Propriocepcja

Propriocepcja zaliczana jest do tych modalności zmysłowych, które często nie mieszczą się w tradycyjnie wyznaczanej, umownej i historycznie oraz kulturowo zmiennej liczbie zmysłów. Rzadko funkcjonuje również w potocznej świadomości jako modalność zmysłowa. Bywa utożsamiana lub mylona z kinestezją, gdyż oba terminy stosuje się dla określenia specyfiki percepcji w odniesieniu do orientacji ciała w przestrzeni oraz ruchu ciała i jego poszczególnych części. Badania nad propriocepcją wyrosły z pogłębianej stopniowo wiedzy nad funkcjonowaniem zmysłu dotyku oraz studiów nad ruchem oraz równowagą i jej zaburzeniami (Wade 2009). Można przyjąć, że propriocepcja jest terminem o szerszym zakresie znaczeniowym niż kinestezja (Geurts 2002: 73-85). Tym terminem określa się bowiem zdolność do odebrania i przetwarzania informacji o integralności i spójności własnego ciała, o przyjętej postawie ciała, jego położeniu w przestrzeni, wzajemnym ułożeniu części ciała względem siebie zarówno w ruchu (to doświadczenie określa się mianem kinestezji), jak i w bezruchu (O’Shaughnessy 2000: 628-656). Informacja ta pochodzi od receptorów znajdujących się w stawach, torebkach stawowych, mięśniach, ścięgnach, wiązadłach i może funkcjonować mniej lub bardziej niezależnie od informacji wizualnej (Brynie Hickman 2009: 16-20). Reguluje siłę i częstotliwość skurczu mięśni zależnie od działającego na nie obciążenia, koordynuje postawę, szybkość i kierunek ruchu. Mięśnie i skóra twarzy dostarczają informacji o ruchach mimicznych, a w konsekwencji o ekspresjach emocji. Z tą modalnością związane są również fantomowe bóle amputowanych kończyn, gdyż najbliższe nich partie ciała „przejmują” na siebie przetwarzanie bodźców z utraconych organów (Carter 2009: 102). Dzięki niemu bez pośrednictwa wzroku możemy uzyskać wyprostowaną pozycję ciała, określić aktualną pozycję kończyn, rozciągnięcie i napięcie mięśni, opór, jakiemu one podlegają. Funkcją tej modalności jest także automatyczna koordynacja ułożenia części ciała i ich wzajemnego ruchu w przypadku konieczności podjęcia reakcji ruchowej. Łatwo zauważalne zaburzenia propriocepcji powodowane są np. odurzeniem alkoholowym lub narkotycznym. Jak określił propriocepcję obrazowo Oliver Sacks, jest to zmysł wewnętrzny, dzięki któremu ciało jest samo siebie świadome (Sacks 1995).

TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Płuciennik_Magdalena Propriocepcja zał. 1

Propriocepcja zyskuje obecnie swoje znaczenie w teoriach różnych sztuk – zwraca się bowiem uwagę na jej funkcje w percepcji estetycznej, w sytuacji odbioru różnego typu dzieł sztuki (Spolsky 1996, Montero 2006, Esrock 2010). Podkreśla się bowiem somatyczne podłoże ocen estetycznych, na które wpływa np. symulacyjna mentalna projekcja obserwatora w przestrzeń dzieła sztuki. Najbardziej oczywista jest jej rola w sztukach wykorzystujących ciało ludzkie jako tworzywo i środek ekspresji artystycznej: w balecie, sztuce aktorskiej, ale i w tzw. body art czy też w performansie. Ten czynnik ma jednak także duże znaczenie dla odbiorcy sztuk plastycznych np. w ewaluacji postrzeganych kompozycji artystycznych zawierających przedstawienia ciała ludzkiego lub takich warunków, które szczególnie silnie oddziałują na ludzkie zmysły.

