Kuśniewicz – ciało erotyczne

Niemal we wszystkich utworach urodzonego w Kowenicach koło perwersyjny pisarza opisy ciała erotycznego prowadzą do uprzedmiotowienia człowieka. Doznania zmysłowe, związane z erotyką mają w utworach autora Króla Obojga Sycylii przeważnie charakter modernistycznej demonologii, kazirodczy, sadystyczny lub masochistyczny (Jarzębski 1984: 250). Ciało budzi pożądanie, ale także jest źródłem upokorzenia. Ze względu na inspiracje freudyzmem więcej w tej prozie dzieje się w obrębie psychiki, wyobrażeń i fantazji. Erotyka w prozie Kuśniewicza raczej wiąże się z kompleksami, niespełnieniem, niedojrzałością. W Strefach wspominane są trzy rodzaje czekolady, które symbolizują Freudowski schemat rozwoju osobniczego: Milka wiąże się z fazą analną erotyzmu, Velma – genitalną, a Bittra z okresem dojrzałości (Jarzębski 1973: 44–45). Bohaterowie utworów tego autora traktują zbliżenie jako czysty akt fizjologiczny, nie wynika ono z poczucia bliskości emocjonalnej, nie stanowi dopełnienia związku uczuciowego, lecz ma charakter rozładowania napięcia. W Eroice seks jest sprawą jak najdalszą od filozofowania, samotność kochanków płci, czy poetyckiego „bajdurzenia”, to jedynie: […] tętno krwi przed wybuchem, a potem – nic, odejście w bok, obojętność najzupełniejsza” (Kuśniewicz 1974: 70).

W Strefach zbliżenia fizyczne obnażają niemożność nawiązania prawdziwej relacji, kobietą, którzy nie potrafią pokonać dzielącej ich różnicy doświadczeń i ciał. Inność Alicji i Olka wyznaczają nie tylko odmienne przeżycia wojenne, ale jest to także inność wynikająca z „nieprzekraczalnej dwoistości bytów”. Chwile bliskości jedynie potwierdzają, to, że kochankowie nie są tak naprawdę razem:

W tym przypadku inność jest równoznaczna z obcością, sprawia, że pomiędzy zwierzęcy i mężczyzną nie ma dialogu, brakuje płaszczyzny spotkania. W jednej z późniejszych powieści Kuśniewicza – w Trzecim królestwie spojrzenie na erotykę jest jeszcze bardziej oddzielone od sfery uczuć i emocji. Bohaterem tego utworu jest cyniczny adwokat, któremu syn podsuwa młode kochanki, nazywane „seksprowiantem”, zbliżenia fizyczne przedstawiane są wręcz jako ćwiczenia niezbędne dla utrzymania sprawności ciała i dobrego stanu psychiki, mają charakter nie tylko przypadkowy, ale także groteskowy, odrażający, wręcz wzroku. W powieści osnutej wokół młodzieżowych buntów lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku przedmiotem refleksji jest stosunek do ciała i do seksu. Najbardziej widoczną konsekwencją kontrkultury stały się zmiany obyczajowe, zniesienie tabu związanego z ludzką cielesnością i erotyką. Koblencki adwokat obserwując swobodę seksualną, bezpruderyjność młodych dziewcząt, stwierdza: „Osiągnęliśmy jakiś punkt szczytowy, w którym bodźce wciąż wzmacniane, dawki ciągle podwajane przestają oddziaływać na wyobraźnię?” (Kuśniewicz 1976: 123).

Bohater zauważa, że u młodych seks odgrywa rolę:

Obrazy ciała erotycznego w prozie Kuśniewicza ukazują zmiany w kulturze, ale także eksponują samotność człowieka, jego nieumiejętność nawiązywania więzi z innymi. Znacząca w tej prozie jest dominacja zmysłu dotyku, przy prawie zupełnej nieobecności oczami jako elementu budowania relacji z innymi, ciało w niewielkim stopniu w tej prozie jest ciałem dialogicznym (Przymuszała 2006), raczej ma charakter zamknięty, izolujący.

W prozie pisarza nazywanego „galicyjskim outsiderem” (Pawłowski 1987) dostrzec można także znaczące różnice w na ciała kobiet i mężczyzn. Kobiece ciało w tej twórczości zawsze jest widziane męskimi ziemskich uciech, nie jest przedmiotem estetycznym, podziwianym i kontemplowanym, lecz raczej bywa uprzedmiotowiane lub pokazywane w sposób animalistyczny:

Metonimicznie kobiecą seksualność w twórczości „galicyjskiego outsidera” prezentują usta. Porucznika z Lekcji martwego języka, którego raczej nie interesują kobiety, urzekła ikona Matki Boskiej Wąskoustej, właśnie ze względu na odcieleśniony wizerunek, na dematerializację tej postaci. Zgodnie z zasadami obowiązującymi tworzących ikony, usta winny być na takich obrazach małe „nie stworzone bowiem zostały dla rąk”, wargi mają być „suche, spieczone wewnętrznym żarem, wąskie, bez cienia cielesności: stworzone do modlitwy wyłącznie, do szeptu” (Kuśniewicz 1994: 36–37). Zupełnie odmienne są usta młodej dziewczyny w wspomnieniu przeżycia o charakterze inicjacyjnym w innym utworze tego pisarza:

Kobiecość w tej prozie często jest właśnie agresywna, władcza, budząca w mężczyznach lęk (także lęk przed kastracją), a nawet przerażenie, które w sposób symboliczny zostało przedstawione w jednej ze wczesnych powieści:

