Przymiotniki oznaczające cechy odbierane smakiem – Sensualność w kulturze polskiej

Zakres pola

Nazwy cech odbieranych smakiem stanowią grupę niejednorodną. W jej obrębie można wyróżnić dwie klasy przymiotników: opisowe i wartościujące. Wśród przymiotników opisowych znajdują się nazwy zarówno podstawowych jakości smakowych (np. słodki), jak i doznań określonych bardziej szczegółowo (np. pieprzny). Opisowi towarzyszy z reguły wartościowanie, stanowi ono jednak konotacyjny, a nie definicyjny składnik znaczenia słowa. Za J. Puzyniną wyrazy te można określić jako konotacyjnie wartościujące (Puzynina 1992: 120). Do przymiotników semantycznie wartościujących (takich, w których ocena jest elementem definicyjnym znaczenia) należą leksemy oznaczające przyjemność lub nieprzyjemność doznań smakowych, np. smaczny – niesmaczny.

Przymiotniki opisowe

Centrum nazw cech odbieranych smakiem stanowią cztery przymiotniki oznaczające podstawowe jakości smakowe: słodki, gorzki, kwaśny i słony. Na towarzyszące im wartościowanie wpływają przede wszystkim właściwości fizjologiczne ludzkiego organizmu, które decydują o tym, czy dany smak odbierany jest jako przyjemny czy nieprzyjemny. Z reguły przyjemności dostarczają nam potrawy słodkie, a potrawy gorzkie wywołują doznania nieprzyjemne – dzięki temu człowiek wybiera pokarmy zawierające potrzebne do życia cukry, a unika tych, które zawierają alkaloidy, często mające właściwości toksyczne. Ma to swoje odbicie w silnym nacechowaniu wartościującym określeń smaku słodkiego i gorzkiego: przymiotnik słodki przywołuje w większości konotacje pozytywne, a gorzki – negatywne. Negatywnie wartościowany jest także przymiotnik kwaśny, oznaczający smak, którym charakteryzują się szkodliwe dla organizmu niedojrzałe owoce i produkty sfermentowane. Konotacje przymiotników smakowych znajdują odzwierciedlenie w metaforycznych znaczeniach tych leksemów (por. słodki sen ‘przyjemny’, gorzkie słowa ‘bolesne’, kwaśny uśmiech ‘wyrażający niezadowolenie’), a także ich derywatów (por. słodycz ‘czułość, łagodność’, rozgoryczenie ‘smutek, zawód’, skwaśnieć ‘stracić dobry nastrój’). Najsłabiej nacechowany aksjologicznie jest przymiotnik słony, co zapewne wynika stąd, że do słonego smaku najłatwiej się przyzwyczajamy i z czasem nie odbieramy go w potrawie w sposób świadomy.

Od nazw podstawowych jakości smakowych mogą być derywowane przymiotniki złożone oznaczające doznanie, na które składa się odczucie kilku smaków, np. gorzkosłony ‘słony z gorzkim posmakiem’ czy słodko-kwaśny ‘słodki i kwaśny w smaku’ (USJP). W polszczyźnie istnieje też kilka przymiotników niebędących złożeniami, które również przekazują informację o odczuciu smakowym złożonym z różnych doznań. Należy do nich przymiotnik cierpki, oznaczający doznanie składające się z odczucia smaku kwaśnego i gorzkiego, a także wrażenia cierpnięcia języka i ust, odbieranego przez zmysły bólu i temperatury. Najczęściej stanowi on określenie niedojrzałych owoców (cierpkie jabłka) oraz niektórych napojów (cierpka herbata, cierpkie wino). Konotacje leksemu cierpki są pochodną skojarzeń przywoływanych przez przymiotniki gorzki i kwaśny, a zatem w większości negatywne (por. cierpkie doświadczenia ‘przykre’, cierpka mina ‘niezadowolona’).

Określenia złożonego wrażenia zmysłowego stanowią również przymiotniki ostry i pikantny oznaczające intensywny smak połączony z uczuciem palenia w gardle i na języku. Za pomocą tych leksemów określane są przyprawy (ostra/ pikantna musztarda) oraz mocno przyprawione potrawy (ostra/ pikantna sałatka). Oba te przymiotniki różnią się stopniem aksjologicznego nacechowania. Leksem ostry, którego podstawowe znaczenie odnosi się do zmysłu dotyku, przejmuje i negatywne, i pozytywne konotacje ostrości jako cechy odbieranej dotykiem. Z jednej strony przywołuje wiedzę o tym, że kontakt z ostrymi przedmiotami bywa bolesny, z drugiej – o tym, że ostrość niektórych narzędzi (takich jak nóż, nożyczki) warunkuje ich prawidłowe działanie. Możliwe jest więc pojawienie się tego przymiotnika zarówno w kontekście negatywnym (ohydny ostry smak), jak i pozytywnym (pyszny ostry smak).

