W polu semantycznym niepodstawowych nazw barw mieszczą się leksemy nazywające różnorodne „odcienie barw podstawowych” (Bjelajeva 2005: 23). Precyzyjne wyliczenie zasobu tych leksemów w polskim leksykonie kolorystycznym oraz określenie zakresu znaczeniowego poszczególnych nazw jest zadaniem niezwykle skomplikowanym z kilku powodów.
Przede wszystkim, słownictwo odnoszące się do barw tworzy system otwarty (Bjelajeva 2005: 24). Oprócz ustabilizowanych w leksykonie danego języka nazw barw, pojawiają się doraźnie tworzone określenia, mające charakter indywidualny i będące świadectwem kreatywności nadawcy. Przykładem takiego określenia może być akceptowalne i zrozumiałe w szerszym kontekście zdanie: Może pomalujemy ściany na taki kolor… no wiesz, stołowy‘na kolor taki, jak kolor stołu – rozpoznawalnego, znanego uczestnikom sytuacji komunikacji’. Inny przykład orzekania o kolorze za pomocą struktury doraźnie powołanej do życia przez nadawcę stanowi zdanie: Oczy jego przypominały kwiaty cykorii (cyt. za: Ampel-Rudolf 1994: 42).
Ponadto, jak pisze Ryszard Tokarski (Tokarski 2004), względnie stabilne wzorce konceptualne można wskazać jedynie dla kilku barw podstawowych (w jego ujęciu są nimi: czerwony, żółty, zielony, niebieski). Tymczasem dokładny podział i adekwatny opis pola semantycznego niepodstawowych nazw barw jest wyjątkowo trudny, ponieważ niepodstawowe nazwy barw:
Ryszard Tokarski : Semantyka barw we współczesnej polszczyźnie: 150
Zestaw kryteriów, na mocy których wyróżnić można niepodstawowe nazwy barw, podaje Inna Bjelajeva. Badaczka wykorzystuje zbiór cech dyferencjalnych podawanych w literaturze przedmiotu dla podstawowych nazw barw i – stosując metodę ab contra oraz uwzględniając relewantne czynniki dodatkowe – stwierdza, że niepodstawowym nazwom barw przysługują następujące cechy (Bjelajeva 2005: 39-43):
- Niepodstawowe nazwy barw są semantycznie podporządkowane co najmniej jednej podstawowej nazwie barwy. Czasem niestety niełatwe lub wręcz niemożliwe jest jednoznaczne ustalenie, którą barwę należy uznać za kategorię nadrzędną, ponieważ niepodstawowe nazwy barw sytuują się w pasmach przejściowych między barwami ogniskowymi. Ampel-Rudolf opisuje relację między nazwą poziomu podstawowego a nazwami odcieni jako relację hiponimii, np. hiponimami przymiotnika zielony są nazwy jasnozielony, żółtozielony, oliwkowy. (Ampel-Rudolf 1994: 50)
- Niepodstawowe nazwy barw są z reguły nazwami złożonymi morfologicznie, często (jednak nie zawsze) stanowią derywaty. Warto dodać, że niektóre z nich mają czytelną motywację słowotwórczą, inne zaś – motywację (w planie synchronicznym) częściowo lub całkowicie zatartą.
- Niepodstawowe nazwy barw mają ograniczoną łączliwość i zakres stylistyczny.
- Niepodstawowe nazwy barw są mało wyraziste psychologicznie i percepcyjnie, a co za tym idzie – używane są rzadziej niż podstawowe nazwy barw. Istotne jest tu jednak zastrzeżenie, które słusznie czyni Bjelajeva wyższa lub niższa frekwencja nazw odcieni w stosunku do nazw barw podstawowych jest bezpośrednio uzależniona od typu rozpatrywanego tekstu (Bjelajeva 2005: 41). Z tą obserwacją można również połączyć spostrzeżenie, że niepodstawowe nazwy barw rzadziej niż podstawowe wchodzą w skład związków frazeologicznych, mają też niewielki potencjał derywacyjny i stosunkowo rzadko bywają podstawami słowotwórczymi dla derywatów drugiego stopnia.
- Niepodstawowym nazwom barw przysługuje węższy zakres konotacji semantycznych niż nazwom podstawowym.
Wybrany przez Innę Bjelajevą zestaw leksemów będących niepodstawowymi nazwami barw w polszczyźnie obejmuje 159 przymiotników. Autorka uwzględnia przede wszystkim przymiotniki proste będące derywatami odrzeczownikowymi, typu: kasztanowy, morelowy, stalowy itp. Uporządkowanie materiału leksykalnego zależy od tego, które barwy podstawowe stanowią względem rozpatrywanych przymiotników kategorię nadrzędną. Poniżej podano – jako egzemplifikację – niepodstawowe nazwy barw zaliczone przez Bjelajevą do ogniska barwy czerwonej, por. amarantowy, bordo, buraczkowy, ceglasty, cynobrowy, jarzębinowy, kalinowy, karmazynowy, karminowy, koralowy, krasny / kraśny, krwawy, makowy, malinowy, miedziany, ognisty, pąsowy / pąs, pomidorowy, poziomkowy, purpurowy / purpura, rakowy, rubinowy, rumiany, szkarłatny, wiśniowy.
Źródła
- Ampel-Rudolf Mirosława, „Kolory. Z badań leksykalnych i składniowo-semantycznych języka polskiego”, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 1994.
- Bjelajeva Inna, „Niepodstawowe nazwy barw w języku polskim, czeskim, rosyjskim i ukraińskim”, Wydawnictwo Wydziału Polonistyki UW, Warszawa 2005.
- „Studia z semantyki porównawczej”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Krystyny Waszakowej, tom I, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2000.
- „Studia z semantyki porównawczej”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Krystyny Waszakowej, tom 2, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2003.
- Tokarski Ryszard, „Semantyka barw we współczesnej polszczyźnie”, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2004.
- Waszakowa Krystyna, „Podstawowe nazwy barw i ich prototypowe odniesienia. Metodologia opisu porównawczego”, [w:] „Studia z semantyki porównawczej”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Krystyny Waszakowej, tom I, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2000.
Artykuły powiązane
- Falkowska, Marta – Symbolika barw w kulturze
- Falkowska, Marta – Problemy z definicjami nazw barw
- Falkowska, Marta – Wzorce prototypowe dla niepodstawowych nazw barw
- Stanulewicz, Danuta – Barwa czarna
- Stanulewicz, Danuta – Barwa fioletowa
- Falkowska, Marta – Wzorce prototypowe dla barw podstawowych
- Stanulewicz, Danuta – Zróżnicowanie regionalne prototypowych odniesień nazw barw
