Barwa szara

Przymiotnik szary kojarzy się z myszami i innymi zwierzętami o szarym futrze oraz z deszczową pogodą, a także z codzienną monotonną egzystencją, nijakością, przeciętnością i nudą.

Barwą szarą zajmowali się m.in. Mirosława Ampel-Rudolf ( (Ampel-Rudolf 1994: 122-130)), Joanna Bielska-Krawczyk ( (Bielska-Krawczyk 2011)), Ewa Komorowska ( (Komorowska 2010a: 83-115, 2010b)), Elżbieta Skorupska-Raczyńska ( (Skorupska-Raczyńska 2003)), Danuta Stanulewicz ( (Stanulewicz 2010)), Ryszard Tokarski ( (Tokarski 2004: 57-62)), Barbara Wołowik ( (Wołowik 2001)) i Alfred Zaręba ( (Zaręba 1954: 16-20)).

Podstawowa nazwa barwy szarej i jej definicje

Według pierwszego modelu ewolucji słownictwa barw Brenta Berlina i Paula Kaya ( (Berlin, Kaya 1969)), nazwa barwy szarej dołącza do leksykonu jako jedna z ostatnich. Jednak w późniejszych modelach zakłada się, że nazwa ta może dołączyć do leksykonu barw wcześniej. Nazwy barwy szarej w różnych językach bywają wyrazami pochodzenia rodzimego, np. szary w polskim ( (Tokarski 2004: 20, przypis 2)) i llwyd w walijskim, w odróżnieniu od pozostałych sekundarnych nazw barw, które są przeważnie zapożyczeniami, np. w polskim fioletowy, różowyi pomarańczowy. Przymiotnik szary występuje też w licznych związkach frazeologicznych.

Leksem szary definiowany jest następująco: „stanowiący mieszaninę koloru białego z czarnym; mający taki kolor, popielaty, ciemnosiwy” ( (Dunaj (red.) 1996: 1085; por. Szymczak (red.) 1981: 395)). Podobnie widziany jest kolor szary w Słowniku 100 tysięcy słów pod redakcją Jerzego Bralczyka: „kolor będący mieszaniną białego z czarnym” ( (Bralczyk 2005: 120)). Nadto słownik ten wprowadza dookreślenie szarości: „kolor nie mający odpowiedniej ilości światła, niedoświetlony” ( (Bralczyk 2005: 120)). Odmienna interpretacja barwy szarej odnotowana jest w Innym słowniku języka polskiego, gdzie szary eksplikowany jest następująco: „coś, co jest szare, ma kolor deszczowych chmur lub popiołu” i dalej: „kolor szary może mieć odcień od prawie białego do prawie czarnego” ( (Bańko (red.) 2000, II: 739)).

Prototypowe odniesienia nazwy szary

Jak wynika z wyżej przytoczonych definicji, szary konceptualizowany jest jako mieszanka bieli z czernią. Jedna z definicji łączy szary z barwą deszczowych chmur i popiołu. Respondenci proszeni o podanie skojarzeń z tym przymiotnikiem szary, łączą go z myszami i innymi zwierzętami mającymi szare futro lub szarą skórę, a także z deszczem ( (zob. tabele 1 i 2)). Kolor futerka myszy można zatem uznać za jedno z prototypowych odniesień nazwy barwy szarej, chociaż oczywiście należy wziąć pod uwagę ewentualny wpływ znajomości frazeologizmu szara mysz/myszka na odpowiedzi respondentów. W badaniach przeprowadzonych przez Ewę Teodorowicz-Hellman ( (Teodorowicz-Hellman 1998: 89)), najczęstszą reakcją dotyczącą barwy szarej jest dym.

