Istnienie prototypowych referencji jest jednym z kryteriów definicyjnych dla podstawowych nazw barw. W przypadku niepodstawowych nazw barw możemy także mówić o pewnych wzorcach motywujących. Inna Bjelajeva, porządkując kryteria analizy niepodstawowych nazw barw, postuluje oddzielenie dwóch pojęć (Bjelajeva 2005: 159-191):
a) wzorzec motywujący (tj. nazwa obiektu, która funkcjonuje jako podstawa słowotwórcza derywatu synchronicznego);
b) wzorzec prototypowy (tj. nazwa obiektu przywoływana przez posługujących się daną nazwą niepodstawową użytkowników języka. Termin ten znajduje zastosowanie w sytuacjach, w których relacja motywacyjna między niepodstawowe nazwą barwy a nazwą wzorca jest w planie synchronicznym zatarta).
Autorka wydziela wśród uwzględnianych przez siebie jednostek będących niepodstawowymi nazwami barw trzy grupy w zależności od tego, na ile czytelna w planie synchronicznym jest relacja słowotwórcza niepodstawowej nazwy barwy ze wzorcem por.
a) nazwy barw o czytelnej motywacji słowotwórczej, np. stalowy <- stal;
b) nazwy barw o lekko zatartym stopniu czytelności motywacji słowotwórczej, np. bordowy <- Bordeaux;
c) nazwy barw o zatartej motywacji słowotwórczej, w tym zapożyczenia typu blond, khaki, écru oraz nazwy o ograniczonej łączliwości, typu bury, ryży, kary, gniady itp. Nazwy z tej grupy są pomijane w analizie Bjelajevej, uwzględniono natomiast 133 nazwy należące w polszczyźnie do grup a) i b) (Bjelajeva 2005: 173-174).
Analizując wzorce dla niepodstawowych nazwy barw w czterech językach słowiańskich (polski, czeski, ukraiński, rosyjski), Inna Bjelajeva dzieli nazwy motywujące na kategorie ontologiczne (np. nazwy roślin, nazwy zwierząt, nazwy minerałów, nazwy metali itd.). Następnie porównuje wyniki uzyskane dla każdego z języków, aby ustalić, która kategoria nazw cechuje się najwyższym stopniem uniwersalności, tj. można zauważyć odniesienia do wzorców motywujących należących do tej właśnie grupy w słownictwie kolorystycznym wszystkich rozpatrywanych języków. Najbardziej „uniwersalną” kategorię obiektów motywujących niepodstawowe nazwy barw stanowią nazwy barwników i farb, por. polskie cynober, indygo, karmazyn, karmin, kobalt, ochra, purpura, ultramaryna – wszystkie one (z wyjątkiem karmazynu, który w znaczeniu‘nazwa barwnika’ nie jest przywoływany jako podstawa słowotwórcza w języku rosyjskim i ukraińskim) motywują niepodstawowe nazwy barw pojawiające się w czterech uwzględnionych językach. Nieco niższą pozycję zajmują kategorie: nazwy metali i ich atrybutów (por. brąz -> brązowy, miedź -> miedziany, srebro -> srebrny) oraz nazwy żywiołów (por. piasek -> piaskowy, popiół -> popielaty, morze -> morski, tęcza -> tęczowy). Najmniejszym stopniem zbieżności wzorców motywujących cechują się nazwy roślinności (np. banan -> bananowy, brzoskwinia -> brzoskwiniowy, fiołek -> fiołkowy) oraz nazwy człowieka i jego atrybutów (np. ciało -> cielisty, krew -> krwisty).
Źródła
- Ampel-Rudolf Mirosława, „Kolory. Z badań leksykalnych i składniowo-semantycznych języka polskiego”, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 1994.
- Bjelajeva Inna, „Niepodstawowe nazwy barw w języku polskim, czeskim, rosyjskim i ukraińskim”, Wydawnictwo Wydziału Polonistyki UW, Warszawa 2005.
- „Studia z semantyki porównawczej”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Krystyny Waszakowej, tom I, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2000.
- „Studia z semantyki porównawczej”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Krystyny Waszakowej, tom 2, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2003
- Tokarski Ryszard, „Semantyka barw we współczesnej polszczyźnie”, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2004.
- Waszakowa Krystyna, „Podstawowe nazwy barw i ich prototypowe odniesienia. Metodologia opisu porównawczego”, [w:] „Studia z semantyki porównawczej”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Krystyny Waszakowej, tom I, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2000.
Artykuły powiązane
- Falkowska, Marta – Konotacje nazw barw w polszczyźnie
- Falkowska, Marta – Niepodstawowe nazwy barw w polszczyźnie
- Falkowska, Marta – Podstawowe nazwy barw
- Falkowska, Marta – Symbolika barw w kulturze
- Stanulewicz, Danuta – Barwa pomarańczowa
- Falkowska, Marta – Wzorce prototypowe dla barw podstawowych
- Stanulewicz, Danuta – Metody badań słownictwa barw
- Stanulewicz, Danuta – Słownictwo barw kobiet i mężczyzn
