Jarosław Kozakiewicz – architektura ciała

Architektura jest dyscypliną silnie podporządkowaną charakterystycznemu dla kultury zachodniej okulocentryzmowi. Wielu współczesnych twórców próbuje jednak przełamać ten paradygmat i skupić się na wieloaspektowej cielesności jako głównym problemie projektowanej przez siebie architektury. Jednym z polskich przykładów takich zainteresowań jest twórczość Jarosława Kozakiewicza (ur. 1961). Motyw ciała pojawiał się we wczesnych, rzeźbiarskich pracach artysty (na przykład O Granicach Ciał, 1997), a następnie zyskał kontynuację w realizacjach i projektach architektonicznych. Jednym z najważniejszych przykładów i zarazem pierwszą pracą Kozakiewicza o architektonicznej skali są Pejzaże. Koncepcja humanistycznej teorii układu słonecznego z lat 1998-1999. Pejzaże to projekt architektonicznego modelu Układu Słonecznego, w którym poszczególne planety zostały przypisane otworom w ciele człowieka i następnie rzutowane na mapę Europy. Przyjmują one postać monumentalnych obiektów architektonicznych w kształcie organów, które reprezentują (1.Merkury – prawe ucho – Elbląg, 2. Wenus – prawa dziurka od nosa – Żuławy, 3. Ziemia – lewa dziurka od nosa – Frombork, 4. Mars – lewe ucho – Gdańsk, 5. Jowisz – usta – Warszawa, 6. Saturn – odbyt – Berlin, 7. Uran – prawe oko – Wiedeń, 8. Neptun – lewe oko – Bruksela, 9. Pluton – wagina/penis – Rzym, 10. Planeta X – pępek – Ateny).

Jak zauważa Monika Bakke,

Jedna z części cyklu Pejzaże – Projekt Mars (Ucho) – zrealizowana została w Boxbergu w Niemczech w 2007 roku. Projekt jest częścią planu rekultywacji okolic jeziora Baerwalder See na Pojezierzu Łużyckim. Tereny te, zniszczone przez kopalnie odkrywkowe węgla brunatnego, zostały zaadoptowane na park krajobrazowy. Projekt Mars został pomyślany jako miejsce dla zagłębionego w ziemi amfiteatru oraz przestrzeń służąca spacerom i spędzaniu wolnego czasu. Kształt ucha jest czytelny jedynie z lotu ptaka – dla odwiedzających park praca stanowi monumentalną, płynnie wyrastającą z ziemi formę będącą harmonijnym uzupełnieniem otaczającego krajobrazu.

Kozakiewicz chętnie dokonuje prób reinterpretacji modelu człowieka witruwiańskiego. W traktacie O architekturze ksiąg dziesięć Witruwiusz wpisał prawidłowo zbudowane, zdrowe męskie ciało w kwadrat i koło. Czyniąc z niego punkt wyjścia dla proporcji budynku, wyznaczył początek budowania relacji między ciałem a architekturą. Ten model relacji stał się dominującym dla zachodnioeuropejskiej teorii architektury i pozostał aktualny aż do wieku XX. W takich pracach jak HMUS – Humanistyczny Model Układu Słonecznego z 1997 roku czy Drzewo z 1999, Kozakiewicz podejmuje dialog z takim sposobem obecności ludzkiego ciała w architekturze. Próbuje przeformułować go w oparciu o tradycję kabalistyczą, astrologię czy astronomię. Bezpośrednie odniesienie do Witruwiusza daje się jednak zauważyć na przykład w pracy Enneagram z 2001 roku, powstałej na zamówienie Ośrodka Badań nad Tradycją Antyczną Uniwersytetu Warszawskiego. Jak pisze Gabriela Świtek,

