Toruńskie zagadki weselne

W literaturze staropolskiej problematyka erotyczna wiąże się między innymi z pytaniem o odmienność dawnej i współczesnej normy obyczajowej, przy czym dawna nie zawsze wydaje się przejrzysta. Chociaż cenzura Akademii Krakowskiej z Niepróżnującego próżnowania Wespazjana Kochowskiego usunęła niemal jedną trzecią epigramatów, sama z kolei została oskarżona o zbytnią łagodność (ta różnica stanowisk była uwarunkowana walką biskupów krakowskich z Akademią o prawo cenzury). Zarazem w okresie 1678 – 1720 pastorzy toruńskiego gimnazjum akademickiego wyrażali zgodę na druk okolicznościowych zagadek weselnych, które naocznością opisów przyrodzeń i małżeńskiego aktu płciowego mogły równać się z tekstami uznawanymi wówczas za obsceniczne.

O ile staropolskie obscena można czytać jako werbalny pomnik męskiej dominacji (aktywny męski podmiot pożądania versus bierne kobiety), o tyle toruńskie zagadki weselne jawią się jako zapis relacji przynajmniej w pewnym zakresie (mówiąc ahistorycznie!) partnerskich: „rzeczą” zgadywaną bywa i kuś (dziesięciokrotnie), i kiep¹kiep – staropolska nazwa kobiecego organu płciowego (sześciokrotnie). Jako główne postacie wierszy weselnych toruńskie kpy i kusie pozostają ograniczone okolicznościowym „tu i teraz”: łożnicami mieszczan z grodu nad Wisłą na przełomie XVII i XVIII stulecia.

W świecie przedstawionym toruńskich zagadek weselnych miłość cielesna jest dominantą ludzkiego życia. Można odnieść wrażenie, że poza nią nie ma człowieka. Bezkreśnie panuje hedonizm, choć zawężony do rozkoszy seksualnej małżonków. Z ich przyrodzeniami postrzeganymi sensualnie i przedstawianymi fizjologicznie.

Opisy to wówczas z pewnością nieobyczajne: znajdziemy w nich i stymulację ręczną, i erekcję, i coitus, i wytrysk. Dziś nie są to jednak opisy pornograficzne, ponieważ toruńscy mieszczanie pozostali poetami, którzy wykorzystywali poetykę zagadki. W ich wierszach dominują wrażenia dwóch zmysłów: wzroku i dotyku. Pamiętając o tym, jak wręcz nieporównywalne pozostaną poetyki włoskiego poematu Adone i epitalamijnych zagadek toruńskich mieszczan, można wskazać pewną wspólnotę wyobraźni erotycznej ponad różnicami kulturowymi i literackimi:

Podobnie w toruńskich zagadkach weselnych: wzrok wędruje wyłącznie ku małżeńskim przyrodzeniom, ich podniecające kształty w trybie naturalnym prowadzą do pieszczot, te zaś do coitus. Kulminacją wszystkich wrażeń zmysłowych jest orgazm, przy czym małżonkowie pozostają wierni przysiędze ślubnej.

Toruńskie zagadki przedstawiają się o tyle skromnie jako wypowiedzi literackie, o ile poprzestają na opisie zgadywanych „rzeczy” (tj. kobiecych i męskich przyrodzeń) oraz ich funkcjonowania. Znamienna dla zagadki zwięzłość niejako wymusza oszczędne w słowach opisy. Wydawane drukiem za zgodą cenzorów z gimnazjum akademickiego toruńskie gadki weselne dziś mogą zaskakiwać naocznością przedstawień słownych, w których zmysł wzroku pozostaje znamienne sprzężony ze zmysłem dotyku:

W tej gadce weselnej doznania zmysłowe (wzrok i dotyk) tylko w ograniczonym zakresie stały się materią opisu fizjologii aktu płciowego. Jego znacząco pełniejsze przedstawienie znajdziemy w zagadce Piotra Szenknechta (autora aż dwunastu – spośród szesnastu zachowanych w starodrukach Książnicy Kopernikańskiej – tekstów):

Deskrypcja to może nawet swoiście naturalistyczna, ale wbrew bezdyskusyjnej przecież naoczności przedstawienia zaskakuje niemałą kulturą literacką i zarazem obyczajową…

Spośród ocalonych w starodrukach zagadek jedna (o incipicie Ma Eufrozyna coś osobliwego) wyróżnia się tym, że należy do poezji kunsztownej, mówiąc dokładniej: jako carmen figuratum – do poezji wizualnej. Szczególny status owego wiersza wynika z następującego porównania: spośród niemal siedemdziesięciu wierszy wizualnych, pisanych w języku polskim (tym razem) przez/dla gdańskich mieszczan, ponad połowę stanowią „epitalamia o wymownych kształtach serc, kielichów weselnych i dzwonów” (Rypson 2002: 109) – ta zaś zagadka naocznie przedstawia kobiece „naczynie podługowate”:

CARMINA FIGURATA w WORDZIE

Czy faktycznie niewątpliwie znacząco przestrzenny zapis tego wiersza pozwala mówić o obrazie „naczynia podługowatego”? Nawet z zaznaczoną łechtaczką? Byłaby przedstawiona powiększoną literą „O”? Stan ówczesnej wiedzy medycznej pozwala przyjąć odpowiedzi twierdzące. Tym samym wierszowany opis stał się obrazem tego, co opisywane.