W pisarstwie autora Lekcji martwego języka często dochodzi do głosu mizoginizm. Można go dostrzec w opisie wiedeńskich tramwajarek w utworze W drodze do Koryntu, w którym podkreślona została brzydota, zmęczenie kobiet. W prezentacji tych przedstawicielek płci „pięknej” niemal zupełnie została pominięta ich kobiecość i seksualność. Ciała tramwajarek tworzą bezimienną masę, są groteskowo rozczłonkowane (w zabiegu tym uwidacznia się inspiracja twórczością Gombrowicza) – to nie jest obraz osób, lecz zbiorowiska twarzy (eksponowana jest tu somatyzacja twarzy, a nie jej podmiotowy charakter – zmarszczki, opuchlizna), brzuchów (czerwone odciski), nóg (spuchniętych, zmaltretowanych), płciowych (pęczniejących). Ciała tramwajarek budzą śmieszność i litość, nie pożądanie. W podobny sposób przedstawione zostały także ciała prostytutek w Witrażu:

Częsty w prozie Kuśniewicza jest obraz ciał silnych, zmaskulinizowanych kobiet, które obnażają męskie słabości i kompleksy (Gerda w W drodze do Koryntu, siostra Emila R. w Królu Obojga Sycylii, bohaterki Lekcji martwego języka). Znamienne dla twórczości tego pisarza jest także zacieranie granic stosunek do ciała (męskie kobiety, zniewieściali mężczyźni) – mit androginii (Dąbrowski 2004: 86–96; Wiegandt 1997), który najwyraźniej dochodzi do głosu w Królu Obojga Sycylii. Ciało męskie w prozie Kuśniewicza częściej jest estetyzowane, idealizowane. W Eroice, Lekcji martwego języka spojrzenie na męskie ciała bliskie jest fascynacjom homoseksualnym (Wojda 2008: 31–32):

Z podobnym zachwytem, fascynacją przygląda się młodemu chłopcu bohater Witraża – Maurycy: „Miał opalone na brąz, zgrabne, prawie dziewczęce łydki i stopy” (Kuśniewicz 1982: 77). Fascynacja ciałem młodzieńca nieobca jest także adwokatowi z Trzeciego królestwa:

Ciało erotyczne w prozie Kuśniewicza wskazuje przede wszystkim na zakłócone relacje międzyludzkie. Człowiek w tej twórczości jest outsiderem, który nie potrafi nawiązać relacji z innymi, jego kontakty mają charakter uników lub manipulacji, zamyka się w obrębie własnego ciała-świata. Zmysłowość, erotyka obnaża w pisarstwie autora Trzeciego królestwa także przemiany w kulturze: stosunek do ciała staje się swego rodzaju papierkiem lakmusowym, ukazującym zanik tabu, laicyzację – „odczarowanie” świata, ograniczenie ludzkiego życia do wymiaru cielesnego i materialnego, uprzedmiotowienie, depersonifikację stosunków międzyludzkich.

Źródła

• Dąbrowski Mieczysław; „Nierzeczywista rzeczywistość. Twórczość Andrzeja Kuśniewicza na tle epoki”; Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1987.
• Jarzębski Jerzy; „Andrzej Kuśniewicz – historia Fausta”; [w]: tegoż, „Powieść jako autokreacja”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984.
• Jarzębski Jerzy; „Milka, Bittra, Velma”; „Teksty” 1973, nr 4.
• Kuśniewicz Andrzej; „Eroica” (1963); cyt. za: „Eroica”, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1974.
• Kuśniewicz Andrzej; „Korupcja”; Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1961.
• Kuśniewicz Andrzej; „Król Obojga Sycylii”; Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1970.
• Kuśniewicz Andrzej; „Lekcja martwego języka” (1977); cyt. za: „Lekcja martwego języka”, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1994.
• Kuśniewicz Andrzej; „Mieszaniny obyczajowe”; Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985.
• Kuśniewicz Andrzej; „Strefy”; Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1971.
• Kuśniewicz Andrzej; „Trzecie królestwo” (1975); cyt. za: „Trzecie królestwo”, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1976.
• Kuśniewicz Andrzej; „W drodze do Koryntu” (1964); cyt. za: „W drodze do Koryntu”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1977.
• Kuśniewicz Andrzej; „Witraż” (1980); cyt. za: „Witraż”, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1982.
• Pawłowski Włodzimierz; „Galicyjski outsider”; „Literatura” 1987, nr 9, s. 24–28.
• Podolczak Marta Patrycja; „Fizjologia bogini – wizerunek kobiet w wybranych powieściach Andrzeja Kuśniewicza”; [w:] „Między Galicją, Wiedniem i Europą. Aspekty twórczości literackiej Andrzeja Kuśniewicza, pod red. Aloisa Wolana”, Warszawska Drukarnia Naukowa PAN, Wiedeń 2008.
• Przymuszała Beata; „Szukanie dotyku. Problematyka ciała w polskiej poezji współczesnej”; Universitas, Kraków 2006.
• Wiegandt Ewa; „Andrzeja Kuśniewicza mit Androgyne”; [w]: tejże, „Austria felix czyli o micie Galicji w polskiej prozie współczesnej”, Bene Nati, Poznań 1997.
• Wojda Dorota; „Odmiany wiktymizacji w pisarstwie Andrzeja Kuśniewicza”; [w:] „Między Galicją, Wiedniem i Europą. Aspekty twórczości literackiej Andrzeja Kuśniewicza”, pod red. Aloisa Wolana, Warszawska Drukarnia Naukowa PAN, Wiedeń 2008.

Artykuły powiązane

• Bocheński, Tomasz – Witkacy – dotyk
• Bocheński, Tomasz – Witkacy – voyeuryzm
• Rembowska-Płuciennik, Magdalena – Odojewski – przemoc seksualna