Jakkolwiek mechanizm percepcji barw można uznać za uniwersalny, wspólny wszystkim ludziom obdarzonym zdrowym aparatem wzroku, nie ulega wątpliwości, że w różnych językach i kulturach spektrum kolorystyczne jest opisywane za pomocą repertuarów nazw różniących się od siebie tak pod względem ilościowym, jak i jakościowym. Por.
Anna Wierzbicka : Język – umysł – kultura: 411
To, co pojawia się w siatkówce i w mózgu, nie odbija się bezpośrednio w języku. Język odbija to, co dzieje się w umyśle, a nie to, co dzieje się w mózgu; nasz umysł zaś jest po części kształtowany przez konkretną kulturę”.
Istnienie tych różnic międzyjęzykowych od dawna stanowi przedmiot zainteresowania lingwistów. Wzrost zainteresowania semantyką nazw barw w 2. połowie XX wieku związany był z jednej strony z publikacją szeroko komentowanej książki Brendta Berlina i Paula Kaya Basic Colour Terms (1969), z drugiej zaś – z pojawiającymi się w tym czasie w językoznawstwie nowymi nurtami, dostarczającymi narzędzi do opisu faktów językowych uwarunkowanych kulturowo (m.in. Naturalny Metajęzyk Semantyczny Anny Wierzbickiej, teoria prototypów Eleonory Rosch, językoznawstwo kognitywne wyrosłe z szerszego interdyscyplinarnego projektu kognitywistyki, dla którego ważna kategorią jest ucieleśnienie).
Berlin i Kay (1969) w swoim opracowaniu opartym na analizie 100 języków świata podważyli tezę, że w podziale spektrum kolorystycznego i nazywaniu barw w różnych językach nie można znaleźć żadnych regularności. Wyróżnili 11 barw ogniskowych oraz stworzyli model obrazujący ewolucyjny rozwój siatki nazw barw. Por.
Ewolucyjny rozwój siatki nazw barw
Zgodnie z tym modelem, języki o różnym stopniu rozwoju (od I do VII) opisują spektrum barw za pomocą różnej liczby pojęć (od 2 do 11), ale pojawienie się w języku konkretnej kategorii kolorystycznej jest przewidywalne i rządzą nim określone reguły. W językach, w których istnieją tylko 2 nazwy barw, oddziela się za ich pomocą kategorię‘biel’ od‘czerni’ ([black]). Jeśli w języku pojawi się trzecia nazwa barwy, będzie się ona odnosić do‘czerwieni’ ([red]). Zgodnie z przedstawionym tu ujęciem, w językach reprezentujących V stadium ewolucyjne wyróżnia się 6 kategorii kolorystycznych:‘biały’ [white];‘czarny’ [black];‘czerwony’ [red];‘zielony’ [green];‘żółty’ and [blue].
Dalsze badania nad semantyką barw oraz uwzględnienie danych z większej liczby języków pozwoliły wprowadzić pewne ulepszenia w zaproponowanym przez autorów modelu powstawania leksykonu kolorystycznego. Kay (1975) zmodyfikował schemat, wprowadzając trzy makrokategorie: MAKROBIEL, MAKROCZERŃ i MAKROCZERWIEŃ. Dwie pierwsze dzielą spektrum kolorystyczne na barwy jasne w opozycji do ciemnych. W trzeciej znajdują swoje miejsce nieodróżniane od siebie kolory ciepłe, np. czerwony, pomarańczowy, żółty. Uwzględniono również kategorię kolorystyczną‘zielono-niebieski’ [GRUE], w której mieszczą się zimne kolory (zielony, niebieski, szary). Por.
Makrokategorie nazw barw (Kay)
W pierwszej wersji swojej teorii (1969) Berlin i Kay opowiadali się za tezą, że wszyscy użytkownicy danego języka dysponują jednorodnym repertuarem nazw barw. Inni badacze (np. Robin Lakoff 1975) wskazywali na różnice w zasobie nazw barw u kobiet i mężczyzn. Kobiety na ogół posługują się większą liczbą nazw niż mężczyźni, a także częściej wykorzystują niepodstawowe nazwy barw (np. w polszczyźnie przymiotniki beżowy, fiołkowy, śliwkowy, łososiowy, wrzosowy). Nie jest jednak do końca jasne, czy te różnice w repertuarze nazw barw związane są z płcią pojętą biologicznie (z różnicami neurofizjologicznymi między płciami), czy też z płcią kulturową (np. sposobem wychowania, wpływem grupy społecznej, tradycją i przekazem kulturowym, itp.).
