Nazwy cech odbieranych dotykiem stanowią grupę semantyczną bardzo podatną na procesy metaforyzacyjne. Wynika to z różnych przyczyn. Przede wszystkim oznaczają one cechy bezpośrednio dostępne doświadczeniu, co sprawia, że mogą być przydatne w opisie zjawisk, które takiemu bezpośredniemu poznaniu się wymykają, jak np. uczucia. Zwykle przywołują również silne konotacje wartościujące, i to o powszechnym zasięgu, doznania dotykowe określone za ich pomocą są bowiem ogólnie znane i odbierane w podobny sposób. Ponadto jako określenia doznań zmysłowych leksemy te mogą służyć do opisu innych zmysłów, mniej wyraźnie zarysowanych w systemie pojęciowym – tworzą wtedy tzw. metafory synestezyjne, czyli oparte na podobieństwie jednych wrażeń zmysłowych do innych lub na zjawisku przenikania się bodźców pochodzących z różnych zmysłów (Judycka 1963, Nagórko 1988, Termińska 1992).
Przymiotniki oznaczające cechy odbierane dotykiem w znaczeniach metaforycznych używane są najczęściej w pięciu domenach znaczeniowych:
- bodźce odbierane za pomocą innych zmysłów;
- funkcjonowanie organizmu istot żywych;
- cechy, doznania, postawy i zachowanie człowieka;
- zewnętrzne warunki działania człowieka;
- mentalne wytwory człowieka.
Duża liczba przymiotników nazywających doznania dotykowe określa wtórnie bodźce percypowane za pomocą innych zmysłów. Najczęściej leksemy te służą jako określenia dźwięków, do czego przyczynia się fakt, że doznania słuchowe nie mają swoich prymarnych wykładników. Podstawę takich zmian metaforycznych stanowią zwykle konotacje związane z wrażeniami dotykowymi odbieranymi przez subiekt w kontakcie z obiektem charakteryzującym się daną cechą, np. twarda wymowa to ‘taka, której odbiór podobny jest do kontaktu z twardym przedmiotem’. Zdarza się też, że dźwięki opisywane za pomocą przymiotników dotykowych przypominają dźwięki, których źródłem są przedmioty charakteryzujące się określoną cechą odbieraną dotykiem, np. suchy trzask to ‘trzask przypominający łamanie suchych gałęzi’.
Określenia prymarnie odnoszące się do zmysłu dotyku są także wykorzystywane w sferze doznań wzrokowych. Zjawiska wzrokowe opisywane za pomocą przymiotników dotykowych wywołują wrażenie podobne do wrażenia odbieranego w kontakcie z jakimś obiektem mającym określoną cechę percypowaną dotykiem, np. ciepłe kolory to ‘kolory dające wrażenie ciepła’. Przesunięcie metaforyczne może też opierać się na charakterystycznym wyglądzie przedmiotu określanego za pomocą danego przymiotnika percepcji dotykowej, np. tępe noski butów to ‘takie, które mają zaokrąglone zakończenie, podobnie jak tępe narzędzia’.
Wyjątkowe miejsce wśród przymiotników percepcji dotykowej zajmuje leksem ostry, który przenośnie używany jest w odniesieniu do bodźców pochodzących ze wszystkich pozostałych zmysłów: wzroku (ostre światło), słuchu (ostry gwizd), węchu (ostry zapach) i smaku (ostry sos). We wszystkich tych przypadkach określa obiekty lub zjawiska, które działają na zmysły z dużą intensywnością. Podstawę tych zmian znaczeniowych stanowi prawdopodobnie wiedza o tym, że kontakt z ostrymi przedmiotami jest często bolesny, a ból powodują bodźce działające z dużym natężeniem.
Niektóre przymiotniki percepcji dotykowej w znaczeniach przenośnych odnoszą się do funkcjonowania organizmu istot żywych: ludzi i zwierząt. W obrębie tej domeny można wyróżnić dwa obszary, w których mają zastosowanie nazwy cech odbieranych dotykiem.
Za pomocą przymiotników ostry i tępy opisywane są narządy zmysłów, głównie wzrok i słuch. Określenia prymarnie odnoszące się do cech odbieranych dotykiem wskazują na to, czy dany narząd działa sprawnie (ostry wzrok) czy nie (tępy słuch). Wyrażenia takie bazują na tych konotacjach obu przymiotników, które związane są z oceną funkcjonalności określanych przez nie narzędzi: ostre narzędzia spełniają swoje zadanie dobrze, a narzędzia tępe – źle.
Przymiotniki sztywny, giętki, elastyczny i miękki charakteryzują natomiast ciało istoty żywej za względu na jego sprawność poruszania się (sztywne palce ‘takie, które z trudnością się zginają’), i/lub sposób poruszania się człowieka lub zwierzęcia (giętkie ruchy ‘zwinne i zgrabne’). Przesunięcie metaforyczne wynika w tym przypadku z podobieństwa ciała istot żywych do przedmiotów, które można wyginać.
