Odojewski – przemoc seksualna

Odojewski nie ogranicza się do eksplorowania skomplikowanych relacji między kobietą i mężczyzną tylko z perspektywy męskich bohaterów własnej prozy. Jest jednym z tych autorów, którzy szczególnie często (i z sukcesem) posługują się narracyjnym medium kobiecym – zarówno w formie spersonalizowanej narracji, jak i strumienia świadomości. Pozwala to na ukazanie kobiecego doświadczenia w sposób bardziej bezpośredni, stwarzając iluzję wglądu w najintymniejsze doznania bohaterki. Szczególnego znaczenia nabiera ten wybór wówczas, gdy przedmiotem przedstawienia staje się doświadczenie drastyczne, rzadko w literaturze polskiej prezentowane np. gwałt czy gwałt zbiorowy.

Odojewski pokazuje gwałt wręcz jako wojenny środek przemocy stosowany wobec kobiet przez wszystkie strony rozmaitych konfliktów zbrojnych, we wszelkich wojnach. Obraz podobnej przemocy stanowi jeden z najważniejszych, najczęściej powracających elementów imaginarium Odojewskiego i lokuje się w centrum jego rozpoznań na temat ludzkiej cielesności, płciowości i seksualności, jakby odzwierciedlał on ciemne jądro tej sfery życia człowieka. Rodowód tego motywu w jego pisarstwie ma uzasadnienie zarówno historycznoliterackie, jak i historyczne per se. Na inspiracje twórczością Williama Faulknera, u którego gwałt i kazirodztwo stanowiły autonomiczny temat (Scheel 1994)oraz romantykami ze szkoły ukraińskiej (Janion 1989)czy barokowymi pamiętnikami (Odojewski 1988), nakładają się bowiem wspomnienia osobiste pisarza i znajomość przekazów autobiograficznych polskich ofiar pogromów wołyńskich (Odojewski 2002).

Najpełniej wątek ten został rozwinięty w tzw. cyklu podolskim. Najdrastyczniejszy epizod z życia Katarzyny Woynowiczowej ukazuje opowiadanie Ucieczki z tomu Zmierzch świata oraz początkowa partia Odejść, zapomnieć, żyć… Tytułowe „ucieczki” Katarzyny to rozpaczliwe zmuszanie przez nią własnej pamięci do podsuwania obrazów z czasów przed uwięzieniem w domu publicznym dla niemieckich żołnierzy. Praca wspomnień przedstawiona w monologu wewnętrznym bohaterki ma stanowić dla niej rzeczywistość alternatywną wobec doświadczenia ciała poddawanego kolejnemu gwałtowi. Mimo dosłowności sytuacji narracyjnej i drobiazgowego, naturalistycznego rejestrowania wszelkich bodźców zmysłowych docierających do świadomości kobiety (odór potu, spermy, ucisk, tarcie, każdy niechciany dotyk, ból) sposób prowadzenia narracji nie brutalizuje obrazu kobiety, lecz pozwala odczuć jej cierpienie psychiczne i fizyczne:

W ten sposób motyw gwałtu wiąże się także z problematyką wyrażalności doświadczenia – zarówno w sensie poszukiwania granic literackiej reprezentacji (Bolecki, Kuźma 1998) jak i w sensie potencjalnej (nie)możliwości przekładu „intergenderowego“ niektórych doświadczeń (Sielke 2002).

Zrozumienie, czym jest wojenny gwałt na kobiecie, jej okaleczenie, staje się nieodmiennie częścią inicjacji także dla chłopca, piętnując na resztę życia jego stosunek do znanych sobie kobiet i potencjalnych partnerek seksualnych. Zapis takiego doświadczenia znajdujemy w opowiadaniu Nie można cię samego zostawić o zmierzchu (1976), które po latach Odojewski obudował jeszcze innymi tekstami o tych samych dziecięcych bohaterach dorastających w okresie pogromów wołyńskich. Powstał w ten sposób swoisty minicykl o podobnej do trylogii podolskiej tematyce. Dzieciństwo Marka, głównego bohatera tego opowiadania i cyklu, przebiegało w cieniu wydarzeń, których najokrutniejszym wspomnieniem będzie powracający obraz ciał zgwałconych i zamordowanych kobiet

