Czasowniki percepcji dotykowej

Zakres pola

W opisach pól semantycznych percepcji zmysłowej wyróżnia się zazwyczaj trzy typy semantyczne predykatów: czasowniki oznaczające bierny odbiór bodźców zmysłowych przez subiekt (np. widzieć, słyszeć), czasowniki oznaczające percepcję czynną – celowe działania subiektu nakierowane na odbiór bodźców (np. patrzeć, słuchać) oraz czasowniki opisujące sytuację odbioru bodźca od strony postrzeganego obiektu np. wyglądać, brzmieć (Apresjan 1995: 43-44, Padučeva 200: 189-190). Predykaty należące do ostatniej grupy R. Grzegorczykowa określa jako nazwy wysyłania bodźca (Grzegorczykowa 2004: 62).

W polu semantycznym dotyku swoje wykładniki językowe mają pojęcia odnoszące się do biernego i czynnego odbioru bodźców. Podstawowymi leksemami opisującymi percepcję bierną są czasownik czuć oraz jego odpowiedniki dokonane (poczuć, wyczuć), a percepcję czynną – para aspektowa dotknąć/ dotykać. W polszczyźnie nie istnieje natomiast czasownik oznaczający wysyłanie bodźców przez obiekt postrzegany dotykiem – odpowiednikiem predykatów wyglądać, brzmieć, smakować, pachnieć może być w pewnych przypadkach konstrukcja być jakimś (np. szorstkim, miękkim, zimnym) w dotyku.

Nazwy percepcji biernej

Wykładnikiem percepcji biernej w języku polskim jest czasownik właściwy czuć (dalej oznaczany jako czuć1) oraz jego odpowiedniki dokonane (poczuć, wyczuć), np. x czuje pod palcami miękką tkaninę; x poczuł na skórze powiew wiatru, x wyczuł dłonią chropowatość kamieni, oraz czasownik niewłaściwy czuć (dalej oznaczany jako czuć2) opisujący możliwość powszechnego odbioru bodźców dotykowych, np. czuć tu wilgoć.

Predykat czuć1 implikuje trzy argumenty o rolach semantycznych doświadczającego, przyczyny percepcji oraz narządu postrzegania (Grzesiak 1983: 17). Argument pierwszy odnosi się do odbiorcy wrażeń, którym może być człowiek lub zwierzę, drugi – do cech odbieranych dotykiem lub obiektu, którego cechy są odbierane dotykiem (por. czuć zimno, czuć w dłoni kamyk). Argument trzeci mogą reprezentować wszystkie części ciała percypującego, bo receptory dotykowe znajdują się na całym ciele, najczęściej jednak w tej roli występują wyrażenia wskazujące te części ciała, które wykorzystywane są do czynnego odbioru bodźców (por. czuć pod palcami, na dłoni), oraz skórę – powłokę ciała, która wchodzi w bezpośredni kontakt z obiektami postrzeganymi dotykiem (por. czuć na skórze dotyk dłoni).

Czasownik czuć1 może odnosić się nie tylko do odbioru bodźców dotykowych (por. czuć szorstkość deski), ale także do innych typów percepcji: węchowej (por. czuć zapach kwiatów) i smakowej, por. czuć smak poziomek. Zdaniem R. Grzesiaka, pojawienie się w zdaniu argumentu pełniącego rolę narządu postrzegania może pomóc rozstrzygnąć, na który ze zmysłów wskazuje ten leksem w danej sytuacji, np. czuć truskawki pod palcami ‘odbierać dotykiem’. W zdaniach typu Piotr czuje w ustach miód, Maria czuje językiem landrynkę, w których jako narząd postrzegania występuje nazwa organu zawierającego dwa rodzaje receptorów zmysłowych, czasownik czuć1 opisuje nierozkładalny kompleks wrażeń smakowo-dotykowych (Grzesiak 1983: 18-19).