Podstawowa sfera, w której znajdują zastosowanie przymiotniki percepcji dotykowej, to domena doznań, cech, postaw i zachowania człowieka. Za pomocą przymiotników dotykowych opisywane są zwłaszcza te elementy psychiki i te działania człowieka, które mają znaczenie w jego kontaktach z innymi ludźmi.
Wiele przymiotników dotykowych jest używanych w odniesieniu do takich cech i zachowań człowieka, które sprawiają, że kontakt z nim jest przyjemny lub przykry. Zmiany metaforyczne motywowane są w tym przypadku silnymi konotacjami wartościującymi przywoływanymi przez poszczególne przymiotniki percepcji dotykowej. Źródło tych konotacji stanowią przyjemne lub nieprzyjemne doznania odbierane w kontakcie z przedmiotami charakteryzującymi się określonymi cechami. W metaforycznych znaczeniach większości przymiotników percepcji dotykowej ujawniają się negatywne konotacje, por. szorstkie zachowanie ‘niedelikatne’, ostry ton ‘krytyczny’, twardy człowiek ‘nieulegający uczuciom’, zimne spojrzenie ‘nieczułe, nieprzyjazne’, śliski typ ‘pozbawiony zasad’, lepki uśmiech ‘przymilny, nieszczery’, suchy głos ‘pozbawiony emocji’. Pozytywnie wartościowane są natomiast: miękkość (miękkie spojrzenie ‘dobre i łagodne’), ciepło (ciepły człowiek ‘taki, który okazuje innym przyjazne uczucia’), a także, co ciekawe, gorąco (człowiek o gorącym sercu ‘taki, który okazuje silne, pozytywne emocje’).
Przymiotniki prymarnie oznaczające stopień odporności obiektu na działanie różnych sił (twardy, miękki, sztywny, giętki, elastyczny) mogą służyć do opisu człowieka pod kątem jego umiejętności przeciwstawiania się wpływowi innych i osiągania zamierzonych celów (człowiek miękki ‘łatwo ulega innym’, a twardy ‘jest nieustępliwy’) oraz zdolności dostosowania się do zmieniających się warunków (ktoś, kto jest elastyczny, ‘potrafi dostosować się do sytuacji’, a ktoś, kto jest sztywny, ‘nie umie ustąpić ani pójść na kompromis’). W takich metaforach odbija się podobieństwo między przedmiotami, które podlegają działaniu różnych sił, a człowiekiem, na którego wpływają ludzie i sytuacje, w jakich się znajduje.
Przymiotniki oznaczające stopień odporności obiektu na wyginanie używane są również do oceny postaw moralnych człowieka. Szczególnie wyraźnie widać to we frazeologizmach mieć sztywny kręgosłup ‘kierować się stałymi zasadami moralnymi’ oraz mieć giętki kręgosłup ‘poświęcać zasady moralne dla własnej korzyści’. Podobną opozycję tworzą wyrażenia mieć sztywny kark ‘być niezależnym, dumnym’ i mieć giętki kark ‘zachowywać się w sposób uniżony w celu osiągnięcia jakiejś korzyści’. Frazeologizmy te przywołują wiedzę o tym, że sposób poruszania się właściwy człowiekowi związany jest z wyprostowaną postawą ciała, której zachowanie umożliwia sztywność kręgosłupa. Z kolei wyprostowana postawa jest charakterystyczna dla ludzi pewnych swoich racji i mających poczucie niezależności. Nadmierna łatwość zginania ciała przywołuje natomiast skojarzenia negatywne – obraz człowieka, który przybiera uniżoną postawę wobec innych.
Niektóre przymiotniki percepcji dotykowej określają także zdolności intelektualne człowieka. Użycia metaforyczne nazw cech odbieranych dotykiem pokazują różne sposoby postrzegania umysłu człowieka. Umysł porównywany jest do narzędzia, które musi być ostre, aby było skuteczne – ktoś, kto ma ostry dowcip ‘jest bardzo inteligentny’, natomiast człowiek określony jako tępy ‘jest niezbyt bystry’. Inny sposób konceptualizacji intelektu widać w przenośnych użyciach przymiotników sztywny, giętki i elastyczny. Ktoś, kto ma sztywny umysł, nie potrafi wyjść poza znane mu schematy, podczas gdy posiadanie umysłu giętkiego/ elastycznego pozwala na sprawne i twórcze myślenie. Tego typu wyrażenia wykorzystują konotacje związane ze sposobem wykonywania ruchów przez człowieka (sztywność członków utrudnia, a giętkość/ elastyczność członków ułatwia poruszanie się) lub z zachowywaniem się pewnych obiektów pełniących funkcję pojemnika (coś, co jest elastyczne, może się rozciągnąć i dzięki temu pomieścić w sobie więcej obiektów niż coś, co jest sztywne).
