Ujrzeć to czasownik stanowy percepcji wzrokowej traktowany często jako nacechowany stylistycznie synonim zobaczyć. Nie posiada odpowiednika niedokonanego.
Czasownik ten jest pod wieloma względami podobny do zobaczyć, a do uznania obu za synonimy (Bańko 2000, Dubisz 2004) skłania możliwość wstawienia odpowiedniej formy czasownika zobaczyć zamiast ujrzeć we wszystkich kontekstach wystąpienia tego drugiego (dyskusyjna jest natomiast bezwarunkowa substytucja w kierunku odwrotnym), co ma swoje odbicie w identycznym jak w wypadku zobaczyć zestawie schematów syntaktycznych. Również w odniesieniu do czasownika ujrzeć można przyjąć istnienie dwóch jednostek leksykalnych: bardziej podstawowego ujrzeć1 (analogicznego do zobaczyć1 i fundowanego na nim ujrzeć2 (analogicznego do zobaczyć2), komunikującego bardziej zaawansowany stan epistemiczny podmiotu.
Podstawowe schematy składniowe jednostki ujrzeć1 przedstawiają się zatem następująco:
ktoś ujrzał kogoś/coś gdzieś np.: Jaś ujrzał w oddali jakąś postać.ktoś ujrzał kogoś/coś, jak____ np.: Wnet ujrzał ją znowu, jak szła wzdłuż szopy.ktoś ujrzał, jak____ np.: I wtedy ujrzał, jak z kokonu wyłania się prześliczny motyl.
Tak jak w wypadku innych stanowych czasowników percepcji wzrokowej – pozycja lewostronna przeznaczona jest tu dla podmiotu doświadczającego, a pozycje prawostronne odpowiadają wrażeniu, które może mieć charakter obrazu statycznego – figury w tle (coś gdzieś, np. postać w oddali) lub dynamicznego (ją […], jak szła wzdłuż szopy; jak z kokonu wyłania się prześliczny motyl).
Podstawowym schematem składniowym jednostki ujrzeć2 jest:
ktoś ujrzał, że____ np.: Małgosia ujrzała, że niebo jest zadziwiająco czerwone.
W schemacie tym pozycję lewostronną zajmuje podmiot epistemiczny (ktoś, kto czegoś się dowiaduje na podstawie tego, co ujrzał), pozycję prawostronną wypełnia zdanie odnoszące się do obiektu epistemicznego (tego, co się wie). Pozycję tę mogą wypełniać wyłącznie zdania opisujące takie stany rzeczy, które są bezpośrednim obiektem percepcji (obrazem, wrażeniem).
Bez wątpienia słuszne jest kwalifikowanie przez słowniki współczesnej polszczyzny czasownika ujrzeć jako nacechowanego pod względem stylistycznym (najczęściej opatrzony jest kwalifikatorem książkowe). Nacechowanie pragmatyczne nie jest jednak jedyną cechą odróżniającą ten czasownik od zobaczyć. Najpierw zauważmy, że zdania z ujrzeć zwracają szczególną uwagę na niepowtarzalność wrażenia wzrokowego, któremu towarzyszy pewne swoiste przeżycie podmiotu. Mocno wątpliwa jest możliwość zamiany czasownika zobaczyć na ujrzeć w zdaniach odnoszących się do zwierząt lub niemowląt, czyli istot żywych z pewnością widzących, o których bez wahania możemy orzec, że coś „zobaczyły”. Wynika to z przekonania, że istoty te nie są zdolne do skierowania własnej uwagi na to, iż odniesienie wrażenia wzrokowego pozwala wiedzieć coś szczególnego o tym, co się widzi (i czego w żaden inny sposób dowiedzieć się nie można) (Dobaczewski 2002). Ten komponent „apercepcyjny” można uznać za swoisty dla ujrzeć, odróżniający go semantycznie od zobaczyć (i widzieć). A zatem ujrzeć słuszniej jest uznać nie za synonim, lecz za hiponim zobaczyć.
Jeszcze wyraźniej widać opozycję semantyczną między jednostkami zobaczyć2 i ujrzeć2, gdyż na uzupełnienia propozycjonalne wprowadzane po że przy ujrzeć, że___ nałożone są wyraźne ograniczenia. W przeciwieństwie do widzieć/zobaczyć, że___ nie mogą pojawić przy ujrzeć, że___ zdania z negacją (por. *Dyrektor ujrzał, że Janka nie było na zebraniu vs +Dyrektor widział/zobaczył, że Janka nie było na zebraniu) oraz zdania odnoszące się do stanów rzeczy, które nie są dane bezpośrednio zmysłowi wzroku, a są dostępne podmiotowi na podstawie inferencji (wnioskowania), por. *Małgosia ujrzała, że Jaś jest smutny/zadowolony vs +Małgosia widziała/zobaczyła, że Jaś jest smutny/zadowolony. Natomiast wspólna dla obu jednostek jest faktywność i wynikające z niej implikowanie wiedzy podmiotu. W wypadku ujrzeć, że___ jest to jednak wiedza, która nie może wykraczać poza to, co bezpośrednio dane zmysłowi wzroku.
Znaczenie tych dwóch jednostek opartych na czasowniku ujrzeć można przedstawić za pomocą następujących formuł definicyjnych (Dobaczewski 2002):
ktoś (x) ujrzał1coś (y) gdzieś:
’ktoś (x) zobaczył1 coś (y) gdzieś i z tego powodu
ktoś (x) zaczął być świadom czegoś, co można wiedzieć o czymś (y), gdy się to (y) widzi’
ktoś (x) ujrzał2, że____[y jest P]:
’ktoś (x), ujrzał1 coś (y) gdzieś i z tego powodu
wie o czymś (y), że [y] jest P’
Artykuły powiązane
- Piotrowska, Agnieszka Ewa – Etymologia czasowników ględać/ glądać i oględać/ oglądać i formacji pochodnych
- Piotrowska, Agnieszka Ewa – Czasownik zobaczyć