Dzieje się tak dlatego, że percepcja wizualna oraz system motoryczny wiążą się już na poziomie neuronalnym dzięki tzw. neuronom lustrzanym ¹Neurony lustrzane – Systemu neuronów aktywizujacych się zarówno podczas obserwowania innej osoby wykonującej pewne czynności (ruch ręką, mimika twarzy), jak i podczas samodzielnego wykonywania tych samych działań. (Stamenov, Gallese 2002). Obserwacja cudzego ruchu (zwłaszcza niektórych części ciała) prowadzi do powstania u obserwatora neuronalnej reprezentacji takiego ruchu – zjawisko to uruchamia podświadomą wiedzę o byciu w podobnej sytuacji: ucieleśnioną symulację, która aktualizuje wcześniejsze cielesne doświadczenia obserwatora. Ta prawidłowość potwierdza się również w sytuacji wyobrażania sobie czyjegoś ruchu, a także w procesie czytania o nim – percepcja i wyobraźnia pobudzają te same rejony mózgu. Zjawisko to aktywizuje także nasz schemat cielesny²Schemat cielesny – Cały, holistycznie funkcjonujący sensomotoryczny system człowieka, działający bez ustawicznej kontroli uwagi. To gatunkowy zespół możliwości i umiejętności ruchowych, regulujący postawę i ruch ciała w środowisku. i obraz cielesny ³Obraz cielesny – System percepcji własnego ciała, nastawień i emocji względem niego, przekonań na jego temat, jakimi człowiek dysponuje. To indywidualny sposób przeżywania własnej cielesności, wzmagający również poczucie, że moje ciało jest moim ciałem niezależnie od upływu czasu i potencjalnych wydarzeń wpływających na integralność cielesną (np. wypadki, deformacje, zmiany chorobowe). (Gallagher 2005). Symulowane akcje cielesne uruchamiają przechowywane w pamięci obrazy motoryczne, które są automatycznie wykorzystywanymi schematami ruchowymi np. – od układu i ruchów palców na klawiaturze komputera po złożone, kulturowo warunkowane „sposoby posługiwania się ciałem” (Mauss 1973: 531-536). Ucieleśniona symulacja współgra również z ludzką zdolnością do przyjmowania cudzej perspektywy sensualnej i emocjonalnej (Gallese 2005). Ponieważ stany cielesne są nieodłącznie skorelowane z zabarwieniem emocjonalnym, empatyczna projekcja czy symulacja cudzego doświadczenia sensomotorycznego wyzwala podobne emocje w obserwatorze.

TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Płuciennik_Magdalena Propriocepcja zał. 2

Zdolność do symulowania i imitowania akcji cielesnych i zachowań motorycznych uznaje się obecnie za jedną z uniwersalnych i wrodzonych własności predyspozycji ludzkich, do których noworodki zdolne są już w kilka godzin po urodzeniu. Ukierunkowanie uwagi na monitorowanie twarzy opiekuna, ruchów jego ust i języka, oczu stanowi psychosomatyczną podstawę dla naśladowania i wykonywania ruchów własnych – przez dziecko, które nie widzi jeszcze siebie, ale dysponuje już uproszczonym schematem cielesnym własnego ciała dzięki propriocepcji. Jest to podstawa do utrwalenia związku między własną akcją cielesną a stanem mentalnym, który jej towarzyszy, między własnym działaniem a zrozumieniem, co odczuwa inny podmiot w tej samej, co ja sytuacji. Podzielana uwaga i podzielane emocje oraz intencje rodzą się właśnie na kanwie ponadjednostkowych akcji cielesnych. Te możliwości w zakresie imitacji stanowią potem podstawy uczenia się oraz opanowania wielu umiejętności z zakresu inteligencji społecznej: rozpoznawania cudzych intencji, emocji, celów (Meltzoff, Decety 2003). Są one cielesną podbudową dla ludzkich zdolności mimetycznych także w szerszym, kulturotwórczym wymiarze (Rembowska-Płuciennik 2012). Interakcje międzyludzkie angażują wielomodalnościowe powiązania między propriocepcją a wizualną percepcją innych ludzi (Zlatev 2008: 223-239).