Część przymiotników percepcji dotykowej określa warunki, w jakich człowiek żyje i działa. W grupie tej można wyróżnić kilka bardziej szczegółowych obszarów, w których wykorzystywane są poszczególne leksemy.
Kilka nazw cech odbieranych dotykiem jest używanych metaforycznie do opisu trudnych lub, przeciwnie, wygodnych warunków życia. W pierwszej grupie znajdą się takie wyrażenia, jak twardy los ‘uciążliwy i trudny do zniesienia’ oraz zimny wychów ‘wychowywanie dzieci w sposób bardzo surowy’. Do drugiej można zaliczyć związki typu ciepłe stanowisko ‘przynoszące duże dochody i niewymagające dużo pracy’, gładkie zwycięstwo ‘odniesione bez wielkiego wysiłku’, a także frazeologizm miękkie lądowanie ‘wyjście bez szwanku z jakiejś trudnej sytuacji’. Podstawą tych metafor są konotacje związane z przyjemnością lub nieprzyjemnością doznań dotykowych subiektu w kontakcie z czymś twardym, zimnym, ciepłym, gładkim czy miękkim. W wyrażeniach typu gładkie zwycięstwo dodatkowo aktualizuje się wiedza o łatwym i szybkim poruszaniu się obiektów po gładkim podłożu.
Przymiotniki sztywny i elastyczny łączą się z nazwami zasad wyznaczających granice i układ jakiejś całości, nazwami reguł postępowania itp. W przypadku, gdy można je łatwo dostosować do zmieniających się warunków, są one określane jako elastyczne (np. elastyczny czas pracy), w przeciwnym razie – jako sztywne (np. sztywny program). Wyrażenia tego typu wykorzystują konotacje związane z niektórymi sztywnymi lub elastycznymi obiektami, zwłaszcza tymi, które mają wpływ na poruszanie się człowieka, np. sztywne ubranie jest niewygodne i krępuje ruchy, natomiast ubranie elastyczne umożliwia poruszanie się w wygodnym i swobodny sposób.
Przymiotniki percepcji dotykowej mogą być także używane w odniesieniu do czegoś zagrażającego (śliska sprawa ‘ryzykowna’, gorący okres ‘niebezpieczny, niespokojny’). W przypadku leksemu śliski przesunięcie znaczenia motywowane jest wiedzą o poruszaniu się po śliskim podłożu, natomiast wyrażenia z przymiotnikiem gorący odwołują się do znajomości zagrożeń, jakie niesie ze sobą kontakt z gorącymi przedmiotami.
Przymiotniki chropowaty i gładki używane są w odniesieniu do pewnych mentalnych wytworów człowieka, zwłaszcza do formy różnego rodzaju tekstów artystycznych (np. gładki wiersz ‘jest napisany sprawnie’, a chropowaty –‘nieporadnie’). Podstawę takiego przesunięcia metaforycznego stanowi podobieństwo tworzenia tekstów do wygładzania powierzchni niektórych przedmiotów, tak aby mogły one właściwie spełniać swoją funkcję (por. Maćkiewicz 1999: 94-95). Często pojawiające się w użyciach tekstowych przewartościowanie znaczenia takich połączeń (chropowaty wiersz może być wartościowy, a gładki – bezwartościowy) wynika stąd, że określenia chropowaty i gładki odnoszą się tylko do formy, a nie do treści dzieła, podobnie jak chropowatość i gładkość są cechami powierzchni obiektów, a nie ich wnętrza.
Źródła
- Buttler Danuta, „Rozwój semantyczny wyrazów polskich”, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1978.
- Judycka Irmina, „Synestezja w rozwoju znaczeniowym wyrazów” [w:] „Prace Filologiczne” XVIII, PWN, Warszawa 1963.
- Maćkiewicz Jolanta, „Słowo o słowie. Potoczna wiedza o języku”, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 1999.
- Nagórko Alicja, „Problem konotacji semantycznych w opisie przymiotników” [w:] „Konotacja”, pod red. Jerzego Bartmińskiego, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1988.
- Pajdzińska Anna, „Wrażenia zmysłowe jako podstawa metafor językowych” [w:] „Etnolingwistyka” 8, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1996.
- Pajdzińska Anna, „»Temperatura« jako domena źródłowa metafor językowych”, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia” sectio FF, 2000, vol. XVIII.
- Termińska Kamilla, „Metafora synestezyjna”, „Poradnik Językowy” 1990, z. 3.
- Wierzbicka Anna, „Kocha, lubi, szanuje. Medytacje semantyczne”, Wiedza Powszechna, Warszawa 1971.
Artykuły powiązane
- Bronikowska, Renata – Czasowniki percepcji dotykowej
- Bronikowska, Renata – Przymiotniki oznaczające cechy odbierane dotykiem
- Rembowska-Płuciennik, Magdalena – Fokalizacja zmysłowa
