Kategorie sensualne w kognitywistycznych badaniach literackich

Kognitywistyczne badania literackie wywodzą się z inspiracji wieloma nurtami współczesnej kognitywistyki i nie pozostają nawzajem kompatybilne nawet jeśli chodzi o podstawowe założenia na temat modelu umysłu i przebiegu kognicji (Hart 2001). Literaturoznawcze badania kognitywistyczne można podzielić na kilka powiązanych subdyscyplin: kognitywną retorykę, poetykę, narratologię, kognitywne badania nad odbiorem literackim, ewolucjonizm, kognitywistyczny historyzm (Richardson 2006, 2010). Łączy je jednak założenie, iż nauka o literaturze dotyczy produkcji i odbioru tekstów dokonywanej przez realnie istniejącego pozatekstowo człowieka wyposażonego we właściwy swemu gatunkowi mózg, ucieleśniony umysł, aparat percepcyjny i możliwości językowe. Czytelnik jest znaczeniotwórczym centrum utworu, nie zaś autor (jak postulował genetyzm czy psychologizm) lub sam autonomicznie pojmowany tekst (jak widzieli to formaliści i strukturaliści). Kategorie badawcze kognitywizmu powiązane są wyraźnie z elementami psychofizycznej podmiotowości człowieka, co odróżnia tę metodę od nurtów negujących takie relacje, np. dekonstrukcjonizmu. Poszukiwania podejmowane z tej perspektywy dotyczą mentalnych, emocjonalnych i cielesnych procesów zaangażowanych w tworzenie i odbiór literatury. Podobnie jak kognitywne językoznawstwo, kognitywna psychologia czy antropologia kognitywizm literacki odwołuje się do ustaleń empirycznych nauk o mózgu i poznaniu, przede wszystkim neuronauki (Turner 1991, Crane 2001, Matthews, MacQuain 2001). W tym ujęciu kreatywność ludzkiego umysłu (np. tworzenie i odbiór literatury) nie jest jego aktywnością marginalną, lecz polega na przetwarzaniu specyficznego typu informacji, do którego wykorzystywana jest właściwa człowiekowi architektura poznawcza¹Architektura poznawcza – To teoretyczny model budowy i działania ludzkiego umysłu, wskazujący struktury organizujące jego funkcjonowanie, ich zawartości (pojęcia, reprezentacje mentalne) oraz operacje, jakim te zawartości są poddawane.. Strategie poznawcze aktywizowane w tworzeniu i odbiorze form literackich są wykorzystaniem normalnych możliwości ludzkiego umysłu (Gavins, Steen 2003: 1).

Kognitywiści podkreślają rolę konceptualizacji w uzyskiwaniu i przekazywaniu wiedzy – konceptualizacji wyrosłych z ludzkiego wyposażenia zmysłowego i mentalnego, wystarczających raczej niż jednoznacznych i precyzyjnych (Płuciennik 2006). To droga pośrednia między konstruktywizmem i empiryzmem, daleka jednak od naiwnej wiary w scjentyzm. Wiedza w tej teorii jest tak samo gatunkowo uwarunkowana, jak i kulturowo; jest nieodwołalnie ludzka, co nie znaczy, że w całości konstruowana. Nie mamy bezpośredniego dostępu do świata – poznajemy go już w postaci ustrukturyzowanej: niektóre własności przedmiotów lub relacji między nimi są dekodowane przez mózg ze strumienia wrażeń, inne nie, co wiąże się z funkcjonalną i strukturalną jego charakterystyką. To stanowisko wpisuje się raczej w nurt „słabego” konstruktywizmu: predyspozycje poznawcze współwarunkują nasze poznanie i kulturę.

W kognitywizmie wszelkie struktury pojęciowe pojmuje się jako zakorzenione w doświadczeniu cielesnym – w ucieleśnieniu, percepcji, kinestezji i propriocepcji organizmu wchodzącego w nieustające interakcje ze swym otoczeniem (Johnson 1987, 2007). Dowartościowanie cielesnej natury człowieka spowodowane było odejściem w obrębie samego kognitywizmu od wcześniejszego komputacyjnego modelu kognicji i umysłu w kierunku modelu ucieleśnionego umysłu (Gallagher 2005, Gibbs 2006).

Konsekwencję tego stanowiło także uznanie nierozłączności poznania, ciała, percepcji i emocji – tzn. rozpoznanie ich współudziału w procesach rozumowania, osądzania, waloryzowania, czyli w efekcie: także ich znaczenia dla interpretacji literackiej. Doświadczenie psychocielesne jest konieczne dla każdej działalności symbolicznej człowieka, wyrastającej z podstawowego faktu poruszania się ciała w przestrzeni, manipulowania przedmiotami, postrzegania świata zmysłami.