Jedną z ciekawszych tekstowych figur ucieleśnionej symulacji można odnaleźć w powieści Anieli Gruszeckiej Przygoda w nieznanym kraju. Główna bohaterka Klara obserwuje z daleka rozmowę dwojga kochanków, mimowolnie powielając swoim ciałem ich reakcje cielesne świadczące o emocjonalnym tle interakcji:

Doświadczenie propriocepcyjne ma tak duże znaczenie także dlatego, że jest ono wrodzoną i uniwersalną matrycą, w oparciu o którą funkcjonuje ludzki system pojęciowy, a co za tym także idzie – język. Podbudowę systemu pojęciowego stanowi relatywnie mała liczba pojęć, wyrastających z aktywności sensomotorycznej i aktywnej interakcji z zewnętrznym otoczeniem człowieka. Podstawowe struktury ludzkiego myślenia uwarunkowane propriocepcją to tzw. schematy wyobrażeniowe⁴Schematy wyobrażeniowe – Kategorie poznawcze stanowiące istotny łącznik między percepcją a myśleniem pojęciowym, organizujące całokształt naszego doświadczenia dzięki ścisłemu związkowi z ucieleśnieniem oraz motoryką ciała. Pojawiają się na wczesnym etapie rozwoju niemowlęcia. Są strukturami prewerbalnymi zakorzenionymi we wczesnym doświadczeniu sensomotorycznym i stanowią podstawę dla późniejszej nauki języka i rozumowania. Np. schemat wyobrażeniowy „pojemnika” organizuje nasze pojęcie relacji przestrzennych i zależności między przedmiotami (jak w zdaniu: Długopis jest w szufladzie).: np. Pojemnik, Równowaga, Kontakt, Przyciąganie, Powierzchnia, Ścieżka (Johnson 1987).

TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Płuciennik_Magdalena Propriocepcja zał. 3

Takie aktywności jak patrzenie, poruszanie się w przestrzeni, chwytanie przedmiotów i operowanie nimi, pochłanianie, wydalanie oraz własności budowy i funkcjonowania ciała ludzkiego (wyprostowana pozycja, symetryczność, opozycja tyłu i przodu, możliwości ruchowe) warunkują językowe formułowanie podstawowych pojęć i codzienną metaforykę językową (Lakoff, Johnson 1988, Lakoff, Gallese 2005). Są one rzutowane z dziedziny aktywności sensomotorycznej na pojęcia abstrakcyjne np. znaczenia równowagi uczymy się najpierw jako aktywności cielesnej i rozpoznania stanów własnego ciała, by następnie przenosić je na sferę np. innego typu doświadczeń sensualnych, emocji, procesów mentalnych, a jeszcze później: na sferę zjawisk abstrakcyjnych. Takie znaczenie nie może być w pełni zamknięte w definicji formalnej – zawsze odwołuje się bowiem do znaczenia ucieleśnionego, angażującego podświadomą natychmiastową symulację cielesną. Każdy człowiek, zanim stanie się efektywnym i świadomym użytkownikiem języka, dysponuje zasobem takich sensorycznych skojarzeń, które stają się prymarnymi narzędziami rozumowania, intersubiektywnej komunikacji oraz ekspresji językowej. Co więcej, każde nowe narzędzie czy aktywność związana z przystosowaniem ciała do nowego typu działań i zachowań (od operowania nową technologią do uprawiania nowej dyscypliny sportu) wymaga dużej plastyczności od naszego układu sensomotorycznego, bardzo często wykorzystującego synestezyjne połączenia między poszczególnymi modalnościami zmysłowymi (Driver, Spence 1998). Dlatego porównawcze badania kulturowe opierają się również na analizie wykorzystywania percepcyjnych schematów wyobrażeniowych jako głębokiego podglebia komunikacji językowej, a także wszelkich praktyk społecznych w ich wielości i różnorodności (Slingerland 2008).

TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Płuciennik_Magdalena Propriocepcja zał. 4

TU WSTAWIĆ P O NAZWIE Płuciennik_Magdalena Propriocepcja zał. 5

W sytuacji odbioru dzieła literackiego poczucie sensomotoryczne aktywizuje się za pośrednictwem wielozmysłowego obrazowania mentalnego, zwłaszcza wizualizacjisytuacji cielesnych, którym podlega bohater/ podmiot literacki w kontakcie z otoczeniem oraz przedmiotami je wypełniającymi Propriocepcję można łączyć z takimi sposobami sensualnego oddziaływania na czytelnika, które wzmagają jego empatyczne współuczestnictwo w przedstawionych wydarzeniach oraz zdolność do symulowania doświadczeń cielesnych, jakich doznaje postać literacka. Czytelnicze reakcje cielesne wywoływane dzięki obrazowaniu sensomotorycznemu potwierdzają się we współczesnych eksperymentach prowadzonych w ramach studiów nad kognitywnym wymiarem czytania i przebiegiem lektury:

W konstrukcji dzieła literackiego zagadnienia propriocepcji wiążą się w sposób szczególny z zależnością ukształtowania przestrzeni przedstawionej od koncepcji podmiotu ją percypującego oraz poruszającego się w jej obrębie. Uwidacznia się to zwłaszcza w tych formach narracji, które eksponują podmiotowe doświadczenie np. w narracji pierwszoosobowej lub personalnej, tematyzujących fizyczne usytuowanie narratora lub bohatera w przestrzeni, do którego muszą zostać zrealatywizowane wszelkie stosunki spacjalne i relacje proksemiczne. Ruch w przestrzeni percypującego ją podmiotu warunkuje bowiem: enumerację i sekwencyjność elementów opisu (Sławiński 2000: 217-218), motywowaną choćby skanowaniem spojrzenia obserwatora:

Opis postawy ciała stanowi jeden z podstawowych elementów komunikacji pozawerbalnej – na podstawie wzajemnej interpretacji mowy ciała narrator i bohaterowie wnioskują o stanach wewnętrznych uczestników zdarzeń: np. „[…] Maryna i Łucka robiły wrażenie ogłuszonych; siedziały sztywne, przerażone – istne wrony przemokłe na najgorszej słocie” (Piętak 1988: 19). Co ciekawe, tego typu sposób charakterystyki może odnosić się też do bohatera zbiorowego, by podkreślić unifikujący charakter jakiegoś doświadczenia oraz odpodmiotowienie jednostki w obrębie grupy, która zdaje się być jednym ciałem. Tego typu figura często pojawia się u Zofii Nałkowskiej: zbiorowość portretowana jako jedno ciało poruszane tym samym impulsem:

Podobnie funkcja propriocepcji wysuwa się na pierwszy plan, gdy mamy do czynienia ze zmianą czy deformacją proporcji elementów opisywanych, bo perspektywa oglądu jest nietypowa (np. percepcja z pozycji karła w Drabinie Jakubowej Władysława Terleckiego), uruchomienie pozawzrokowej modalności zmysłowej, gdy podmiot percypujący ( niewidzący lub niesłyszący) za jej pomocą poznaje przestrzeń. W skład takiego motorycznego obrazowania wchodzą np. ewokacje nacisku powietrza, temperatury, trudności w poruszaniu się czy operowaniu przedmiotami, wysiłku i wyczerpania fizycznego, odczucia zaburzeń równowagi czy zaburzeń poruszania w przestrzeni (klaustrofobia, agorafobia, lęk wysokości). Wyobraźniowe symulowanie orientacji w środowisku fizycznym i ruchowych zachowań postaci wspomaga u czytelnika takie umiejętności, jak np. zdolność do monitorowania przemieszczania się bohatera w przestrzeni przedstawionej. Ten związek między imaginacyjnym ruchem, manipulowaniem przedmiotami i mentalnym skanowaniem przestrzeni w trakcie wyobrażanego aktu przemieszczania się wykorzystywany był od starożytności w ramach różnych teorii mnemotechnicznych (Yates 1977). Mentalna lokalizacja przedmiotów przedstawionych oraz podmiotów nimi manipulujących także uruchamia pamięć sensomotoryczną czytelnika. Wpływa to np. na lepsze rozumienie i zapamiętywanie przebiegu akcji (Emmott 1997) i wzmaga efekt partycypowania w fikcyjnym świecie. Tego typu obrazy stają się wyrazistsze, gdy powodują symulację stanów niecodziennych, przerywających niezauważalne dla świadomości funkcjonowanie propriocepcji.

