Barwa fioletowa

Czy konceptualizujemy fiolet jako mieszankę czerwieni i błękitu czy też może odnosimy się do koloru kwiatów – fiołków i bzu? Fiolet kojarzy się nie tylko ze smutkiem, cierpieniem i chorobą, ale również z ruchem New Age.

O barwie fioletowej pisali m.in. Mirosława Ampel-Rudolf (Ampel-Rudolf 1994: 137-143), Danuta Stanulewicz (Stanulewicz 2010a), Ryszard Tokarski (Tokarski 2004: 136-140) i Alfred Zaręba (Zaręba 1954: 52-54).

Podstawowa nazwa barwy i jej definicje

Badania nad psychologicznym znaczeniem nazw barw potwierdzają, że przymiotnik fioletowy należy do zbioru podstawowych nazw barw (Stanulewicz 2009: 251-254, 2010a: 284-285). Przymiotnik ten pochodzi, podobnie jak nazwa kwiatu fiołek, od łacińskiego słowa viola „fiołek, barwa fiołkowa; lewkonia” (Brückner 1927: 122; Słownik łacińsko-polski 1977: 539). Z przymiotnikiem fioletowy spokrewnione są następujące leksemy odnoszące się do koloru: przysłówek fioletowo, rzeczownik fiolet oraz czasowniki fioletowieć, sfioletowieć itp.

Fiolet jest definiowany jako „barwa powstała ze zmieszania czerwieni i błękitu” (Szymczak 1978: 590), „barwa najkrótszego pasma tęczy sąsiadująca z niebieską, powstała ze zmieszania czerwieni i błękitu” (Dunaj 2005: 139) czy też „kolor wrzosu lub fiołków” (Bańko 2007: 507).

Prototypowe odniesienie nazwy fioletowy

Za prototypowe odniesienie fioletu można uznać fiołek, co nie tylko sugeruje wspomniana powyżej etymologia tej nazwy barwy, ale i także potwierdzają badania prototypowych odniesień nazw barw, przeprowadzone przez Ewę Teodorowicz-Hellman (1998: 90) i Danutę Stanulewicz (2009: 304, 306). Również pod uwagę należy brać dane korpusowe – w demonstracyjnej wersji sieciowej Korpusu Języka Polskiego PWN pośród obiektów naturalnych to właśnie rośliny, przeważnie kwiaty, są najczęściej opisywane przez przymiotnik fioletowy. Jak podaje Ryszard Tokarski (2004: 185), fiołkowy, wraz z liliowym, mają najwięcej poświadczeń tekstowych. Także stosunkowo duża liczba nazw metonimicznych tej barwy i jej odcieni pochodzi od kwiatów (zob. tabela 2 poniżej).

Ewa Teodorowicz-Hellman (1998) poprosiła 45 respondentów (w wieku 13-14 lat) o podanie punktów odniesienia dla podstawowych nazw barw. Wśród punktów odniesienia dla przymiotnika fioletowy, podanych przez nastoletnich informatorów, na dwóch pierwszych miejscach znalazły się fiołki (36%) i śliwki (22%) (Teodorowicz-Hellman 1998: 90). Takie same odpowiedzi padły w innym kwestionariuszu, w którym respondenci (50 kobiet i 50 mężczyzn) uzupełniali porównania zawierające nazwy barw: fioletowy jak fiołki (27%), fioletowy jak śliwka (17%) (Stanulewicz 2009: 304, 2010a: 286). Również w ankiecie badającej skojarzenia z nazwami barw, wypełnionej przez 400 respondentów, zamieszkujących cztery różne regiony Polski, najczęściej podawaną odpowiedzią wśród pojęć konkretnych był fiołek i inne kwiaty o fioletowej barwie (31% podanych odpowiedzi) (Stanulewicz 2009: 306).