Znaczenie podstawowe dla kognitywistycznych badań literackich miały ustalenia z zakresu kognitywistycznego językoznawstwa, a ściślej semantyki, zaproponowane przez George’a Lakoffa i Marka Johnsona (Lakoff, Johnson 1988). Pokazali oni, że ludzki system pojęciowy zbudowany jest z relatywnie małej liczby pojęć, wyrastających z aktywności sensomotorycznej, takich jak patrzenie, orientacja w przestrzeni, chwytanie przedmiotów, poruszanie się, pochłanianie, wydalanie. Także sama struktura ludzkiego ciała (wyprostowana postawa, symetria, opozycja tyłu i przodu, możliwości ruchowe) warunkuje formułowanie podstawowych pojęć i codzienną metaforykę językową (Lakoff, Gallese 2005). Z tych aktywności wyrastają podstawowe struktury ludzkiego myślenia tzw. schematy wyobrażeniowe²Schematy wyobrażeniowe – Kategorie poznawcze stanowiące istotny łącznik między percepcją a myśleniem pojęciowym, organizujące całokształt naszego doświadczenia dzięki ścisłemu związkowi z ucieleśnieniem oraz motoryką ciała. Pojawiają się na wczesnym etapie rozwoju niemowlęcia. Są strukturami prewerbalnymi zakorzenionymi we wczesnym doświadczeniu sensomotorycznym i stanowią podstawę dla późniejszej nauki języka i rozumowania. Np. schemat wyobrażeniowy „pojemnika” organizuje nasze pojęcie relacji przestrzennych i zależności między przedmiotami (jak w zdaniu: Długopis jest w szufladzie)., służące następnie do tworzenia pojęć bardziej abstrakcyjnych i operowania nimi. Przykładowe percepcyjne schematy wyobrażeniowe to Pojemnik, Równowaga, Przeciwsiła, Kontakt, Przyciąganie – wyrosłe z doświadczenia propriocepcyjnego (Johnson 1987). Schemat np. Pojemnika implikuje element „wnętrza”, „konturu”, „zewnętrza”, będący źródłem takich metafor jak np. STANY TO POJEMNIKI, JEDNOSTKI CZASU TO POJEMNIKI, które z kolei mogą organizować znaczenia całych tekstów (Kövecses 2011: 307-311), np.

Zarówno metafory orientacyjne³Orientacyjne – W największym stopniu dostarczają cielesnych odpowiedników pojęć abstrakcyjnych poprzez bezpośrednie powiązanie doświadczenia cielesnego, przede wszystkim orientacji w przestrzeni, z kategorią ogólniejszą np. dobre/ ważne to góra., jak i konceptualne⁴Konceptualne – Konceptualizują elementy świata, nadając im określoną ontologię np. śmierć to ciemność, życie to podróż. pozwalają nam ujmować pojęcia abstrakcyjne w relacjach do znanej, odbieranej zmysłami sytuacji percepcyjnej i cielesnej (Lakoff, Johnson 1988: 36-45, 48-56). Operując tymi metaforami, tworzymy ich kolejne warianty. Układy tak pojętych metafor konceptualnych organizują z kolei także znaczenia utworów literackich. Indywidualna twórczość i kreatywność pisarzy wyrasta ze wspólnych naszemu gatunkowi procedur myślenia, wykorzystuje te same operacje mentalno-językowe, choć w sposób niebanalny (Lakoff, Turner 1989, Turner 1996, Turner 2006).

Kognitywne propozycje opisu poetyki tekstu artystycznego kontynuowały studia nad figurami, objęły badania nad konstrukcją świata przedstawionego i jego mentalnej reprezentacji u czytelnika, sposobami konstrukcji podmiotów literackich, nad stylistyką i obrazowaniem, problemami gatunków literackich (Gavins, Steen 2003; Brône, Vandaele 2009). Kategoriami analizowanymi z tej perspektywy były zagadnienia bezpośrednio powiązane z mechanizmami percepcji np. relacja tła i figury (przejęta z psychologii postaci), za pomocą której konceptualizowano takie tradycyjne pojęcia poetologiczne, jak środki stylistyczne, dezautomatyzację, aktualizację, obrazowanie, literackość (Stockwell 2002: 13-26, Miall 2007). W opisie poetyki utworu literackiego wykorzystuje się również pojęcia prototypu, przestrzeni mentalnej, ram, skryptów i scenariuszy⁵Ram, skryptów i scenariuszy – Ramy to ogólna wiedza na temat bytów świata, skrypty zaś to mentalne reprezentacje stereotypowej i przewidywalnej sekwencji zdarzeń oraz ich uczestników (np. wizyta w restauracji jako ciąg powtarzalnych zachowań i czynności ludzkich). Scenariusz natomiast to stereotypowa lokalizacja zdarzeń, zawierająca wyznaczniki przestrzeni., analizuje się rolę metafor konceptualnych i elementów gramatyki kognitywnej dla obrazowania językowego oraz właściwości językowego obrazu świata (Korwin-Piotrowska 2006). Oddzielnym polem badań są studia Reuvena Tsura nad dźwiękowym ukształtowaniem języka artystycznego i emocjonalnym nacechowaniem brzmienia, głęboko zakorzenione w neurologicznych badaniach nad percepcją słuchową, wewnętrznym doświadczeniem audialnym i sposobami podświadomego przetwarzania bodźców dźwiękowych oraz nadawania im znaczeń (Tsur 1992a, 1992b, 1998).

