Patrzeć

Patrzeć to najbardziej podstawowy czasownik tzw. czynnościowy percepcji wzrokowej. Jego odpowiednikiem dokonanym jest popatrzeć.

Wystąpienia tego czasownika w prymarnym znaczeniu percepcyjnym¹Patrzeć – Oprócz jego podstawowego znaczenia, które można wstępnie sparafrazować jako‘kierować wzrok’, notuje się znaczenia dodatkowe związane z pojęciem oceny, stosunku do czegoś, traktowania czegoś w jakiś sposób – np. w Innym słowniku języka polskiego pod hasłem patrzeć notuje się 10 znaczeń (Bańko 2000). reprezentują np. poniższe zdania:

Jaś patrzy na Małgosię.
Małgosia patrzy w sufit.
Ciotka Józefina patrzy za rozbieganym Krzysiem.
Krzyś patrzy, jak tata naprawia samochód.
Zaciekawiona sąsiadka patrzyła, co robią dzieci na podwórku.

realizujące takie oto schematy składniowe:
ktoś patrzy na coś/kogoś
ktoś patrzy gdzieś
ktoś patrzy, jak___
ktoś patrzy, QS [fraza pytajnozależna]

Można przyjąć, że wszystkie te schematy reprezentują podstawowy sens „czynnościowo-percepcyjny”. Da się też zauważyć niezaprzeczalny związek powyższych układów z odpowiednimi jednostkami opartymi na czasowniku widzieć, a więc ktoś widzi coś gdzieś, ktoś widzi, jak__ i ktoś widzi, że (na którym opiera się układ ktoś widzi, QS będący bezpośrednią podstawą dla ktoś patrzy, QS).

Jaki jest związek między patrzeniem a widzeniem? Nie jest to kwestia banalna, bo np. w klasycznej rozprawce o polskich czasownikach percepcyjnych Romuald Grzesiak (Grzesiak 1983: 44) wysuwa hipotezę, że patrzeć z drugiego schematu (jak w zdaniu Jaś patrzy w tamtą stronę) nie jest czasownikiem percepcyjnym, bo możliwa jest niesprzeczna kontynuacja …ale nic nie widzi. Za percepcyjne w związku z tym uznaje Grzesiak tylko pozostałe wystąpienia patrzeć, w tym przede wszystkim najbardziej podstawowy układ patrzeć na coś. Nie jest to teza przekonująca (zob. Dobaczewski 2002) – patrzeć na oraz patrzeć ze skromnym wskazaniem adlatywnym (gdzieś, w jakimś kierunku) są równie „percepcyjne”, choć z pewnością nieidentyczne. Różni je przede wszystkim to, że przy patrzy na ujawniony (i wskazany wprost) jest w pozycji biernikowej (kogoś/coś) obiekt percepcji (to, co podmiot widzi), natomiast w zdaniach z frazą adlatywną (np. patrzy przed siebie, pod nogi, w lewo, w tamtym kierunku itp.) obiekt percepcji nie jest wskazany, co nie zmienia faktu, że podmiot tych zdań COŚ widzi. Gdyby literalnie nic nie widział, nie można byłoby o nim sensownie powiedzieć, że PATRZY – zauważmy, że w takich wypadkach, np. gdy mówimy o niewidomych, używamy raczej konstrukcji typu (zachowuje się tak, jakby patrzył).

Uznając, że prostsze semantycznie od patrzenia jest widzenie i robienie czegoś oraz że kluczową rolę w patrzeniu odgrywają relacje przestrzenne (por. „kierowanie wzroku”), można zaproponować następujące próbne formuły definicyjne.
ktoś (x) patrzy1 na coś (y):
‘ktoś (x) robi coś, co powoduje, że jego (x) oczy są tak położone względem czegoś (y), że ktoś (x) widzi coś (y) gdzieś’
ktoś (x) patrzy2 gdzieś (z) [w jakimś (z) kierunku]:
‘ktoś (x) robi coś, co powoduje, że jego (x) oczy są tak położone względem miejsca z, że ktoś (x) może widzieć coś (y) gdzieś (z), jeśli coś (y) jest gdzieś (z) [w miejscu z]’

Poza powyższymi podstawowymi jednostkami w grupie czasowników czynnościowych percepcji wzrokowej jest wiele wyrażeń o zróżnicownych znaczeniach (np. oglądać, przyglądać się, podglądać, rozglądać się itp.) Ich wspólną cechą semantyczną jest prostsze pojęcie‘patrzenia’ w sensie wyłożonym wyżej.

Źródła

• Dobaczewski Adam; „Zjawiska percepcji wzrokowej. Studium semantyczne”; Katedra Lingwistyki Formalnej Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2002.
• Grzesiak Roman; „Semantyka i składnia czasowników percepcji zmysłowej”; Ossolineum, Wrocław 1983.
• „Inny słownik języka polskiego”; po red. Mirosława Bańki; PWN, Warszawa 2000.

Artykuły powiązane

• Dobaczewski, Adam – Czasowniki percepcji wzrokowej
• Dobaczewski, Adam – Opisowe czasowniki percepcji wzrokowej
• Dobaczewski, Adam – Światło i zjawiska pokrewne
• Piotrowska, Agnieszka Ewa – Etymologia czasowników ględać/ glądać i oględać/ oglądać i formacji pochodnych

Bibliografia

• 1
  Patrzeć – Oprócz jego podstawowego znaczenia, które można wstępnie sparafrazować jako‘kierować wzrok’, notuje się znaczenia dodatkowe związane z pojęciem oceny, stosunku do czegoś, traktowania czegoś w jakiś sposób – np. w Innym słowniku języka polskiego pod hasłem patrzeć notuje się 10 znaczeń (Bańko 2000).