Ta jedna zagadka sekretarza poczty w Toruniu Marcina Szwanwica wyróżnia się poziomem kultury literackiej, wiersz ten bowiem jako obscoenum jest może nawet werystycznym unaocznieniem „naczynia podługowatego”, ale unaocznieniem kunsztownym.

Źródła

Źródła

• Szenknecht Piotr, „Gadka” (data powstania utworu nieznana; autor żył w latach 1657-1721); cyt. za: „Gadki toruńskie czyli zagadki weselne z przełomu XVII i XVIII w.” (powstałe 1678 – 1720). Oprac.Stanisław Salmonowicz. Towarzystwo Bibliofilów im. J. Lelewela w Toruniu. Toruń 1980, s. 23.
• Szwanwic Marcin, „Gadka” (powst. 1716);cyt za: „Gadki toruńskie czyli zagadki weselne z przełomu XVII i XVIII w.” (powstałe 1678 – 1720). Oprac.Stanisław Salmonowicz. Towarzystwo Bibliofilów im. J. Lelewela w Toruniu. Toruń 1980, s. 13.
• Szwanwic Marcin, „Gadka” (powst. 1716); cyt. za: „Gadki toruńskie czyli zagadki weselne z przełomu XVII i XVIII w.” (powstałe 1678 – 1720). Oprac.Stanisław Salmonowicz. Towarzystwo Bibliofilów im. J. Lelewela w Toruniu. Toruń 1980, s. 24.

Opracowania

• „»Amor vincit omnia«. Erotyzm w literaturze staropolskiej”. Red. Roman Krzywy. Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa 2008.
• Buchwald-Pelcowa Paulina, „Cenzura w dawnej Polsce. Między prasą drukarską a stosem”. Wydawnictwo Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich. Warszawa 1997.
• Cieszyńska Beata, „Okna duszy. Pięć zmysłów w literaturze barokowej”. Wydawnictwo POINT. Bydgoszcz 2006.
• Hanusiewicz Mirosława, „Pięć stopni miłości: o wyobraźni erotycznej w polskiej poezji barokowej”. Wydawnictwo Naukowe Semper. Warszawa 2004.
• Maciejewska Iwona, „»Te rzeczy…« – przejawy autocenzury w prezentowaniu treści erotycznych (na przykładzie prozy czasów saskich)”. „Napis” 2009, Seria XV: „Umysły zniewolone. Literatura pod presją”
• Mroczek Katarzyna, „Epitalamium staropolskie. Między tradycją literacką a obrzędem weselnym”. „Studia Staropolskie”. T. LV. Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo. Wrocław 1989.
• Obremski Krzysztof, „»Ma Eufrozyna coś osobliwego«. Poetyka toruńskiej zagadki weselnej przełomu XVII i XVIII wieku”. „Barok” XV/2008, nr 1 (29)
• Rypson Piotr, „Piramidy, słońca, labirynty. Poezja wizualna w Polsce od XVI do XVIII wieku”. Wydawnictwo Neriton. Warszawa 2002
• Salmonowicz Stanisław, [Wstęp]. W: „Gadki toruńskie czyli zagadki weselne z przełomu XVII i XVIII w.” (powstałe 1678 – 1720). Oprac.Stanisław Salmonowicz. Towarzystwo Bibliofilów im. J. Lelewela w Toruniu. Toruń 1980
• Sokołowska Jadwiga, „Spory o barok. W poszukiwaniu modelu epoki”. Państwowy Instytut Wydawniczy. Warszawa 1971

Artykuły powiązane

• Hanusiewicz-Lavallee, Mirosława – Pocałunek w literaturze staropolskiej
• Bohuszewicz, Paweł – Rozmowa dworna (barokowy romans miłosno-przygodowy)
• Hanusiewicz-Lavallee, Mirosława – Pięć stopni miłości w literaturze staropolskiej
• Grądziel-Wójcik, Joanna – Erotyzm jedzenia
• Wasilewska, Anna – Erotyka w przekładzie

Bibliografia

• 1
  kiep – staropolska nazwa kobiecego organu płciowego