Mark Turner wskazywał, w jak dużym stopniu myślenie i język artystyczny oraz potoczny mają charakter narracyjny (Turner 1996). Opowieść o działaniach podejmowanych na przedmiotach przez działający podmiot to nie tylko wytwór działań stricte językowych. Tryb ludzkiej percepcji sensualnej konstruuje zależności czasoprzestrzenne, przyczynowo-skutkowe i mentalne (gdy postrzegane są podmioty działające). Podstawą strukturyzacji postrzeganych elementów świata zewnętrznego i budowania znaczących związków między nimi jest według Turnera mechanizm parabolicznej projekcji akcji cielesnych (umiejscowionych w czasoprzestrzeni) na zdarzenia nieprzestrzenne lub zdarzenia przestrzenne, lecz nieangażujące personalizowanych wykonawców. Metafory konceptualne organizujące znaczenie mikro- i makroopowieści (bo mechanizm ten działa zarówno na poziomie zdaniowym, jak na poziomie strukturyzacji wyższego rzędu np. w obrębie reguł kompozycyjnych narracji w utworze literackim) wyraźnie na to wskazują: ZDARZENIA SĄ DZIAŁANIAMI, ZDARZENIA SĄ CIELESNYMI POSTACIAMI, ZDARZENIA MANIPULUJĄ OBIEKTAMI, MYŚLĄCY PORUSZA SIĘ. Te metafory leżą u podstaw np. struktur fabularnych opartych na motywie fizycznego ruchu w określonym kierunku: zdążania do celu/ drogi/ podróży w przestrzeni czy czasie. Narracja rozgrywa się również w kilku przestrzeniach mentalnych, tworzonych lub rekonstruowanych przez czytelnika w oparciu o mechanizm stapiania pojęć w tzw. amalgamaty konceptualne⁶Amalgamaty konceptualne – Amalgamaty konceptualne powstają na skutek stopienia autonomicznych struktur pojęciowych, dzięki czemu rodzi się nowe znaczenie, niemożliwe do zaistnienia w pierwotnych przestrzeniach wyjściowych. Ta wspólna bardziej abstrakcyjna przestrzeń mentalna, efekt stapiania pojęć, nosi nazwę przestrzeni generycznej. Elementy tych trzech powiązanych, lecz nie tożsamych przestrzeni, zostają następnie wybiórczo zintegrowane w nową strukturę znaczeniową – amalgamat pojęciowy. (Płuciennik 2002: 65-83). Mechanizm rzutowania z jednej domeny semantycznej na drugą został przez kognitywistów uznany za jeden z podstawowych procesów ludzkiego myślenia i języka. Integracja ta uwarunkowana jest specyfiką budowy i działania ludzkiego mózgu i zachodzi na najbardziej elementarnych poziomach percepcji, rozumowania i pamięci (Libura 2007). Immanentny dla opowieści jest również szczególny punkt oglądu czasoprzestrzennego, z którego percypowane i opowiadane są wydarzenia – narracja mnoży zmiany tych punktów, aktywizując do ich nieustannego monitorowania również czytelnika. W wyobraźni możliwe jest przekroczenie ograniczeń związanych z określonością jednostkowego usytuowania w czasoprzestrzeni.

Narracja umożliwia autorowi i odbiorcy przyjmowanie różnych, niekompatybilnych punktów orientacyjnych w opowiadanym świecie, związanych z różnymi czasami prezentowanych zdarzeń, różnymi podmiotami uczestniczącymi w nich, różnymi mentalnymi przestrzeniami (autora, realnego odbiorcy narracji, różnymi poziomami znaczeń). Stąd duże znaczenie wykładników czasoprzestrzennej orientacji dla analizy dyskursu – w tym narracji literackiej (Duchan, Bruder, Hewitt 1995). Peter Stockwell analizuje znaczenie deixis dla przełączania zakodowanych w utworze perspektyw perceptualnych, relacji czasowych i przestrzennych, zależności między bohaterami, częściami kompozycyjnymi czy elementami paratekstowymi (Stockwell 2002: 41-57). Rozumienie narracji opiera się także na ludzkiej zdolności do symulowania cudzej orientacji w czasoprzestrzeni (Emmott 1997). Ten mechanizm umożliwia czytelnikowi monitorowanie podstawowych dla narracji kategorii: „kto”, „gdzie”, „kiedy”. Skanowanie ich przez czytelnika wyzwala efekt iluzji usytuowania i ucieleśnienia w świecie fikcyjnym („oglądania świata cudzymi oczami”) – w sposób odzwierciedlający nasze rzeczywiste doświadczenie bycia w świecie realnym. Ponadto konstruowanie w narracji (szerzej – w języku w ogóle) relacji czasowo-przestrzennych, epistemicznych, metajęzykowych opiera się na elementarnym pojęciu dystansu związanym z warunkami ucieleśnienia – to ono strukturyzuje poszczególne przestrzenie mentalne współistniejące w różnych odmianach dyskursu (Dancygier, Vandelanotte 2009).