Co szczególnie interesujące, pierwszy kontakt seksualny bohatera tego opowiadania, nastoletniego Marka, ma też posmak aktu na wpół wymuszonego – tym razem na nim samym przez kobietę karlicę, jakby nierówność relacji między kochankami i w tym wypadku musiała być zachowana. Pomimo to jednak pierwsze doświadczenie Marka jest chwilą dla niego niezwykłą, wtajemniczeniem nie tylko we własną seksualność, ale też w świat kobiet w ogóle – w ich fizyczność, psychologię, ukryte pragnienia, całą sferę komplikacji wewnętrznych, którą Odojewski potrafi rozpoznać i nazwać w sposób bardzo trafny i wnikliwy. Uprzywilejowany przez niego sposób narracji – zsubiektywizowanej lub wprowadzającej różne formy strumienia świadomości i psychonarracji – pozwala na podjęcie analiz doświadczeń kobiety nawet wówczas, gdy głównym medium narracyjnym jest nieświadomy tej sfery psychologii młody chłopak, dopiero poznający tajemnice erotyki i seksualności. Niejako sponad jego perspektywy narrator trzecioosobowy rekonstruje doświadczenie jego pierwszej kochanki, karlicy Simone, której niewielkie ciało znajduje w nastoletnim Marku jedynego dostępnego dla siebie kochanka:

W Oksanie obrazy wojennej przemocy wobec kobiet (dotyczące ponownie wydarzeń z II wojny światowej) stają się traumatycznym ciężarem obarczającym tytułową bohaterkę – córkę jednego z oprawców. Wojenne losy żony bohatera powieści – Pauliny – nie zostają ujawnione, lecz Karol ma pewność, że jej przeżycia z okresu zesłania w głąb Rosji zaważyły na jej niechęci do kontaktów erotycznych i w ogóle do bliskości fizycznej czy intymności między kochankami. Motyw gwałtu pojawia się jednak także na płaszczyźnie odwołań mitologicznych obecnych w powieści. Historia nimfy Aretuzy uciekającej przed bożkiem Alfejosem pełni w twórczości Odojewskiego funkcję alegorii relacji między kobietą i mężczyzną oraz natury ludzkiego pożądania – odsłania wypełniające je przemoc i bliskość śmierci (Gryszkiewicz 1993). Wcześniej to samo mitologiczne nawiązanie pojawiło się w opowiadaniu Zapomniane, nieuśmierzone…, opowiadaniu, którego jedna z bohaterek podziela te same doświadczenia, jakie stały się brzemieniem Katarzyny z trylogii podolskiej.

Ten wątek powraca więc u Odojewskiego kilkakrotnie, wiąże się z często przez niego podejmowaną problematyką wojny i jej traumatycznego brzemienia w późniejszych biografiach tych, które przeżyły/którzy przeżyli. Te wewnątrzliterackie korespondencje pokazują, że w twórczości Odojewskiego przemoc fizyczna i seksualna stanowi jedną z zasad fundujących patriarchat i wyznaczających kobiecie pozycję kozła ofiarnego lub monety wymiennej, co najlepiej widać w cyklu ukraińskim. Jeśli nie staje się ona przedmiotem uświęconej wymiany, musi zostać napiętnowana gwałtem lub zabita – taki schematyczny los powielają w swym życiu bohaterki tej trylogii. Odepchnięty bękart Czerestwienskich – Semen Gawryluk – sięga kolejno po Drugą Julię, córkę służącej w domu jego biologicznych dziadków, Irenę, kochankę własnego stryja, a w końcu po wychowanicę tej rodziny: Katarzynę, która miała zapewnić ciągłość rodu Woynowiczów, „najświętszą samicę grupy” (Iwasiów 1994). Scena poznania prawdy o losach Drugiej Julii, dawnej towarzyszki zabaw, ma dla Piotra Czerestwienskiego znaczenie podwójnej inicjacji – w brutalną naturę seksu i w okrucieństwo bratobójczej historii: rodzinnej i narodowej.