W swoich realizacjach artystycznych wyobrażenia sensomotoryczne mogą organizować różne poziomy konstrukcji dzieła literackiego. Niektóre z nich są matrycą dla popularnych motywów kulturowych np. taniec w literaturze; inne wyznaczają specyfikę gatunku (np. powieść drogi, itinerarium) czy wyobrażenia spacjalne konstruujące świat przedstawiony oraz semantykę utworu (np. przestrzeń labiryntowa (por. Rybicka 2000, Wołk 2009)). Są też częstym źródłem metafor o charakterze egzystencjalnym np. błądzenie, spadanie, bezwład i bezruch (np. jak w opowiadaniach Sławomira Mrożka Ci, co mnie niosą, Ten, który spada). Szczególnym ponadkulturowym obrazem sensomotorycznym są różnego typu wizje oddzielenia od ciała, transu, ekstazy, ale i acedii, dekompozycji „ja”, bezcielesności, szybowania i unoszenia się w przestworzach, wyzwolenia z więzów ciała. Wiążą się one z zaburzeniami propriocepcji, gdyż integruje ona sygnały pochodzące od innych zmysłów w spójne podmiotowe odczucie cielesnego „tu i teraz” (Carter 2010: 115). Interesujących wniosków na temat konstrukcji podmiotowości literackiej dostarcza także analiza wyobraźni motorycznej poszczególnych twórców (Łapiński 2002) lub znaczenie modelu relacji proksemicznych dla wpisanych w utwór interakcji międzyludzkich (Łapiński 1985).

Źródła

Bibliografia

• Brynie Hickman Faith, „Brain Sense. The Science of Senses and How We Process the World Around Us”, Amacom, New York 2009.
• Brzękowski Jan, „Psychoanalityk w podróży” (1929), Księgarnia F. Hoesicka, Warszawa 1929.
• Carter Rita, „Mapping the Mind”, University of California Press, Berkeley 2010.
• Carter Rita, „The Human Brain Book”, Dorling Kindersley, London 2009.
• Dajnowski Maciej, „»Wyciągnięta otwarcie ręka«. O związkach pejzażu i cielesnego doświadczenia przestrzeni w Wypadku Stanisława Lema”, „Przestrzenie Teorii” 2010, t. 13.
• Driver Jon, Spence Charles, „Cross-Modal Links in Spatial Attention”, „Philosophical Transactions: Biological Sciences” 1998, vol. 353, no 1373.
• Emmott Catherine, „Narrative Comprehension”, Oxford University Press, Oxford 1997.
• Esrock Ellen, „Embodying Art.: The Spectator and the Inner Body”, „Poetics Today” 2010, vol.31, no 2.
• Gallagher Shaun, „How the Body Shapes the Mind”, Clarendon Press, Oxford 2005.
• Gallese Vittorio, „Embodied Simulation: From Neurons to Phenomenal Experience”, „Phenomenology and Cognitive Science” 2005, vol. 4.
• Geurts Kathryn Lynn, „Culture and the Senses: The Bodily Ways of Knowing in an African Community”, University of California Press, Berkeley Los Angeles 2002.
• Gruszecka Aniela, „Przygoda w nieznanym kraju” (1933), Kobieta Współczesna, Warszawa 1933.
• Johnson Mark, „The Body in the Mind. The Bodily Basis of Meaning, Imagination and Reason”, University of Chicago Press, Chicago 1987.
• Johnson Mark, „The Meaning of the Body. Aesthetics of Human Understanding”, University of Chicago Press, Chicago 2007.
• Lakoff George, Gallese Vittorio, „The Brain’s Concepts: The Role of the Sensory-motor System in Conceptual Knowledge”, „Cognitive Neuropsychology” 2005, vol. 21.
• Lakoff George, Johnson Mark, „Metafory w naszym życiu”, tłum. i wst. Tomasz P. Krzeszowski, PIW, Warszawa 1988.
• Łapiński Zdzisław, „Impuls motoryczny w poezji Juliana Przybosia”, „Teksty Drugie” 2002, nr 6.
• Łapiński Zdzisław, „Ja Ferdydurke: Gombrowicza świat interakcji”, KUL, Lublin 1985.
• Mauss Marcel, „Sposoby posługiwania się ciałem”, [w:] tegoż: „Socjologia i antropologia”, przeł. Marcin Król, PWN, Warszawa 1973.
• Meltzoff Andrew, Decety Jean, „What Imitation Tells Us about Social Cognition: A Reapproachment between Develepmental Psychology and Cognitive Neuroscience”, „Philosophical Transaction: Biological Sciences” 2003, vol. 358, issue 1431.
• Montero Barbara, „Proprioception as an Aesthetic Sense”, „The Journal of the Aesthetics and Art Criticism” 2006, vol. 64, no 2.
• Nałkowska Zofia, „Romans Teresy Hennert” (1924), [w:] tejże, „„Romans Teresy Hennert. Granica”, Wydawnictwo Kanon, Warszawa 1995.
• Oatley Keith, „Such Stuff as Dreams: The Psychology of Fiction”, Wiley – Blackwell, Chichester 2011.
• Piętak Stanisław, „Młodość Jasia Kunefała” (1938), [w:] tegoż „Pisma. Utwory prozatorskie” oprac. Mieczysław Dąbrowski, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1988.
• Rembowska-Płuciennik Magdalena, „Poetyka intersubiektywności. Kognitywistyczna teoria narracji a proza XX wieku”, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2012.
• Rybicka Elżbieta, „Formy labiryntu w prozie polskiej XX wieku”, Universitas, Kraków 2000.
• Sacks Oliver, „Forward”, [w:] Cole Jonathan, „Pride and the Daily Marathon”, The MIT Press, Cambridge 1995.
• Slingerland Edward, „What Science Offers the Humanities. Integrating Body and Culture”, Cambridge University Press, Cambridge 2008.
• Sławiński Janusz, „O opisie”, [w] tegoż, „Próby teoretycznoliterackie”, Universitas, Kraków 2000.
• Spolsky Ellen, „Elaborated Knowledge: Reading Kinesis in Pictures”, „Poetics Today” 1996, vol. 17, no 2.
• Stamenov Maxin, Gallese Vittorio (eds.), „Mirror Neurons and the Evolution of Brain and Language”, John Benjamins Publishing Company,Amsterdam Philadelphia 2002.
• Wade Nocholas, „The Search for a Sixth Sense. The Cases for Vestibular, Muscle, and Temperature Senses”, [w] „The Sixt Sense Reader”, ed. by David Howes, Berg, Oxford 2009.
• Wołk Marcin, „Głosy labiryntu. Od »Śmierci w Wenecji« do »Monizy Clavier«”, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2009.
• Yates Frances, „Sztuka pamięci”, przeł. Witold Radwański, PIW, Warszawa 1977.
• Zlatev Jordan, „The Co-evolution of Intersubjectivity and Bodily Mimesis”, [w] „The Shared Mind. Perspectives on Intersubjectivity”, ed. by Jordan Zlatev, Timothy Racine, John Benjamins Publishing Company,Amsterdam Philadelphia 2008.