Ta psychocielesna doświadczeniowość znajduje swoje odbicie w propozycjach ścisłego powiązania typologii narracji i narracyjnych instancji podmiotowych z mechanizmami percepcji i świadomości (Fludernik 1996). Narrator pojmowany jako byt prototypowo ludzki, konstruowany jest w obrębie narracji w oparciu o kilka możliwych ram poznawczych – wśród nich tych, które zakorzenione są bezpośrednio w percepcji. Kategoria psychofizycznego „Doświadczania” konstruuje fikcjonalną świadomość bohatera w takich formach narracji, jak punkt widzenia, strumień świadomości, fokalizacja, gdzie ujawnia się specyfika jednostkowego i niepowtarzalnego zmysłowego odbioru rzeczywistości. „Widzenie” konstytuuje obserwatora w tych formach, które pozornie nie eksponują podmiotu opowieści a jedynie akty percepcji (oko kamery, odmiany tzw. nowej powieści czy opis behawiorystyczny). Te ramy poznawcze musi rozpoznać czytelnik, by zrozumieć kognitywną strukturę narracji i stworzyć mentalną reprezentację kogoś, kto postrzega i opowiada oraz tego, o kim się opowiada (Kardela, Kędra-Kardela 2004, Kędra-Kardela 2010). Nacisk na immanentny dla narracji związek percepcji i świadomości kładzie w swych pracach także David Herman, wskazując, że każda narracja stanowi reprezentację tzw. qualiów, czyli wrażeń i perceptów, subiektywnych jakości, jakie zabarwiają stany mentalne (np. zapach kwiatu, smak wina, delikatność gładzonego atłasu, ciepło ognia).

Qualia przynależą narracji (rozumianej wielorako: jako struktura poznawcza, ale też rodzaj tekstu i strategia komunikacyjna w codziennych kontaktach międzyludzkich), bo narracja konstytuuje się wokół podmiotowego doświadczania świata (przekazuje informację „jak to jest być tym właśnie kimś, kto właśnie w tej sytuacji doświadcza właśnie tego”) (Herman 2009:137-160).

Z mechanizmami percepcji związana jest także zaczerpnięta z psychologii postaci relacja tła i figury rozpatrywana jako znacząca dla stylistyki tekstów oraz czynnik regulujący natężenie uwagi (a więc i zaangażowanie emocjonalne) czytelnika. Tekstowe i językowe wykładniki jednostkowego postrzegania i konceptualizowania świata odgrywają dużą rolę w stylistycznych badaniach nad tzw. mindstyle – podmiotowym, niepowtarzalnym sposobem postrzegania świata utrwalonym w języku literackim (Semino 2002, 2005). Zjawisko obecności w tekstach literackich utrwalonych różnych perspektyw poznawczych i mechanizm przełączania ich stały się kategoriami centralnymi dla problematyzowania takich elementów morfologii narracji jak autor, narrator, postać. W tym kontekście rozwinięto nowego typu badania nad m. in. perspektywą narracyjną (van Peer, Chatman 2001, Hühn, Schmid, Schönert 2009) i fokalizacją zmysłową (Rembowska-Płuciennik 2012: 189-201). Czytelnicze wnioskowanie na temat postaci, dla którego podstawowymi danymi są również tekstowe reprezentacje wrażeń zmysłowych, stało się podstawą kognitywnej teorii bohatera literackiego (Pollard-Gott 1993, Culpeper 1996, Schneider 2001). W tym ujęciu dla konstrukcji bohatera literackiego okazują się ważne te same strategie poznawcze, które pozwalają nam wnioskować na podstawie odbioru zmysłowego o ludziach realnie spotykanych – reprezentacje wzajemnego postrzegania się, tzw. teoria umysłu (Palmer 2004, Zunshine 2006), teoria ram, skryptów i scenariuszy, komunikacja pozawerbalna (Bolens 2012), mowa ciała (Spolsky 1996). To bohaterowi przypisano rolę najważniejszego dla czytelnika elementu narracji, gdyż zdarzeniowość rozumiana jest jako wynik intencjonalnego i celowego działania antropomorfizowanych podmiotów (Vermeule 2010). W takim ujęciu rozumienie narracji powiązane jest także z inteligencja społeczną oraz kognicją usytułowaną społecznie. Aby powiązać zdarzenia narracyjne z kategorią sprawcy, czytelnik wykorzystuje te same mechanizmy wyjaśniające, którymi dysponuje w przypadku codziennego społecznego obcowania z percypowanymi zmysłami osobami rzeczywistymi. Interpretuje ich czyny i zachowania, przypisując im mentalne źródło: emocje, stany wewnętrzne, cele, obiekty uwagi i percepcji. Antropomorfizowanie bohaterów jest podstawą mechanizmów identyfikacyjnych i empatycznych w rozumieniu narracji literackiej, ale wynika z podstawowej predyspozycji umysłowej człowieka do postrzegania świata wokół siebie w kategoriach mentalnych.