Czasownik czuć2, opisujący percepcję zmysłową bez wskazania na osobę doświadczającą, wymaga dopełnienia w postaci rzeczownika oznaczającego cechę odbieraną dotykiem (czuć zimno) lub obiekt, którego pewne cechy można odebrać dotykiem (czuć pod nogami kamieniste dno). Fakultatywnie w zdaniu mogą pojawić się określenia miejsca lub czasu postrzegania (w mieszkaniu czuć wilgoć, pod wieczór czuć wiatr), a także nazwy części ciała, na której dochodzi do percepcji (pod stopami czuć drgania).

Czasownik czuć2 ma w porównaniu z czasownikiem czuć1 zawężony zakres – odnosi się do percepcji tylko niektórych cech odbieranych dotykiem, a mianowicie tych będących wynikiem kontaktu skóry z powietrzem, por. czuć tu wiatr, zimno, wilgoć. Zjawisko to R. Grzegorczykowa tłumaczy czynnikami zewnętrznojęzykowymi. Odczucie takich cech, jak twardość czy gładkość, wymaga bliższego kontaktu podmiotu doświadczającego i obiektu, natomiast temperatura i wilgoć to bodźce odczuwane z pewnej odległości, dlatego też łatwiej wyobrazić sobie ich odbiór przez nieokreślonego perceptora (Grzegorczykowa 2004: 69).

Nazwy percepcji czynnej

Podstawowymi nazwami czynnej percepcji dotykowej w języku polskim są czasowniki dotknąć i dotykać. Oznaczają one ruch subiektu lub części ciała subiektu w kierunku jakiegoś obiektu aż do uzyskania z nim kontaktu (por. definicję w ISJP: „Jeśli dotknęliśmy kogoś lub czegoś albo jeśli dotknęliśmy się czegoś, to położyliśmy rękę na tej osobie lub rzeczy albo zbliżyliśmy do niej inną część ciała”). Oba te predykaty otwierają obok siebie miejsce dla subiektu – wykonawcy czynności, obiektu – elementu rzeczywistości, na który skierowana jest czynność subiektu oraz, fakultatywnie, quasi-instrumentu – części ciała subiektu, za pomocą której zostaje wykonana czynność, np. dotknąć palcami książki, dotknąć plecami ściany. Jeśli w zdaniu nie pojawi się nazwa quasi-instrumentu, oznacza to, że subiekt dotknął obiektu ręką, ponieważ w celu odbioru bodźców dotykowych posługujemy się przede wszystkim dłonią lub opuszkami palców. W pewnych kontekstach zamiast nazwy części ciała może pojawić się nazwa przedmiotu, który na skutek ruchu subiektu zaczyna stykać się z obiektem, np. dotknąć piłki czubkiem buta, dotknąć ziemi końcem laski.

Czasowniki dotknąć/ dotykać nazywają czynność polegającą jedynie na wejściu w kontakt z jakimś obiektem: subiekt dotyka obiektu przez krótki czas, na ograniczonej powierzchni i z użyciem niewielkiej siły. Taki minimalny kontakt nie pozwala na rozpoznanie wszystkich cech danego obiektu odbieranych dotykiem. Aby doszło do odbioru innych właściwości dotykanego przedmiotu, subiekt musi użyć większej siły albo wykonać pewne dodatkowe ruchy.

Ta obserwacja stała się podstawą podziału zastosowanego przez G.E. Krejdlina w odniesieniu do rosyjskich czasowników związanych z pojęciem ‘dotyku’. Leksemy te zostały podzielone na dwie grupy w zależności od tego, czy wejście w kontakt z jakimś obiektem jest istotą oznaczanej przez nie czynności czy tylko jej początkowym etapem. Pierwszą grupę tworzą czasowniki zwane przez rosyjskiego badacza czasownikami syntetycznymi albo czasownikami dotykania (kasanija): kasat’sja i trogat’ ‘dotykać’. W drugiej grupie znajdują się tzw. czasowniki analityczne albo czasowniki czucia dotykowego (osjazanija), do których należą takie wyrazy, jak: gladit’ ‘gładzić’, oščupyvat’ ‘obmacywać’, teret’ ‘trzeć’, mjat’ ‘miąć’, sžymat’ ‘ściskać’, itp. (Krejdlin 2000: 111-116).