Użycie przymiotnika pikantny w odniesieniu do opisywanej potrawy niesie ze sobą z reguły wartościowanie pozytywne – oznacza, że została ona przyprawiona w odpowiedni sposób, a ostrość nadaje jej smaku. Jednocześnie w znaczeniu tego leksemu zawiera się przekonanie nadawcy, że aby w taki sposób ocenić daną potrawę, trzeba „znać się na rzeczy” – określenie pikantny jest więc opinią konesera skierowaną do osób o takim samym stopniu wyrobienia kulinarnego. Takie konotacje przymiotnika pikantny ujawniają się w jego znaczeniu metaforycznym ‘dowcipny, złośliwy z odcieniem nieprzyzwoitości’ (USJP), w którym stanowi określenie pewnego rodzaju wypowiedzi. Pikantny dowcip, pikantna anegdota to teksty wymagające od odbiorcy pewnej wiedzy i umiejętności kojarzenia – ich wartość będzie mógł docenić tylko wtedy, jeśli jest w stanie odczytać zawartą w nich nieprzyzwoitą aluzję.

Antonimem przymiotników ostry i pikantny jest leksem mdły, który może określać owoce lub warzywa o mało wyrazistym smaku (mdły banan, mdła cukinia) lub potrawy za mało przyprawione (mdła zupa, mdły sos). Użyciom leksemu mdły zawsze towarzyszy negatywna ocena – zostało to uwzględnione w definicji zawartej w ISJP: ‘mdłe potrawy nie mają wyrazistego smaku i nie pobudzają apetytu’.

Oprócz wymienionych wyżej przymiotników opisujących smak w sposób ogólny w polszczyźnie można tworzyć nazwy konkretnych doznań smakowych za pomocą przymiotnikowych derywatów nazw produktów (smak truskawkowy ‘smak taki, jaki mają truskawki’) lub przypraw (pieprzna potrawa ‘potrawa zawierająca dużo pieprzu’).

Przymiotniki wartościujące

Ocena doznań smakowych może być dokonana za pomocą przymiotników ogólnie wartościujących, takich jak, z jednej strony: dobry, świetny, znakomity, doskonały, wspaniały, a z drugiej: niedobry, obrzydliwy, wstrętny, paskudny, ohydny. Jednakże w polszczyźnie istnieją także leksemy wartościujące, które odnoszą się przede wszystkim do smaku potraw. Do określeń pozytywnych należą wyrazy smaczny, smakowity i pyszny, do negatywnych – niesmaczny, a także potoczne: niejadalny i niezjadliwy oznaczające ‘taki niesmaczny, że nie da się go zjeść’. Wśród wyrazów należących do języka ogólnego brak jest leksemu opisującego smak oceniany jako przeciętny, ani dobry, ani zły. Jedynie w języku potocznym występują przymiotniki jadalny i zjadliwy mające znaczenie ‘niezbyt smaczny, ale taki, że da się go zjeść’.

Charakterystyczną cechą przymiotników o nacechowaniu pozytywnym (a także derywowanych od nich przysłówków) jest to, że mogą również opisywać zapach i wygląd potraw, przy czym nabierają znaczenia ‘zachęcający do jedzenia’ (np. pyszny zapach kawy, smakowicie wyglądające kanapki). Ta właściwość zdaje się odzwierciedlać istotę percepcji smakowej, tzn. współdziałanie różnych zmysłów w odbieraniu wrażeń smakowych. W języku polskim istnieje także przymiotnik apetyczny ‘zachęcający do jedzenia’, który odnosi się jedynie do towarzyszących percepcji smakowej doznań węchowych i wzrokowych (np. apetyczny zapach, apetyczny wygląd).

Spośród przymiotników pozytywnie wartościujących opisywaną potrawę smaczny wyraża ocenę najbardziej umiarkowaną: ‘taki, który ma dobry smak’. Leksemy pyszny i smakowity przekazują informację o wyższej ocenie doznań smakowych. A. Wierzbicka w swojej eksplikacji przymiotnika pyszny wyróżnia dwa elementy znaczeniowe – bardzo pozytywną ocenę oraz uczucie rozkoszy:

Anna Wierzbicka : O rozkoszach jedzenia: 120
To pyszne =
1) to więcej niż smaczne;
2) kiedy to jem, czuję to, co człowiek czuje wtedy, kiedy nie może nie pragnąć czuć tego, co czuje.

Różnicę między przymiotnikiem pyszny, a innymi dodatnio nacechowanymi określeniami, które mogą odnosić się do doznań smakowych – przymiotnikami wyśmienity i wyborny A. Wierzbicka widzi w odmiennej roli przyjmowanej przez nadawcę. Przymiotnika pyszny może użyć każdy, komu dana potrawa bardzo smakuje, gdy tymczasem wyrazy wyśmienity i wyborny sugerują, że ocenę wydaje znawca – koneser (Wierzbicka 1970: 120). Do tej drugiej grupy ocen należy też przymiotnik smakowity. Może o tym świadczyć jego znaczenie metaforyczne ‘bardzo dobrze zrobiony, wyborny, przypadający do gustu’ (USJP), w którym występuje w takich wyrażeniach, jak smakowita lektura. Podobnie jak w przypadku wyrażeń typu pikantny dowcip jest to opinia osoby znającej się na rzeczy, skierowana do tych, którzy potrafią docenić wartość określanego w ten sposób tekstu.

Źródła

- ISJP – „Inny słownik języka polskiego PWN”, pod red. Mirosława Bańki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.
- Kallas Krystyna, „Przymiotnik”, [w:] „Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Romana Laskowskiego, Henryka Wróbla, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999.
- Puzynina Jadwiga, „Język wartości”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992.
- USJP – „Uniwersalny słownik języka polskiego PWN”, pod red. Stanisława Dubisza, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003.
- Wierzbicka Anna, „O rozkoszach jedzenia”, „Miesięcznik Literacki” 1970 z. 11.