Oddzielną dziedziną są kognitywistyczne studia nad odbiorem literackim nakierunkowane na empiryczną weryfikację strukturalistycznych badań nad komunikacją literacką i estetyką recepcji. Badacze spod tego znaku podkreślają aktywnie doświadczeniowy charakter lektury – angażuje ona psychocielesne własności ludzkiego umysłu, nie jest biernym dekodowaniem znaczeń uprzednio w utworze zdeponowanych. U podstaw tego przekonania leży rozpoznanie, iż percepcja i imaginacja są ze sobą powiązane funkcjonalnie i strukturalnie już na poziomie neurobiologicznym – sam akt czytania pobudza bowiem różne modalności zmysłowe: wzrok i słuch bezpośrednio i w największym stopniu, pozostałe za pośrednictwem różnozmysłowego obrazowania mentalnego. Największe znaczenie mają niewątpliwie obrazy wizualne, gdyż widzenie odgrywa główną rolę w procesach poznawczych oraz w najbardziej bezpośredni sposób wiąże się z dostępem do przedmiotów zewnętrznych, manipulowaniem nimi oraz z orientacją w przestrzeni. Z przetwarzaniem informacji sensualnej oraz ze stanami cielesnymi ściśle skorelowane są nieodłącznie towarzyszące im emocje – to ważne współkomponenty doświadczeniowej matrycy, w obrębie której zachodzi ucieleśniona lektura (Oatley 2011). Dlatego bada się rzeczywiste procesy psychocielesne zachodzące w realnym czasie lektury u rzeczywistego czytelnika, skorelowane z właściwościami językowo-tekstowymi (Bortolussi, Dixon 2003, Miall, Kuiken 1994, 1998, van Peer, Hakemulder, Zyngier 2007). Definiuje się oddźwięk literacki nie tylko jako proces intelektualny, ale również jako reakcję cielesną, emocjonalną, aktywizującą zmysły (Rembowska-Płuciennik 2012: 263-312). Rozwiązania językowo-tekstowe, konwencje i techniki artystyczne stanowią w tym ujęciu dawki informacji do przetworzenia, które angażują całą aparaturę poznawczą, jaką dysponuje czytelnik, także jego dyspozycje pozaświadome i przedracjonalne, oraz pozajęzykowe. Ponieważ wszystkie te aktywności osadzone są w psychofizycznym środowisku ludzkiego ucieleśnionego umysłu, więc przybierają swe formy także dzięki niemu. Są one doświadczeniową ramą procesu czytania i nieodzownym akompaniamentem przetwarzania informacji tekstowej, a także wstępnym, przedrefleksyjnym etapem wpływającym na efekty późniejszej interpretacji. Są również podzielane i ponadjednostkowe, przebiegają w sposób do pewnego stopnia powtarzalny, nie odpowiadają więc za potencjalną anarchię interpretacyjną czy skrajny subiektywizm odczytań, nie do pogodzenia z wymaganiami naukowego opisu. Rama ta może stać się przezroczysta i zupełnie przeoczana, a dopiero współczesny kontekst narodzin i rozwoju nowego typu mediów i nowego typu literatury (np. literatura wirtualna) eksponuje jej elementarną odrębność. Cechuje ją przytłumienie bodźców percepcyjnych i ograniczenie świadomości świata zewnętrznego oraz przekierowanie uwagi z podmiotu na przedmiot (na dzieło literackie), które uruchamia mechanizm mentalnej transgresji czytelniczego „tu i teraz”, zachowując zarazem intymność doświadczenia wewnętrznego. W tym ujęciu psychocielesne reakcje czytelnicze wyzwalane w trakcie lektury rozumianej jako proces on-line są niezbywalnym elementem odbioru literackiego.

Roli polisensorycznego mentalnego obrazowania w lekturze poświęcona jest praca Ellen Esrock (Esrock 1994) Autorka uznaje obrazowanie mentalne za proces o charakterze gradacyjnym i skalarnym, wskazuje warunki jego wystąpienia i zależności od tekstowo-językowego kształtu utworu. Obrazowanie mentalne jako rodzaj mentalnej reprezentacji⁷Mentalna reprezentacja – Na gruncie badań kognitywistycznych to struktura poznawcza związana z powstawaniem, gromadzeniem i przetwarzaniem informacji warunkująca procesy i stany mentalne. Wśród reprezentacji mentalnych wyróżnić można obrazy mentalne, myśli, schematy obrazowe, ramy, skrypty, szkice, schematy wyobrażeniowe. Niektóre z nich mogą mieć zawartość pojęciową (np. myśli), inne zaś zabarwienie fenomenalne (np. wrażenie sensualne, obraz mentalny). Umysł posługuje się reprezentacjami kodowanymi na podobieństwo informacji językowej lub obrazowej., wyróżnia się ścisłym powiązaniem z systemem perceptualnym. Analizuje funkcje obrazowania mentalnego w rozumieniu i zapamiętywaniu utworu oraz jego wpływ na emocjonalne zabarwienie lektury. Uznaje wielozmysłowe obrazowanie za indywidualny styl poznawczy zależny od czytelniczej wrażliwości na preferowaną modalność zmysłową. Szczególnie rozwinięte są badania nad zaangażowaniem czytelniczym i jego zależnością od organizacji artystycznej przekazu językowego – od form podawczych (np. narrację pod tym kątem analizowali (Nell 1988, Gerrig 1993, M.-L. Ryan 2001) od rozpoznania gatunku (np. Zwaan 1994), od rozwiązań formalnych (o efekcie suspensu zob. Hoeken, van Vliet 2000).