Tabela 1. Skojarzenia z przymiotnikiem szary (ankietę wypełniło 400 osób) ( (na podst.: Stanulewicz 2009: 308))

Skojarzenia	Liczba skojarzeń	Procent
mysz, myszka zając królik kot itp.	91	15,83%
chmury deszczowe deszcz deszczowy dzień mgła itp.	65	11,3%
Inne skojarzenia	419	72,87%
Suma	575	100

Tabela 2. Konkretne kojarzenia z przymiotnikiem szary – zwierzęta o szarym futrze lub szarej skórze ( (na podst.: Stanulewicz 2009: 308))

Skojarzenia	Liczba skojarzeń	Procent
mysz, myszka	56	61,54
zając, królik, kot itp.	35	38,46
Suma	91	100

Symbolika barwy szarej i jej skojarzenia z emocjami

Według Władysława Kopalińskiego ( (Kopaliński 2007: 411-412)), kolor szary symbolizuje między innymi starość, siwe włosy i niepłodność; zło; żałobę, cierpienie, odkupienie i zmartwychwstanie; obojętność; przeciętność, bezbarwność, monotonię i nudę; teorię względności; ziemię, chmury i burzę; mózg, pamięć i mądrość. Symbolika ta znajduje na ogół odzwierciedlenie w licznych związkach frazeologicznych, omówionych poniżej.

W poezji szarość pożeniona bywa ze śmiercią:

(1) I drwiąc, przedrzeźniał wieczności minę,
Kiedy z błękitu schodzi w dolinę.

Aż śmierć, wtulona w szary przyodziew,
Stanęła przed nim, że zbladł nad spodziew! ( (Leśmian 1996 [1920], Korpus Języka Polskiego PWN))

W wierszu Leśmiana szarość kontrastuje z błękitem, może być także przeciwstawiana innym barwom chromatycznym, np.

(2) Od strony Fabrycznej nadciągały sztandary z emblematami zakładów Slotzkiego, wpisanymi w koło nurzające się w krwistej czerwieni. Pośród szarych murów czerwień świeciła jak żar w popiele. ( (Tulli 1998, Korpus Języka Polskiego PWN))

(3) Kojące właściwości muzyki znane są od dawna, wiadomo również, że odpowiednio łagodne rytmy potrafią lepiej niż tabletki uspokoić skołatane nerwy, zmęczone serce czy też zwyczajnie, zmienić szary nastrój na złoty. ( („Karan” 1995, nr 9-10, Korpus Języka Polskiego PWN))

Z badań ankietowych związków barw z emocjami przeprowadzonych przez Annę Mozolewską ( (Mozolewska 2010: 98)) wynika, że kolor szary kojarzy się 46% respondentom ze smutkiem i przygnębieniem, 10% – z nijakością i obojętnością, 8% – z nudą.

Związki frazeologiczne z przymiotnikiem szary i spokrewnionymi słowami

Barwa szara, jak już wyżej wspomniano, symbolizuje smutek życia, jego monotonię, powtarzalność spraw, wydarzeń, dni, wprowadzających człowieka w krąg beznadziejności, np. szare dni, szare chwile, szare życie, szara dola, szara egzystencja, szara rzeczywistość, szara codzienność.

(4) Niezwykłe wiadomości o niezwykłych postaciach, filmy seryjne, których bohaterowie dokonywali cudów odwagi, tragedie pełne napięcia i komedie pełne humoru – to wszystko tak różniło się od jego codziennego, szarego życia, że coraz chętniej zasiadał wieczorem w puszystym fotelu i obserwował ekran. ( (Wojtyszko 1993, Korpus Języka Polskiego PWN))

(5) W przestrzeni prozaicznej dzieje się szara codzienność, narodowa, społeczna i indywidualna alienacja. Tutaj pędzi swój nudny i nostalgiczny żywot człowiek przywiązany do swego czasu i swej przestrzeni, odbywając pokutę za nieokreślone winy. ( (Tischner 1994, Korpus Języka Polskiego PWN))

(6) Wszystko wraca do szarej rzeczywistości, nie? Przechlapane. Aż się myśleć nie chce, co będzie dalej. ( (rozmowa o pracy, wizycie u dentysty, 2001, Korpus Języka Polskiego PWN))

Szary człowiek, szary obywatel to przeciętna osoba, szara mysz/myszka jest przeciętną dziewczyną bądź kobietą, skromną, (pozornie) niczym się niewyróżniającą – w odróżnieniu od szarej eminencji (z franc. éminence grise), osoby mającej wpływ na decyzję rządzących.