Opracowania

• O’Shaughnessy Brian, „Consciousness and the World”, Clarendon Press, Oxford 2000.

Bibliografia

• 1
  Neurony lustrzane – Systemu neuronów aktywizujacych się zarówno podczas obserwowania innej osoby wykonującej pewne czynności (ruch ręką, mimika twarzy), jak i podczas samodzielnego wykonywania tych samych działań.
• 2
  Schemat cielesny – Cały, holistycznie funkcjonujący sensomotoryczny system człowieka, działający bez ustawicznej kontroli uwagi. To gatunkowy zespół możliwości i umiejętności ruchowych, regulujący postawę i ruch ciała w środowisku.
• 3
  Obraz cielesny – System percepcji własnego ciała, nastawień i emocji względem niego, przekonań na jego temat, jakimi człowiek dysponuje. To indywidualny sposób przeżywania własnej cielesności, wzmagający również poczucie, że moje ciało jest moim ciałem niezależnie od upływu czasu i potencjalnych wydarzeń wpływających na integralność cielesną (np. wypadki, deformacje, zmiany chorobowe).
• 4
  Schematy wyobrażeniowe – Kategorie poznawcze stanowiące istotny łącznik między percepcją a myśleniem pojęciowym, organizujące całokształt naszego doświadczenia dzięki ścisłemu związkowi z ucieleśnieniem oraz motoryką ciała. Pojawiają się na wczesnym etapie rozwoju niemowlęcia. Są strukturami prewerbalnymi zakorzenionymi we wczesnym doświadczeniu sensomotorycznym i stanowią podstawę dla późniejszej nauki języka i rozumowania. Np. schemat wyobrażeniowy „pojemnika” organizuje nasze pojęcie relacji przestrzennych i zależności między przedmiotami (jak w zdaniu: Długopis jest w szufladzie).