Emocjonalne podłoże lektury to inny wątek kognitywistycznych badań nad odbiorem. Związki między percepcją a imaginacją i emocjonalnym zabarwieniem czytania oraz interpretacji omawia Keith Opdahl (Opdahl 2002). Autor decydujące znaczenie w procesie emocjonalnego zaangażowania w świat fikcyjny przypisuje procesom identyfikacyjnym czytelnika z postaciami. Podstawą tego nastawienia empatycznego czyni mechanizmy zakorzenione w doświadczeniu ucieleśnienia, w odwołaniu do intersubiektywnie dzielonej wiedzy na temat elementarnego poziomu psychocielesnego doświadczenia. Dlatego fikcyjne stany cielesne i emocjonalne fikcyjnych bohaterów jesteśmy zdolni odbierać jako opowieść o ludzkich przeżyciach, które wywołują w nas żywe wspomnienie naszych własnych doznań. W perspektywie kulturowej umieszcza te zagadnienia Patrick C. Hogan (Hogan 2003, 2011) pokazuje, jak głęboko związek emocji i narracji zakorzeniony jest w biologicznym ukształtowaniu człowieka oraz jakie formy kulturowe (a przede wszystkim – literackie) może ten związek przybierać.

Z kognitywizmu wywodzą się także badania nad modalnością utworów literackich (Bolecki 2001) oraz dynamicznie rozwijające się studia nad kognitywnymi aspektami czytania (Wolf 2007, Olson 2010).