Symbolika barwy fioletowej i jej skojarzenia z emocjami

Władysław Kopaliński (2007: 89) notuje, iż fiolet symbolizuje stałość, autorytet, godność, wzniosłość, umiarkowanie, skruchę i skromność, zaś w chrześcijaństwie – męczeństwo, posłuszeństwo, poddanie się, miłość, prawdę i cierpienie, ponadto jest barwą żeńską. Według Jacka Tresiddera (2005: 51), „w symbolice kolorów fiolet jest związany ze wstrzemięźliwością, umiarem, duchowością oraz przejściem od aktywności do pasywności, od męskości do żeńskości, od życia do śmierci”. Znamienny jest tytuł pracy poświęconej symbolice kolorów w filmie: Jeśli to fiolet, ktoś umrze (Bellantoni 2010). Fiolet kojarzy się ze smutkiem, na co zwracają uwagę Rudolf Gross (Gross 1990: 160), Bożena Rejakowa (Rejakowa 2008: 126) i Ryszard Tokarski (Tokarski 2004: 185-187). Ewa Komorowska (Komorowska 2005: 132-133) przytacza językowe poświadczenia kojarzenia fioletu ze strachem, niepokojem, złością i chorobą, np. fioletowiał na twarzy, fioletowy z przerażenia, fioletowy z oburzenia oraz fioletowy z wściekłości. Pojawiła się nowa symbolika fioletu: ruch New Age przyjął jego ciemny odcień jako swój sztandarowy kolor (Rejakowa 2008: 127).

Anna Mozolewska (Mozolewska 2010) przeprowadziła badania skojarzeń nazw barw z emocjami wśród 50 użytkowników języka polskiego i 50 użytkowników języka angielskiego. Polski przymiotnik fioletowy kojarzył się respondentom ze smutkiem (16% ankietowanych), śmiercią i żałobą (8%), irytacją i złością (8%) oraz izolacją (8%), inne wybrane skojarzenia to oczekiwanie (4%), wiara (4%) i cierpienie (4%) (Mozolewska 2010: 93).

Związki frazeologiczne

Przymiotnik fioletowy i spokrewnione z nim słowa nie występują w wielu frazeologizmach. Najczęściej spotykanymi są następujące: fioletowy nos, fioletowy ze złości/gniewu, fioletowy z oburzenia, fioletowy z wściekłości, fioletowy z zazdrości, fioletowieć z gniewu, w fioletach (np. biskup w fioletach). Chociaż należy zaznaczyć, że frazeologizmy te nie cieszą się wysoką frekwencją.

Opisywane przez przymiotnik fioletowy klasy przedmiotów i zjawisk

Jak wykazuje analiza wystąpień przymiotnika fioletowy w demonstracyjnej wersji Korpusu Języka Polskiego PWN, leksem ten używany jest najczęściej w opisach tekstyliów (ok. 29% wystąpień). Na drugim miejscu znajdują się kwiaty i inne rośliny (prawie 19%). Tabela 1 przedstawia klasy obiektów opisywane przez leksem fioletowy występujący w tekstach w demonstracyjnej wersji Korpusu Języka Polskiego PWN. Zakładamy, że reprezentatywny korpus odzwierciedla – naturalnie niebezpośrednio – istnienie w naszej rzeczywistości pewnej liczby obiektów (przedmiotów i substancji, a także zjawisk wizualnych) koloru fioletowego, które są na tyle ważne, że o nich mówimy i piszemy.

Tabela 1. Klasy obiektów opisywane przez leksem fioletowy w demonstracyjnej wersji Korpusu Języka Polskiego PWN (3,7 mln słów) (na podst. Stanulewicz 2010a: 289-292)

Klasy obiektów i zjawisk opisywanych przez przymiotnik fioletowy		Liczba wystąpień		Procent
Obiekty naturalne	kwiaty i inne rośliny	9	15	18,75	31,25
	ludzkie ciało	4		8,33
	inne	2		4,17
Zjawiska	światło naturalne i sztuczne	6	8	12,5	16,67
	inne zjawiska	2		4,17
Artefakty	ubrania i inne tekstylne przedmioty	14	21	29,17	43,75
	obuwie	3		6,25
	inne przedmioty i substancje	4		8,33
Inne użycia		4		8,33
Suma		48		100

Przykłady:

Obiekty naturalne: rośliny i owoce, np.

(1) Kwiaty są białe, lila, czerwone, fioletowe, lub w pośrednich odcieniach, zebrane na szczycie łodyg w kuliste kwiatostany. („Kwiaty” 1988, nr 2, Korpus Języka Polskiego PWN)

(2) Pierwiosnek skalny (P. saxatilis) […] Kwiatostany ma wyższe lecz kwiaty mniejsze, różowo- fioletowe.