Również w języku polskim do nazw czynnej percepcji dotykowej można zaliczyć leksemy oznaczające czynności, które polegają na dotknięciu obiektu oraz wykonaniu pewnych ruchów, mających na celu rozpoznanie określonych właściwości dotykanego przedmiotu. Na oznaczenie takich czynności używany jest przede wszystkim czasownik macać i jego derywaty: obmacać, wymacać, namacać itp. (por. „Jeśli macamy coś, to dotykamy tego, aby coś wyczuć lub rozpoznać.”; „Jeśli obmacaliśmy jakąś rzecz, to dotknęliśmy jej w wielu miejscach, aby rozpoznać jej kształt, wielkość, fakturę itp.” – ISJP).

Oprócz wyżej wymienionych leksemów w polszczyźnie istnieje wiele czasowników zawierających w sobie elementy ‘wejścia w kontakt z obiektem’ i ‘odbioru bodźców dotykowych’ (pierwszą próbę wyróżnienia i podziału tego typu wyrazów stanowi artykuł K. Pisarkowej (Pisarkowa 1975). Czasowniki te znajdują się jednak na peryferiach semantycznego pola percepcji dotykowej, gdyż oznaczane przez nie czynności nie muszą być nakierowane na rozpoznanie cech obiektu za pomocą dotyku. Wśród nich przykładowo można wymienić takie grupy semantyczne, jak:

• określenia czynności polegających na wejściu w kontakt z obiektem, np. musnąć, chwycić, przycisnąć się;
• określenia czynności polegających na spowodowaniu zmiany właściwości lub położenia dotykanego obiektu, np. przesunąć, nacisnąć, zgiąć;
• określenia czynności, których celem jest okazanie uczuć dotykanej osobie, np. głaskać, całować, obejmować;
• określenia czynności, których celem jest zadanie bólu dotykanej osobie, np. bić, szczypać, drapać.

Źródła

• Apresjan Jurij D., „Obraz čeloveka po dannym jazyka: popytka sistemnogo opisanija”, „Voprosy Jazykoznanija” 1995, z. 1.
• Grzegorczykowa Renata, „Geneza i współczesne funkcje konstrukcji z bezokolicznikami: czuć, słychać, widać, znać, stać”, „Poradnik Językowy” 1990, z. 8.
• Grzegorczykowa Renata, „Vnímání čichem a jeho označování v polském jazyce”, [w:] „Čítanka textů z kognitivní lingvistiky” I, Univerzita Karlova v Praze, Filozofická fakulta, Praha 2004.
• ISJP – „Inny słownik języka polskiego PWN”, pod red. Mirosława Bańki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.
• Krejdlin Grigorij E., „Neverbal’nye akty i glagoly kasanija”, [w:] „Slovo v tekste i slovare. Sbornik stat’ej k semidesjatiletiju Ju.D. Apresjana”, pod red. Leonida L. Iomdina i Leonida P. Krysina, Iazyki Russkoi Kul’tury, Moskva 2000.
• Padučeva Elena V., „Nabljudatel’ kak eksperient «za kadrom»”, [w:] „Slovo v tekste i slovare. Sbornik stat’ej k semidesjatiletiju Ju.D. Apresjana”, pod red. Leonida L. Iomdina i Leonida P. Krysina, Iazyki Russkoi Kul’tury, Moskva 2000.
• Pisarkowa Krystyna, „Der Tastsinn im Polnischen”, „Biuletyn PTJ” 1975, XXXIII.

Artykuły powiązane

• • Bronikowska, Renata – Kierunki przesunięć metaforycznych przymiotników określających cechy odbierane dotykiem
  • Bronikowska, Renata – Przymiotniki oznaczające cechy odbierane dotykiem
  • Piotrowska, Agnieszka Ewa – Dotyk, dotknienie, dotknięcie i wyrazy pochodne