Źródła

Bibliografia

• Bolecki Włodzimierz, „Modalność – literaturoznawstwo i kognitywizm (rekonesans)”, „Teksty Drugie 2001, nr 5.
• Bolens Guillemette, „The Style of Gestures. Embodiment and Cognition in Literary Narrative”, The Johns Hopkins Univeristy Press, Baltimore 2012.
• Brône Geert, Vandaele Jeroen (eds.). „Cognitive Poetics. Goals, Gains and Gaps”, Mouton de Gruyter, Berlin New York 2009.
• Crane Mary Thomas, „Shakespeare’s Brain. Reading with Cognitive Theory”, Princeton University Press, Princeton Oxford 2001.
• Hart Elizabeth, „The Epistemology of Cognitive Literary Studies”, „Philosophy and Literature” 2001, vol. 25.
• Richardson Alan, „Cognitive Literary Criticism” [w:], „Literary Theory and Criticism” ed. by Patricia Waugh, Oxford University Press, Oxford 2006.
• Herman David, „Basic Elements of Narrative”, Wiley-Blacwell, Chichester 2009.
• Herman David, „Narrative: Cognitive Approaches”, [w:] „Encyclopedia of Language and Linguistics, ed. by Keith Brown, Elsevier, Oxford 2006.
• Hogan Patric Colm, „The Mind and its Stories: Narrative Universals and Human Emotion”, Cambridge University Press, Cambridge 2003.
• Hogan Patric C., „Affective Narratology. The Emotional Structure of Stories”, University of Nebraska Press, Lincoln 2011.
• Hühn Peter, Schmid Wolf, Schönert Jörg (eds.), „Point of View, Perspective, and Focalization. Modeling Mediation in Narrative”, Walter de Gruyter, New York Berlin 2009.
• Johnson Mark, „The Body in the Mind. The Bodily Basis of Meaning, Imagination and Reason”, University of Chicago Press, Chicago 1987.
• Johnson Mark, „The Meaning of the Body. Aesthetics of Human Understanding”, University of Chicago Press, Chicago 2007.
• Kardela Henryk, Kędra-Kardela Anna, „Punkt widzenia w utworze literackim. Kognitywna analiza narratologiczna utworu A. Zagajewskiego » W cudzym pięknie«”, [w:] „Punkt widzenia w tekście i dyskursie” pod red. R. Nycza, J. Bartmińskiego, S. Niebrzegowskiej-Bartmińskiej, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2004.
• Kędra-Kardela Anna, „Reading as Interpretation. Towards a Narrative Theory of Fictional World Construction”, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2010.
• Korwin-Piotrowska Dorota, „Powiedzieć świat. Kognitywna analiza tekstów literackich na przykładach”, Universitas, Kraków 2006.
• Kövecses Zoltán, „Język, umysł, kultura. Praktyczne wprowadzenie”, przeł. Anna Kowalcze-Pawlik, Magdalena Buchta, Universitas, Kraków 2011.
• Kuiken Dan, Miall David, „Foregrounding, Defamilarization, and Affects: Response to Literary Stories”, “Poetics” 1994, vol. 22, issue 3.
• Kuiken Dan, Miall David, „The Form of Reading: Empirical Studies on Literariness”, “Poetics” 1998, vol. 25, issue 6
• Lakoff George, Gallese Vittorio, „The Brain’s Concepts: The Role of the Sensory-motor System in Conceptual Knowledge”, „Cognitive Neuropsychology” 2005, vol. 21.
• Lakoff George, Johnson Mark, „Metafory w naszym życiu”, tłum. i wst. Tomasz P. Krzeszowski, PIW, Warszawa 1988.
• Lakoff George, Johnson Mark, „Philosophy in the Flesh. The Embodied Mind and its Challenge to Western Thought”, Basic Books, New York 1999.
• Lakoff George, Turner Mark, „More than Cool Reason”, University of Chicago Press, Chicago London 1989.
• Libura Agnieszka (red.), „Amalgamaty kognitywne w sztuce”, Universitas, Kraków 2007.
• Łapiński Zdzisław, „Widziane, wyobrażone, pomyślane”, „Teksty Drugie” 2009, nr 1-2.
• Miall Dan, „Cognitive Poetics: From interpreting to experiencing what is literary”, 2007 (dostęp na stronie http://www.ualberta.ca/~dmiall/reading/Miall_Anglistentag_2007.htm).
• Miall Dan, „Readers’ Responses to Narrative. Evaluating, Relating, Anticipating”, „Poetics” 1990, vol.19, issue 4.
• Nell Victor, „Lost in a Book. The Psychology of Reading for Pleasure”, Yale University Press, New Haven London 1988.
• Oatley Keith, „Such Stuff as Dreams. The Psychology of Fiction”, Wiley Blackwell, Oxford 2011.
• Olson David, „Papierowy świat: pojęciowe i poznawcze implikacje pisania i czytania”, przeł. Marta Rakoczy, red. Grzegorz Godlewski, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010.
• Palmer Alan, „The Fictional Minds”, University of Nebraska Press, Lincoln 2004.
• Płuciennik Jarosław, „Kognitywizm w badaniach literackich”, [w:] „Literatura. Teoria. Metodologia”, pod red. Danuty Ulickiej, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2001.
• Płuciennik Jarosław, „Literackie identyfikacje i oddźwięki. Poetyka i empatia”, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2002.
• Pollard-Gott Lucy, „Attribution Theory and the Novel”, „Poetics” 1993, vol. 21, issue 6.
• Rembowska-Płuciennik, „Poetyka intersubiektywności. Kognitywistyczna teoria narracji a proza XX wieku”, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2012.
• Richardson Alan, „The Neural Sublime. Cognitive Theories and Romantic Texts”, Johns Hopkins University Press, Baltimore 2010.
• Ryan Marie-Laure, „Narrative as Fictional Reality: Immersion and Interactivity in Literature and Electronic Media”, Johns Hopkins University Press, Baltimore London 2001.
• Schneider Ralf, „Toward a Cognitive Theory of Literary Character: the Dynamics of Mental-Model Construction”, „Style” 2001, vol. 35, no 4.
• Semino Elena, „A Cognitive Stylistic Approach to Mind Style in Narrative Fiction”, [w] „Cognitive Stylistics: Language and Cognition in Text Analysis”, ed. by Elena Semino, Jonathan Culpeper, John Benjamins, Amsterdam 2002.
• Semino Elena, „Mind style”, [w:] „Elsevier Encyclopaedia of Language and Linguistics”, ed. by Keith Brown, Elsevier, Oxford 2005.
• Spolsky Ellen, „Elaborated Knowledge: Reading Kinesis in Pictures”, „Poetics Today” 1996, vol. 17, no 2.
• Stockwell Peter, „Cognitive Poetics. An Introduction”, Routledge, London New York 2002.
• Tsur Reuven a, „Toward a Theory of Cognitive Poetics”, North-Holland, Amsterdam 1992.
• Tsur Reuven b, „What Makes Sound Patterns Expressive? The Poetic Mode of Speech Perception”, Duke University Press, Durham London 1992.
• Tsur Reuven, „Poetic Rhythm. Structure and Performance”, Peter Lang, Berne 1998.
• Turner Mark, „Death is the Mother of Beauty: Mind, Metaphor, Criticism”, University of Chicago Press, Chicago 1987.
• Turner Mark (ed.), „The Artful Mind. Cognitive Science and the Riddle of Human Creativity”, Oxford University Press, Oxford 2006.
• Turner Mark, Fauconnier Gilles, „The Way We Think”, Basic Books, New York 2002.
• Turner Mark, „Literary Mind. The Origins of Thought and Language”, Oxford University Press, Oxford 1996.
• Turner Mark, „Reading Minds: The Study of English in the Age of Cognitive Science”, Princeton University Press, Princeton New York 1991.
• Wolf Maryanne, „Proust and the Squid: The Story and Science of the Reading Brain”, HarperCollins, New York 2007.
• van Peer Willie, Chatman Seymour (eds.), „New Perspectives on Narrative Perspective”, State University of New York Press, Albany 2001.
• van Peer Willie, Hakemulder Jèmeljan, Zyngier Sonia (eds.), „Muses and Measures: Empirical Research Methods for the Humanities”, Cambridge Scholars Publishing, Cambridge 2007.
• Vermeule Blakey, „Why do We Care about Literary Character?”, The Johns Hopkins University Press, Baltimore 2010.
• Zwaan Rolf, „Effect of Genre Expectation on Text Comprehension”, „Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory and Cognition” 1994, vol. 20 no 4.
• Zwaan Rolf, „Aspects of Literary Comprehension: A Cognitive Approach”, Johns Benjamins, Amsterdam Philadelphia 1993.
• Zunshine Lisa, „Why We Read Fiction? Theory of Mind and the Novel”, Ohio State University, Columbus 2006.