(3) Nageire to odmiana stylu wolnego […] Z prawej – nageire z fioletowych zawilców, białych pierwiosnków, liści irysów i łyka. („Kwietnik” 1995, nr 7, Korpus Języka Polskiego PWN)

(4) Zza muru leciały wtedy naręcza poczwórnego, fioletowego bzu. (Miller 1999, Korpus Języka Polskiego PWN)

Bez – barwa fioletowa

(5) Na plantacjach sadzi się głównie męczennicę jadalną (Passiflora edulis), o żółtych lub fioletowych owocach. („Kwietnik” 1995, nr 6, Korpus Języka Polskiego PWN)

(6) Szysz. [szyszki] jajowate (5­8 cm dł.), fioletowe przed dojrzeniem […] (Seneta, Dolatowski 1997, Korpus Języka Polskiego PWN)

Obiekty naturalne: części ludzkiego ciała (fiolet wiąże się z niezdrowym wyglądem, siniakami, chorobami takimi jak alkoholizm) np.

(7) Patrz: widzisz te pomarszczone policzki, zmięte czoło, te plamy fioletowe i brunatne pod oczami? (Kuncewiczowa 1995 [1936], Korpus Języka Polskiego PWN)

(8) Trzyma się poręczy, idzie ostrożnie, ma podbite oko, widać to nawet spod plastra, bo wystaje kawałek żółtego i kawałek fioletowego policzka, zatrzymuje się na półpiętrze […] (Kofta 1996, Korpus Języka Polskiego PWN)

(9) Ja już miałem niedługo wysiadać, kiedy do autobusu wsiadł pijak, taki nieduży wiejski pijaczek z fioletowym nosem. (Wiedemann 1998, Korpus Języka Polskiego PWN)

Artefakty: ubrania i inne przedmioty tekstylne, np.

(10) Również ubiór Dantziga różnił się od uspokajającej czerni ciała profesorskiego. Miał na sobie zieloną, skórzaną kurtkę, niebieskie spodnie dżinsowe i fioletową koszulę. (Świderski 1998, Korpus Języka Polskiego PWN)

(11) Garsonka fioletowa, wizytowa, 150 zł (reklamy handlowe, 1999, Korpus Języka Polskiego PWN)

(12) Bogactwo i splendor najszlachetniejszych tkanin – jedwabnej żorżety, ciemnoniebieskiego tiulu, fioletowego muślinu, crepe de Chine, turkusowego szyfonu bądź czarnego rypsu przypominały toalety przedwojennych gwiazd kabaretu i niemego kina. („Przekrój” 2001, nr 2934, Korpus Języka Polskiego PWN)

(13) Ciemne obrusy (ciemnowiśniowy, brązowy, fioletowy) stwarzają efektowne tło dla białych naczyń […] (Rojek 1992, Korpus Języka Polskiego PWN)

(14) Na fioletowym aksamicie spoczywało pięć pięcioramiennych gwiazd i wąska buteleczka wypełniona migocącym piaskiem. (Ostrowska 1992, Korpus Języka Polskiego PWN)

Zjawiska: światło, zarówno naturalne jak i sztuczne, oraz mgła i niebo, np.

(15) Gazowa latarnia prószyła fioletowym, nikłym blaskiem. (Szczypiorski 2000, Korpus Języka Polskiego PWN)

(16) Fioletowe światło lampy przeciwolśnieniowej przyspiesza regenerację rodopsyny i tym samym skraca czas olśnienia, ale już po ustaniu działania światła reflektorów na naszą siatkówkę. („Motor” 1974, nr 31, Korpus Języka Polskiego PWN)

(17) […] Mars może posiadać trwałą atmosferę. Dowodami istnienia jej są: […] rozpraszanie promieni niebieskich i fioletowych, zjawisko świtu i zmroku, obserwowane często zamglenia całej tarczy planety […] („Wszechświat” 1958, nr 7-8, Korpus Języka Polskiego PWN)

(18) Jakby przez fioletową mgłę zobaczył trzy postacie. (Kowalewski 2000, Korpus Języka Polskiego PWN)