W opowiadaniu Ostatnia zima przed potopem z tomu Jedźmy, wracajmy…, osnutym również wokół wojennego gwałtu, brzemieniem upokorzenia obarczony zostaje także mąż zgwałconej. To jego płeć staje się bowiem znakiem agresji:

Upokorzenie to nie wypływa z odruchu odepchnięcia zgwałconej, ale ze strachu, czy uda mu się powtórnie pogodzić kobietę z jego własną męskością. Rany obojga zabliźni jednak w pewnym stopniu wzajemne oddanie, bliskość i pamięć o miłości zapisana także w ciałach kochanków. Odojewski jeszcze raz pokazuje gwałt jako stosowany z premedytacją środek wojennej taktyki. Jeden z Ukraińców, uczestników aktu przemocy na bohaterce opowiadania, zostaje zmuszony do tego przez swoich towarzyszy. Jego inicjacja seksualna, wbrew jego woli i instynktownym odruchom, przybiera więc od razu formę powielania przemocy i współuczestnictwa w ekterminacji kobiet innej narodowości.

Trzeba jednak podkreślić, że Odojewski nie ogranicza swego rozpoznania o przemocy jako esencji seksualności do sytuacji wojny. Jedna z perwszych scen Zasypie wszystko, zawieje…, decydująca dla przyszłych relacji między Pawłem Woynowiczem a jego bratową Katarzyną to właśnie nieudana próba wymuszenia na niej uległości. Zdarzenie to na zawsze zaprzepaściło możliwość potencjalnego związku między obojgiem tragicznie samotnych bohaterów rtylogii podolskiej.

Źródła

• Gryszkiewicz Bogusław, „O kobietach Odojewskiego”, „Lektura” 1993 nr 4-10.
• Iwasiów Inga, „Kresy w twórczości Włodzimierza Odojewskiego. Próba feministyczna”, Wydawnictwo Jota, Szczecin 1994.
• Janion Maria, „Cierń i róża Ukrainy”, „Znak” 1989, nr 9.
• „Literatura wobec niewyrażalnego”, pod red. Włodzimierza Boleckiego, Erazma Kuźmy, Wydawnictwo IBL, Warszawa 1998.
• Odojewski Włodzimierz, Wywiad dla „Tygodnika Powszechnego” 1988, nr 50.
• Odojewski Włodzimierz, „Ucieczki”, [w:] tegoż, „Zmierzch świata” (1964), cyt. za: „Zmierzch świata”,Czytelnik, Warszawa 1995.
• Odojewski Włodzimierz, „Ostatnia zima przed potopem”, [w:] tegoż, „Jedźmy, wracajmy… ” (1993), cyt. za: Odojewski Włodzimierz, „Jedźmy, wracajmy…”, Twój Styl, Warszawa 2000.
• Odojewski Włodzimierz, „Nie można cię samego zostawić o zmierzchu”, [w:] tegoż, „Jedźmy, wracajmy…(1993), cyt. za: Odojewski Włodzimierz, „Jedźmy, wracajmy”, Twój Styl, Warszawa 2000.
• Odojewski Włodzimierz, „Udręka i uroda życia” (wywiad Heleny Zaworskiej), „Odra” 2002, nr 9.
• Scheel Kathleen M., „Incest, Repression, and Repetition-Compulsion: the Case of Faulkner’s Temple Drake”, „Mosaic” 1997, vol. 30, iss.4.
• Sielke Sabine, „Reading Rape: The Rhetoric of Sexual Violence in American Literature and Culture, 1790-1990”, Princeton University Press, Princeton 2002.

Artykuły powiązane

• Rembowska-Płuciennik, Magdalena – Odojewski – ograniczenia percepcji
• Rembowska-Płuciennik, Magdalena – Odojewski – ból
• Rembowska-Płuciennik, Magdalena – Odojewski – deformacje widzenia
• Dutka, Elżbieta – Kuśniewicz – ciało erotyczne
• Marzec, Grzegorz – Dotyk w pozytywizmie