W interpretacji Kozakiewicza ciało dalekie jest od statycznego modelu proporcji jak ujmuje je Witruwiusz. Artysta zainteresowany jest ciałem jako ruchomym, żywym organizmem oraz jego funkcjami. Jednym z przykładów takiej interpretacji ciała w architekturze jest powstały w 2005 roku projekt Wież Tlenowych, przeznaczony dla dużych aglomeracji dotkniętych problemem braku terenów zielonych. Bryła budynku składa się z dwóch, zwężających się ku dołowi i ściętych u góry, nieregularnych owali. Ustawione obok siebie, przypominają kształtem ludzkie płuca. Obiekty mają charakter zamkniętych ogrodów – w ich wnętrzu miałyby zostać posadzone rośliny wytwarzające tlen. W ten sposób utożsamienie architektury z ludzkimi organami (płucami) nie ogranicza się jedynie do morfologicznego podobieństwa, ale opiera się na przypisaniu budynkowi odpowiedniej funkcji fizjologicznej – oddychania. Każdą z wież wypełnia wznosząca się spiralna wstęga, tworząca powierzchnię-promenadę, po której mogliby spacerować odwiedzający. Budowla została pomyślana jako przestrzeń relaksu, odpoczynku i kontaktu z naturą, rodzaj oazy w przestrzeni industrialnej. Kluczowy dla tego projketu problem „oddechu” posiada jeszcze drugie znaczenie. Wieże stanowią „płuca miasta” nie tylko dlatego, że dostarczają tlen, ale także dlatego, że zapewniają „oddech” w sensie przestrzennym, stając się miejscem wytchnienia od zunifikowanej, przytłaczającej zabudowy.

Zainteresowanie dynamicznymi własnościami ciała oraz procesami życiowymi, które w nim zachodzą, obecne jest w wielu pracach Kozakiewicza. W przypadku powstałego w 2005 roku projketu Geometria Wnętrza, główną inspiracją jest ruch. Geometria Wnętrza to projekt kina przeznaczonego do przestrzeni miejskiej. Jego forma wyprowadzona została z ponad ośmiogodzinnego nagrania ruchu śpiącej dziewczyny. Zmiany jej położenia były rejestrowane przez komputer i przekształcane w przeplatające się linie – obraz atraktora¹Atraktor – Pojęcie matematyczne, opisujące zjawiska zmienne w czasie i oznaczające obszar przyciągania punktów. Termin, wprowadzony w teorii układów dynamicznych, swoje zastosowanie znajduje między innymi w socjologii czy ekologii.. W projekcie Kozakiewicza atraktor opisuje ruch postaci, zaznaczany za pomocą linii, wyprowadzonych od otworów w ciele dziewczyny. Otrzymaną w ten sposób siatkę przetworzono w nieregularną, rzeźbiarską bryłę, która po odpowiednim powiększeniu tworzy formę architektoniczną. Ściany budynku zostały pomyślane jako półprzezroczyste, co ma umożliwić wyświetlanie projekcji bezpośrednio na nich, tak wewnątrz, jak i na zewnątrz, zacierając podział na to co prywatne (wewnętrzne) i publiczne (zewnętrzne). Projekt, którego forma dosłownie wyprowadzona została z poruszającego się ciała, dotyczy więc takich – zdawałoby się niemożliwych do oddania w architekturze – problemów jak ruch i zmiana.

W swojej twórczości Kozakiewicz próbuje wprowadzić do architektury żywe ciało wraz z jego podstawowymi funkcjami i ustanowić taką relację pomiędzy człowiekiem a budynkiem, która wykracza poza statyczny kanon proporcji zaproponowany przez Witruwiusza i dominujący w tradycji europejskiej.

Źródła

• Bakke Monika, „Ciała zainspirowane”, w: „Jarosław Kozakiewicz. Transfer”, Wystawa w Pawilonie Polonia, 10. Międzynarodowa Wystawa Architektury, Wenecja 2006.
• „Jarosław Kozakiewicz. Transfer”, Wystawa w Pawilonie Polonia, 10. Międzynarodowa Wystawa Architektury, Wenecja 2006.
• Świtek Gabriela, „Enneagram”, w: „Jarosław Kozakiewicz. Transfer”, Wystawa w Pawilonie Polonia, 10. Międzynarodowa Wystawa Architektury, Wenecja 2006, s.174.

Bibliografia

• 1
  Atraktor – Pojęcie matematyczne, opisujące zjawiska zmienne w czasie i oznaczające obszar przyciągania punktów. Termin, wprowadzony w teorii układów dynamicznych, swoje zastosowanie znajduje między innymi w socjologii czy ekologii.