Opracowania

• Culpeper Jonathan, „Inferring Character from Text: Attribution Theory and Foregrounding Theory”, „Poetics” 1996, vol. 26, issue 5.
• Dancygier Barbara, Vandelanotte Lieven, „Judging Distances: Mental Spaces, Distance, and Viewpoint in Literary Discourse”, [w:] „Cognitive Poetics. Goals, Gains and Gaps”, ed by Brône Geert, Vandaele Jeroen, Mouton de Gruyter, Berlin New York 2009.
• Duchan Judith, Bruder Gail, Hewitt Lynne, „Deixis in Narrative: A Cognitive Science Perspective”, Lawrence Erlbaum Associates, Hillsdale 1995.
• Emmott Catherine, „Narrative Comprehension”, Oxford University Press, Oxford 1997.
• Esrock Ellen, „The Reader’s Eye. Visual Imaging as Reader Response”, The Johns Hopkins University Press, Baltimore London 1994.
• Fludernik Monika, „Towards a »Natural« Narratology”, Routledge, New York London 1996.
• Gallager Shaun, „How the Body Shapes the Mind”, Clarendon Press, Oxford 2005.
• Gavins Joanna, Steen Gerard (eds.), „Cognitive Poetics in Practice”, Routledge, London, 2003.
• Gerrig Richard, „Experiencing Narrative Worlds. On the Psychological Activities of Reading”, Yale University Press, New Haven London 1993.
• Gibbs Raymond, Jr, „Embodiment and Cognitive Science”, Cambridge University Press, Cambridge 2005.
• Grochowiak Stanisław, „Listopad” [w:], „Wybór poezji”, oprac. Jacek Łukasiewicz, BN, Seria I, Ossolineum, Wrocław 2000, s. 36-37.

Artykuły powiązane

• Rembowska-Płuciennik, Magdalena – Marker somatyczny
• Zawisławska, Magdalena – Percepcja wzrokowa a akty mentalne

Bibliografia

• 1
  Architektura poznawcza – To teoretyczny model budowy i działania ludzkiego umysłu, wskazujący struktury organizujące jego funkcjonowanie, ich zawartości (pojęcia, reprezentacje mentalne) oraz operacje, jakim te zawartości są poddawane.
• 2
  Schematy wyobrażeniowe – Kategorie poznawcze stanowiące istotny łącznik między percepcją a myśleniem pojęciowym, organizujące całokształt naszego doświadczenia dzięki ścisłemu związkowi z ucieleśnieniem oraz motoryką ciała. Pojawiają się na wczesnym etapie rozwoju niemowlęcia. Są strukturami prewerbalnymi zakorzenionymi we wczesnym doświadczeniu sensomotorycznym i stanowią podstawę dla późniejszej nauki języka i rozumowania. Np. schemat wyobrażeniowy „pojemnika” organizuje nasze pojęcie relacji przestrzennych i zależności między przedmiotami (jak w zdaniu: Długopis jest w szufladzie).
• 3
  Orientacyjne – W największym stopniu dostarczają cielesnych odpowiedników pojęć abstrakcyjnych poprzez bezpośrednie powiązanie doświadczenia cielesnego, przede wszystkim orientacji w przestrzeni, z kategorią ogólniejszą np. dobre/ ważne to góra.
• 4
  Konceptualne – Konceptualizują elementy świata, nadając im określoną ontologię np. śmierć to ciemność, życie to podróż.
• 5
  Ram, skryptów i scenariuszy – Ramy to ogólna wiedza na temat bytów świata, skrypty zaś to mentalne reprezentacje stereotypowej i przewidywalnej sekwencji zdarzeń oraz ich uczestników (np. wizyta w restauracji jako ciąg powtarzalnych zachowań i czynności ludzkich). Scenariusz natomiast to stereotypowa lokalizacja zdarzeń, zawierająca wyznaczniki przestrzeni.
• 6
  Amalgamaty konceptualne – Amalgamaty konceptualne powstają na skutek stopienia autonomicznych struktur pojęciowych, dzięki czemu rodzi się nowe znaczenie, niemożliwe do zaistnienia w pierwotnych przestrzeniach wyjściowych. Ta wspólna bardziej abstrakcyjna przestrzeń mentalna, efekt stapiania pojęć, nosi nazwę przestrzeni generycznej. Elementy tych trzech powiązanych, lecz nie tożsamych przestrzeni, zostają następnie wybiórczo zintegrowane w nową strukturę znaczeniową – amalgamat pojęciowy.
• 7
  Mentalna reprezentacja – Na gruncie badań kognitywistycznych to struktura poznawcza związana z powstawaniem, gromadzeniem i przetwarzaniem informacji warunkująca procesy i stany mentalne. Wśród reprezentacji mentalnych wyróżnić można obrazy mentalne, myśli, schematy obrazowe, ramy, skrypty, szkice, schematy wyobrażeniowe. Niektóre z nich mogą mieć zawartość pojęciową (np. myśli), inne zaś zabarwienie fenomenalne (np. wrażenie sensualne, obraz mentalny). Umysł posługuje się reprezentacjami kodowanymi na podobieństwo informacji językowej lub obrazowej.