(19) Fioletowe gościńce, autostrady złote / Ścieliły się nad lasem, który wessał słońce […] (Pawlikowska-Jasnorzewska 1996, Korpus Języka Polskiego PWN)

Niepodstawowe nazwy barwy fioletowej

Jak odnotowują Krystyna Siekierska (Siekierska 1992: 21-22) i Alfred Zaręba (Zaręba 1954: 26, 51-52), niegdyś nazwą barwy fioletowej był przymiotnik brunatny: mówiono, że fiołki są brunatne. Do poświadczonych w słownikach i omawianych przez badaczy współczesnych nazw barwy fioletowej i jej odcieni należą: ametystowy, biskupi, bzowy, fiołkowy, heliotropowy, krokusowy, lila, liliowy, lawendowy, śliwkowy i wrzosowy (Bjelajeva 2005: 64-65; Kita, Polański 2002: 125-126; Stanulewicz 2010a: 293-295; Tokarski 2004 [1995]:185-187; Zaręba 1954: 52-53).

Niektóre z podanych barw można interpretować również jako odcienie koloru niebieskiego, np. lawendowy, lub różowego, np. wrzosowy (Bjelajeva 2005: 66). Przytoczmy dwa przykłady, gdzie lawenda i wrzos skojarzone są z barwą fioletową:

(20) Łóżko z efektownym pikowanym zagłówkiem tonie w liliowych odcieniach fioletu i pastelowej żółci. Razem z zielonym dywanikiem przywodzi na myśl lawendowe pola zalane słońcem i przesycone słodką wonią delikatnych kwiatów (Słodkich snów, 2008: 126)

Lawenda – barwa fioletowa

(21) Fioletowe pole z poligonem w tle. „Wichrowe Wzgórza” Emily Brontë czytałam kilka razy. Marząc, aby choć raz w życiu pobiegać jak bohaterka książki po bezkresnych wrzosowiskach, zaczęłam planować wyjazd do Szkocji. Niepotrzebnie. Chcąc znaleźć się w podobnej scenerii, wystarczy odwiedzić Pomorze Zachodnie. Na terenie byłego poligonu radzieckiego w Bornem-Sulinowie leżą Wrzosowiska Kłomińskie, jedne z największych w Europie. Drobne, różowofioletowe kwiaty kwitną w sierpniu i we wrześniu […] (Łapińska 2008: 14)

Wrzos – barwa fioletowa

Interesujących przykładów dostarczają teksty o modzie i kosmetyce, w których leksemów nazywających barwę fioletową używa się znacznie więcej, a wiele z nich to nie tylko – jak można się spodziewać – nazwy kwiatów, lecz także nazwy owoców i warzyw:

(22) Sezon na śliwki. Owoce leśne. Borówka, oberżyna, jagoda, orchidea – kolory owoców leśnych, warzyw, kwiatów. W jesiennych paletach cieni na pewno je znajdziemy. Dzięki głębi i różnorodności tych barw oko jest zmysłowe i wyraziste. (Lubańska 2008: 22)

(23) Fiolet w duetach. Sprawdź, jakie kolory zagrają z odcieniem fuksji, bakłażana, dojrzałych śliwek (Zespół redakcyjny, Fiolet w duetach, 2008: 6-7)

W katalogach kosmetyków Yves Rocher (zob. Stanulewicz 2010b), tłumaczonych z języka francuskiego, używa się licznych nazw odcieni barwy fioletowej, np. w katalogu z 2008 roku znalazły się następujące określenia tej barwy: czarujący fiołek, zimowy fiołek, powabny fiołek, romantyczny fiołek, fuksja, fuksja ekscentryczna, liliowy, zniewalająca malwa, śliwkowy, perłowa śliwka i ciemne winogrono (Zielona księga urody 2008: 44-46, 50-53). W innych katalogach Yves Rocher (Uśmiechnij się! Jesteś piękna dzięki naturze!, 2010: 33; Zielona księga urody 2010: 46), kolory fioletowych szminek nazywane są następująco: różowa malwa, dzika malwa i fiołkowa malwa. Szczególnie ta ostatnia nazwa jest ciekawa, gdyż łączy ze sobą barwy dwóch różnych kwiatów. Kolory fioletowych cieni do powiek w katalogu z 2012 roku opisywane są następująco: bez, fiołek, hiacynt, irys, malwa, oberżyna i śliwka (Zielona księga urody 2012: 45).