(7) – Ma na imię Hanka. Jest ode mnie młodsza o dwa lata, skończyła dwadzieścia pięć. Uczy w szkole specjalnej i zaocznie studiuje resocjalizację.

Zabrzmiało to okropnie poważnie: zobaczyłem oczami wyobraźni dziewczynę w grubych okularach, zasadniczą jak kodeks karny, pozbawioną wdzięku szarą mysz, która za swoje jedyne powołanie uważa pracę na rzecz potrzebujących. ( (Bielecki 1997, Korpus Języka Polskiego PWN))

Szary dzień to nie tylko szara egzystencja, ale także dzień pochmurny i deszczowy. Jak już wyżej wspomniano, szarość nierzadko kojarzy się respondentom z deszczem.

Natomiast szarówka i szara godzina odnoszą się do pory dnia na styku dnia i nocy ( (zob. Dyszak 1995)), np.

(8) O szarej godzinie kobiety owijały się obszernymi, frędzlowatymi chustami, pod którymi ukrywały różne zawiniątka, i przemykały do domów swoich jasnookich, łaskawiej przez los nacechowanych sąsiadów. ( (Grynberg 1989, Korpus Języka Polskiego PWN))

Jak powiada znane przysłowie, w nocy wszystkie koty są szare.

Negatywne konotacje leksemu szary i spokrewnionych z nim słów ujawniają się w zwrotach takich jak być na szarym końcu, zrobić kogoś na szaro, zepchnąć kogoś do roli szarego kopciuszka, rządzić się jak szara gęś, szarogęsić się. Agnieszka Piela ( (Piela 2007: 46)) cytuje interesujący przykład przytoczony w słowniku Samuela Bogumiła Lindego:

(9) Baba groźna rządzi się po domu, jak szara gęś po niebie i męża za nos wodzi. ( (Teat. 33.8))

Negatywnie kojarzy się także szara strefa, czyli działalność gospodarcza poza kontrolą urzędu skarbowego. Wyrażenie to może również odnosić się do innych sfer:

(10) Oprócz tych dwóch stref istnieje, jak sądzę, strefa szara, sfera dozwolonych, choć jałowych z punktu widzenia teologii rozważań, w sam raz dla science fiction. Bo skoro ciekawie jest przedstawiać społeczeństwa nieludzkie, a nie ma społeczeństwa bez religii, to trzeba coś powiedzieć o religii tych nieziemców. ( („Nowa Fantastyka” 1996, nr 5, Korpus Języka Polskiego PWN))

W innych związkach frazeologicznych szarość związana jest z chorobą, zmęczeniem i negatywnymi emocjami, np. szara twarz ze zmęczenia, szara cera, szary jak popiół, szary z przerażenia, poszarzeć ze zgrozy.

(11) Olej z pestek brzoskwini […] Działa ochronnie i poprawia karnację zmęczonej, szarej cery. ( (reklamy medyczne, 1994, Korpus Języka Polskiego PWN))

(12) To był wielki i nieforemny mężczyzna. Wyglądał jak cień poruszający się w jasnym świetle dnia. Długie ręce, krótkie nogi, krępy tułów i wielka głowa ze skudlonymi popielatymi włosami. W szarej twarzy nie było wcale życia. (Ostrowicka 1999, Korpus Języka Polskiego PWN))

Szary jednak nie zawsze ma negatywne konotacje. Przymiotnik ten występuje w nazwach zwierząt i roślin, a także chorób (chociaż nazwy chorób są oczywiście nacechowane negatywnie), np. słowik szary, szary niedźwiedź, wierzba szara, szara reneta, szara pleśń; jak również określa kolor artefaktów, np. szara maść, szare mydło, szare płótno, szary papier. Należy też tu przypomnieć o organizacji harcerskiej Szare Szeregi. Metonimicznie szare komórki odnoszą się do mózgu i zdolności do myślenia:

(13) Pogłębianie tajników wiedzy wojskowej było zajęciem bardzo uciążliwym i kosztownym, ponieważ w procesie ustawicznego samokształcenia organizm podchorążego zmuszony był do przyjmowania dużej ilości płynów chłodzących w postaci wody mineralnej lub innej oranżady, aby nie doszło przypadkiem do nadmiernego przegrzania szarych komórek pracujących na najwyższych obrotach. ( (Mikołajczak, Siekański i Znojek 2001, Korpus Języka Polskiego PWN))

Opisywane przez przymiotnik szary klasy przedmiotów i zjawisk

Już w omówionych poniżej związkach frazeologicznych uwidaczniają się niektóre klasy obiektów i zjawisk opisywanych przez przymiotnik szary – rośliny i zwierzęta. Przymiotnik szary służy do opisu innych obiektów i zjawisk naturalnych, nierzadko z odwołaniem do symbolicznej (jak w przykładzie nr 16), np.

(14) Przepływające białe statki pasażerskie ożywiają szare fale rzeki przypominając, że powinna być rzeką żeglowną łączącą północne i południowe kraje Europy Środkowej. ( („Poznaj Swój Kraj” 1993, nr 10, Korpus Języka Polskiego PWN))

(15) Tubiełło nadymał policzki i nieporadnie usiłował rozżarzyć węgle w okrągłym, sterczącym kominku, z którego za każdym dmuchnięciem wywalały się kłęby szarego dymu. ( (Kowalewski 2000, Korpus Języka Polskiego PWN))

(16) Tego dnia kropił deszczyk drobny i uparty; jednolicie szare niebo napełniło dusze smutkiem i zniechęceniem. ( (Żurakowska 1995, Korpus Języka Polskiego PWN))

Jeżeli chodzi o artefakty opisywane przez przymiotnik szary, oprócz tekstyliów często są to obiekty architektury. Także może być przy okazji przywołane symboliczne znaczenie barwy szarej, np.

(17)każdy widok z okna jest proestetyczny – widok na urozmaicony krajobraz wiejski, jak też na jednolitą ścianę budynku w krajobrazie miejskim. Np. szaraściana o popękanym tynku strukturowana być może jako wizja struktury rzeczywistości, fizyczno-materiałowej, a także ludzkiej […] ( (Gołaszewska 1997, Korpus Języka Polskiego PWN))

Niepodstawowe nazwy barwy szarej

Do niepodstawowych nazw barwy szarej zaliczamy następujące leksemy: bury, szarobury, popielaty, ołowiany, a także stalowy i gołębi (które mogą być traktowane jako nazwy odcieni barwy niebieskiej) oraz siwy i srebrny/srebrzysty (które mogą być traktowane jako nazwy odcieni bieli). Większość tych nazw jest metonimiczna – pochodzi od nazw obiektów: popiół > popielaty, ołów > ołowiany, srebro > srebrny.

Przymiotniki te mają przeważnie wąski zakres użycia. Ołowiane lub stalowe bywają niebo i chmury, siwe – włosy, zaś bure i szarobure – koty. Dzieci znają szarobure kotki z kołysanki, której słowa napisała Zofia Rogoszówna:

(18) Aaa, kotki dwa

Szarobure obydwa,

jeden duży, drugi mały
oba mi się spodobały.

Aaa, kotki dwa,
szarobure obydwa,
nic nie będą robiły,
tylko ciebie bawiły.

Podsumowanie

Szarość spostrzegana jest na ogół jako barwa smutna, przygnębiająca, związana ze codzienną monotonią egzystencji. Szary jest także kolorem powagi, mądrości i nauki, ale jak w Fauście Johanna Wolfganga Goethego Mefistofeles mówi do Ucznia: „Grau, teurer Freund, ist alle Theorie, und grün des Lebens goldner Baum” – „Wszelka teoria jest szara, drogi przyjacielu, a zieleni się tylko złote drzewo życia” ( (cyt. za: Kopaliński 2000)).

Źródła

Artykuły powiązane

• Falkowska, Marta – Symbolika barw w kulturze
• Falkowska, Marta – Barwy a uwarunkowania językowo-kulturowe
• Komorowska, Ewa – Barwa żółta
• Komorowska, Ewa – Barwa brązowa
• Komorowska, Ewa – Barwa czerwona
• Komorowska, Ewa – Barwa niebieska