego (Wójcik 2006: 68-73).
Traktaty Thomasa Murnera od dawna budzą zaciekawienie badaczy różnych dyscyplin naukowych. Z początku sytuowano jego drukowane podręczniki w nurcie gier karcianych i planszowych, odnotowywano liczne drzeworyty, które budzą podziw, szczególnie, gdy porówna się je z dość prostymi wyobrażeniami liter w Opusculum de arte memorativa Jana Szklarka. Wskazywano na powiązania metody Murnera z lullizmem i mistycznymi, ilustrowanymi dziełami Katalończyka (Gottron 1913: 221-223; Rossi 2000: 269, przypis 62)oraz kartami Tarota (Hoffmann 2000: 585-604).
Metody Murnera, choć wielokrotnie opisywane z perspektywy różnych dyscyplin (historia książki i drukarstwa, nauczanie logiki, prawa, dzieje gier karcianych i planszowych, mnemotechnika XVI w.) oraz opublikowane w reprincie w 1967 r., do dziś nie doczekały się monografii oraz krytycznego opracowania, co wynika prawdopodobnie z potrzeby zbadania niełatwych zależności jego metody nie tylko od mnemotechniki późnośredniowiecznej, ale również od skomplikowanych, szczególnie dla współczesnego czytelnika, dziedzin ówczesnej wiedzy, które Murner wykładał podczas europejskich wojaży (logika, gramatyka, prawo). Krytyczne wydanie jego mnemotechnicznych podręczników wymaga od badacza nie tylko znajomości reguł sztuki pamięci, ale także średniowiecznej logiki, dialektyki, konstytucji cesarskich i prawa rzymskiego oraz sposobów nauczania łaciny w późnym średniowieczu.
Artykuły powiązane
- Wójcik, Rafał – Sztuka pamięci
- Wójcik, Rafał – Loci
- Rembowska-Płuciennik, Magdalena – Obrazowanie mentalne a lektura
- Wójcik, Rafał – Imagines agentes