Teorię Berlina i Kaya krytycznie omawia Anna Wierzbicka w swoich pracach poświęconych nazwom barw. Badaczka ta nie uznaje‘koloru’ za pojęcie uniwersalne – pojęciem, które znajduje reprezentację we wszystkich językach jest bowiem tylkowidzenie (WIDZIEĆ (TO SEE) umieszcza Wierzbicka na liście indefinibiliów (elementarnych, niedefiniowalnych jednostek semantycznych).), a nie „barwa”. Wierzbicka poszukuje wzorców (prototypowych punktów odniesienia) dla niektórych podstawowych nazw barw w „uniwersaliach ludzkiego doświadczenia”, którymi są jej zdaniem dzień i noc (odpowiednio dla‘bieli’/kolorów jasnych i‘czerni’/‘kolorów ciemnych’), ogień i krew (‘czerwień’), słońce (‘żółty’), roślinność (‘zielony’), niebo (‘niebieski’) i ziemia (‘brązowy’).
Źródła
Ampel-Rudolf Mirosława, „Kolory. Z badań leksykalnych i składniowo-semantycznych języka polskiego”, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 1994.
Berlin Brent, Kay Paul, „Basic Colour Terms: Their Universality and Evolution”, University of California Press, Berkeley 1969.
Kay Paul, McDaniel Chad K., „The linguistic significance of the meanings of basic colour terms”, “Language”1978 54/3.
Kay Paul, „Synchronic Variability and Diachronic Change in Basic Colour Terms”, „Language in Society” 1975 4.
LakoffRobin, „Language and Women’s Place”, Harper and Row, New York 1975.
Lehrer Adrienne, Kittay Eva F. (eds.), „Frames, Fields and Contrast. New Essays in Semantic and Lexical Organization”, Lawrence Erlbaum Associates , Hillsdale 1992.
Nilsson Barbro, Teodorowicz-Hellman Ewa (eds.), „Nazwy barw i wymiarów. Colour and measure terms”, Stockholm Slavic Papers, Stockholm 1997.
Rosch Elanor, „Universals in colour naming and memory”, „Journal of Experimental Psychology” 1972 93.1.
„Studia z semantyki porównawczej”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Krystyny Waszakowej, tom I, Warszawa 2000.
„Studia z semantyki porównawczej”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Krystyny Waszakowej, tom II, Warszawa 2003.
Tokarski Ryszard, „Semantyka barw we współczesnej polszczyźnie”, wyd. 2., Wydawnictwo UMCS, Lublin 2004.
Waszakowa Krystyna, „Jakiego koloru jest człowiek?”, „Prace Filologiczne” 1999 XLIV.
Waszakowa Krystyna, „Podstawowe nazwy barw i ich prototypowe odniesienia. Metodologia opisu porównawczego[w:] „Studia z semantyki porównawczej”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Krystyny Waszakowej, tom I, Warszawa 2000.
Whorf Benjamin L., „Język, myśl i rzeczywistość”, tłum. Teresa Hołówka, Wydawnictwo KR, Warszawa 2002.
Wierzbicka Anna, „The meanings of colour terms: semantics, culture and cognition”, „Cognitive Linguistics” 1990 1-1.
Wierzbicka Anna, „Semantic Primitives and Semantic Fields”, [w:] Adrienne Lehrer, Eva F. Kittay (eds.), „Frames, Fields and Contrast. New Essays in Semantic and Lexical Organization”, Lawrence Erlbaum Associates , Hillsdale 1992.
Wierzbicka Anna, „Język—umysł—kultura”, pod red. Jerzego Bartmińskiego, PWN, Warszawa 1999.
Od 2010 roku asystentka w Instytucie Języka Polskiego Uniwersytetu Warszawskiego, absolwentka Wydziału Polonistyki i Instytutu Lingwistyki Stosowanej UW, autorka pracy doktorskiej poświęconej pojęciu ‘winy’ oraz pojęciom z nim powiązanym we współczesnym języku polskim. Więcej informacji: http://www2.polon.uw.edu.pl/ZBG/.
