Światło to jedno z głównych i najbardziej interesujących z punktu widzenia semantycznego wyrażeń języka naturalnego związanych z pojęciem‘widzenia’. Stanowi bazę dla bardziej złożonych wyrażeń określających i denotujących zjawiska świetlne (z wyrażeniami jasny i świecić na czele), które z kolei są podstawą dalszych semantycznych przesunięć metonimicznych i metaforycznych, ze szczególnym upodobaniem dla sfery etycznej i epistemicznej (por. choćby świecić przykładem, jasny umysł, a także wiele innych możliwych połączeń).
Najbardziej przekonujące i spójne są te propozycje definiowania‘światła’, które opierają się na jego związku z widzeniem (Por. np. propozycje Wierzbickiej (1996), Grzegorczykowej (1993), a także definicje słownikowe (np. Bańko 2000, Dubisz 2004). Trzeba je jednak traktować bardzo ostrożnie, bo wprawdzie wykorzystują zgodnie pojęcie‘widzenia’, to wikłają się w cyrkularność przez odwoływanie się do takich wyrażeń jak‘jasność’.). Potwierdzają one zresztą podstawową intuicję, że światło jest czymś, co umożliwia widzenie rzeczy realnie istniejących, a więc doznawanie wrażeń wzrokowych prowadzących do wiedzy o świecie (w przeciwieństwie do wrażeń wzrokowych mających inne źródło, „wewnętrzne”: od „plamek” przed oczami po wyrafinowane widzenia senne, które, światła nie potrzebują).
Ze znaczenia podstawowego znaczenia rzeczownika światło może zdawać sprawę krótka formuła (Dobaczewski 2002):
ŚWIATŁO: ‘to, co sprawia, że ktoś może widzieć coś, co jest gdzieś
Tak zdefiniowane znaczenie podstawowe rzeczownika światło pokazuje (przez pojęcie‘widzenia’ właśnie) motywację dla jego przesunięć epistemicznych (np. w połączeniach takich jak rzucić na coś światło lub w świetle powyższego, zwróćmy uwagę także na etymologiczne związki światła i oświaty).
Wyrażeniem, które wiąże się ściśle semantycznie (związku formalnego tutaj nie ma (Bywa on widoczny w innych językach, a w języku angielskim rzeczownik 'światło’ i przymiotnik 'jasny’ oznacza się tym samym słowem 'light’.)) z pojęciem‘światła’ jest jasno. Właśnie tę formę przysłówkową należy uznać za prymarną w stosunku do przymiotnika jasny. W podstawowym sensie jest to wyrażenie o statusie predykatywu przysłówkowego z argumentem lokalizującym, por. np. (tu/tam) jest/było jasno. Najprościej jest znaczenie tego wyrażenia sprowadzić do relacji ilościowych (czyli‘dużo światła’). Świadczy o tym fakt, że nie o każdym miejscu, w którym jest jakieś (dowolne) światło, powiemy, że jest w nim JASNO (w opozycji do wyrażenia widno) – światła musi być odpowiednia ilość. A zatem definicja pierwszego znaczenia wyrażenia jasno może wyglądać tak:
JASNO1
gdzieś (z) jest JASNO:‘gdzieś (z) jest dużo światła’
Opierając się z kolei na tym podstawowym znaczeniu przysłówka jasno, można wyprowadzać dalsze sensy, w pierwszej kolejności przymiotnika jasny, które o miejscu orzeka, że jest w nim JASNO, a następnie odnosząc to wyrażenie do przedmiotów (ściślej – kolorów tych przedmiotów), interpretować w duchu:
JASNY2
coś jest jasne2:‘coś jest takie, że gdy ktoś to widzi, może myśleć o miejscu lub czasie, w którym jest jasno’ (w znaczeniu przewidzianym dla JASNO1, zdefiniowanym wyżej)
Kolejne znaczenia odsyłają do kategorii epistemicznych, czyli wiedzy, która jest podstawą sensu słów jasno/jasny/jasne w układach takich jak np.: jasno coś pokazać/wyrazić, jasny sens czegoś, coś jest jasne dla kogoś, a także formacji typu wyjaśnić, rozjaśnić.
Analogicznie można definiować antonimiczny odpowiednik tego wyrażenia, czyli ciemno. Tu również wypada uznać prymat predykatywu przysłówkowego (gdzieś jest ciemno). Trzeba jednak zaznaczyć, że w wypadku tego wyrażenia przesunięcia metaforyczne zdają się bardziej ciążyć w kierunku etycznym (por. ciemny typ, ciemne sprawki).
Bliska znaczeniowo parze jasno vs ciemno jest inna para antonimiczna widno – mroczno. Widno nie jest jednak dokładnym synonimem jasno (także mroczno nie znaczy dokładnie tego samego, co ciemno). W pierwszym rzędzie w wyrazie widno da się zauważyć bezpośredni związek nie tyle ze światłem, ile z widzeniem (można uznać, że ze światłem wiąże go właśnie pośrednio‘możliwość widzenia’). W wypadku wyrażeń widno–mroczno skala rozpiętości parametrów wydaje się być skromniejsza niż w parze jasno–ciemno, bo nie o ilość światła tutaj idzie, tylko odpowiednie warunki percepcyjne (lub ich brak). Zwróćmy też uwagę, że zarówno wyrażenie jasno, jak i samo światło może odnosić się do sytuacji skrajnej, gdy jest zbyt jasno (za dużo światła), by cokolwiek widzieć (widzi się wtedy samo światło). Takiej sytuacji wyrażenie widno nie przewiduje. Podobnie antonimy: może być gdzieś absolutnie ciemno (nie ma tam wtedy ani trochę światła), nie da się natomiast powiedzieć *absolutnie / całkowicie mroczno (Inaczej jest z rzeczownikiem mrok – ten może być nieprzenikniony. Mrok wydaje się bliższym odpowiednikiem, a być może dokładnym synonimem ciemności.). Zatem znaczenie wyrażenia widno najlepiej oddać za pomocą formuły, w której odwołamy się wprost do możliwości widzenia rzeczy, które są w danym miejscu, np.:
gdzieś (z) jest WIDNO:‘gdzieś (z) jest tak, że można (dobrze) widzieć rzeczy, które tam (z) są’
Analogicznie z zastosowaniem w odpowiednim miejscu negacji można zdefiniować znaczenie słowa mroczno (czyli:‘…nie można dobrze widzieć…’).
Artykuły powiązane
- Dobaczewski, Adam – Opisowe czasowniki percepcji wzrokowej
- Dobaczewski, Adam – Stanowe czasowniki percepcji wzrokowej
- Dobaczewski, Adam – Patrzeć