Również w publikacjach poświęconych projektowaniu wnętrz używa się wielu, nierzadko metonimicznych nazw barwy fioletowej. Na przykład, Anna Starmer (2007: 188-213) w swoim poradniku o barwach w projektowaniu wnętrz przypisuje fioletowi szeroką część spektrum (poradnik ten jest tłumaczony z języka angielskiego) i stosuje m.in. takie określenia tej barwy: cyklamen, fiołek, heliotrop peruwiański, irys, krokus, lawenda, czarna porzeczka, jagoda, jeżyna, ciemne winogrono, mus z czarnych wiśni, żurawina, ametyst, burzowa chmura, fioletowa mgła, purpurowa mgła.

Powyższe przykłady wyraźnie sugerują, iż tak jak w przypadku innych kolorów i obiektów, szczególnie naturalnych, każda nazwa kwiatu, owocu, warzywa lub innej rośliny o kolorze fioletowym może służyć jako nazwa odcienia tej barwy. Zjawisko takie można interpretować jako metonimię typu OBIEKT ZA CECHĘ (tj. kolor). Tabela 2 przedstawia podział metonimicznych określeń, uwzględniający rodzaj obiektu.

Tabela 2. Wybrane m wzorce metonimicznych nazw fioletu i jego odcieni oraz barw zbliżonych (Stanulewicz 2010a: 295)

Kwiaty	Owoce	Warzywa	Minerały	Zjawiska atmosferyczne
bez cyklamen fiołek fuksja heliotrop hiacynt irys krokus lawenda maciejka malwa orchidea wrzos	borówka czarna porzeczka jeżyna śliwka winogrono wiśnia / mus z czarnych wiśni żurawina	bakłażan oberżyna	ametyst	burza burzliwe niebo burzowa chmura fioletowa mgła głęboka noc purpurowa mgła

Musimy też pamiętać o związkach fioletu z purpurą, definiowaną jako „kolor ciemnoczerwony z odcieniem fioletowym” (Szymczak 1979: 1080; por. Mikołajczyk 2003), jak również o związkach frazeologicznych, takich jak oblać się purpurą, twarz purpurowa z wysiłku, spurpurowieć ze złości/gniewu (Komorowska 2005: 130; Szymczak 1979: 1080).

Podsumowanie

Jak powyżej zasugerowano, należałoby się zastanowić nad przyjęciem fiołka jako prototypowego odniesienia przymiotnika fioletowy. Przemawiają za takim stanowiskiem wyniki ankiet badających porównania i skojarzenia (Stanulewicz 2009: 304, 306; 2010a: 286). W demonstracyjnej wersji Korpusu Języka Polskiego PWN pośród obiektów naturalnych to właśnie rośliny, przeważnie kwiaty, są najczęściej opisywane przez przymiotnik fioletowy. Według Tokarskiego (2004: 185), fiołkowy, wraz z liliowym, mają najwięcej poświadczeń tekstowych. Ponadto, stosunkowo duża liczba nazw metonimicznych tej barwy i jej odcieni pochodzi od kwiatów. Pod uwagę należy też wziąć pochodzenie słów fiolet i fioletowy – od łacińskiego viola „fiołek, barwa fiołkowa; lewkonia” (Brückner 1927: 122; Kumaniecki 1977: 539). Nie jest wykluczone, że przynajmniej niektórzy użytkownicy języka polskiego konceptualizują fiolet nie odwołując się do melanżu barwy niebieskiej z czerwienią, lecz do fiołków.

Źródła

Artykuły powiązane

• Falkowska, Marta – Symbolika barw w kulturze
• Falkowska, Marta – Problemy z definicjami nazw barw
• Falkowska, Marta – Niepodstawowe nazwy barw w polszczyźnie
• Stanulewicz, Danuta – Barwa pomarańczowa
• Falkowska, Marta – Konotacje nazw barw w polszczyźnie
• Komorowska, Ewa – Barwa żółta
• Stanulewicz, Danuta – Barwa zielona
• Komorowska, Ewa – Barwa niebieska