Spisywane na bieżąco diariusze należały do najpowszechniej uprawianych form pamiętnikarstwa staropolskiego. Obok dzienników osobistych ich głównymi odmianami tematycznymi były, podobnie jak w przypadku pamiętników właściwych (czyli utworów pisanych z pewnego dystansu czasowego, po dokonaniu przez autorów selekcji materiału) relacje z podróży i wojen. Zaznaczyć tu trzeba, że cechy diariusza ma również wiele zabytków zaliczanych do innych typów prozy wspomnieniowej, co wynikało z braku skodyfikowanych norm gatunkowych dla tego rodzaju piśmiennictwa. Zdarzało się również, że na podstawie wcześniej napisanych diariuszy autorzy tworzyli bardziej rozbudowane pamiętniki (na przykład Przewagi elearów polskich Wojciecha Dembołęckiego albo Commentariorum Chotinensis belli libri tres Jakuba Sobieskiego), a nawet poematy epickie (Przeważna legacyja Jaśnie Oświeconego Książęcia Krzysztofa Zbaraskiego Samuela ze Skrzypny Twardowskiego).
W pierwszej Rzeczypospolitej diariusze stanowiły istotny element kultury szlacheckiego rękopisu. Pisano je zarówno z przyczyn urzędowych (relacjonując między innymi przebieg sejmów, kampanii wojennych i misji dyplomatycznych) i potrzeb prywatnych (opisując najczęściej zagraniczne podróże, udział w wojnie lub codziennie rejestrując własne czynności). Ze wszystkich rodzajów pamiętnikarskiej wypowiedzi cechowały się one najbardziej dokumentarnym charakterem oraz najmniej skomplikowaną, otwartą kompozycją, opierającą się na wpisach dotyczących wydarzeń z kolejnych dni.
W aspekcie sensualnym właściwością diariuszy było to, że mimo prostoty opowiadania eksponowały różne doznania zmysłowe autorów, podczas gdy w powstających po latach pamiętnikach wspominano głównie zapamiętane obrazy. Czynnikiem sprzyjającym polisensoryczności przekazu diariuszowego była prawdopodobnie bliskość czasu działań narracyjnych i opisywanych faktów. Zjawisko to ilustrują poniższe przykłady, zaczerpnięte z tekstów reprezentujących różne odmiany staropolskich diariuszy.
Typową relacją z wojennej wyprawy jest anonimowy Diariusz kampanii smoleńskiej Władysława IV 1633-1634, napisany prawdopodobnie przez jednego z dworzan pozostających podczas walk w bezpośrednim otoczeniu króla. We fragmencie noty z 7 września 1633 roku czytamy:
Anonim : Diariusz kampanii smoleńskiej Władysława IV 1633-1634: 108-109
Mowa tu o serii starć, które miały miejsce po dotarciu pod mury oblężonej przez Rosjan twierdzy wciąż niewystarczająco licznej odsieczy, prowadzonej osobiście przez króla. Mimo dużych strat udało się wówczas zasilić załogę Smoleńska pułkiem piechoty i dostarczyć oblężonym nieco prochu i żywności. W wymiarze doznań zmysłowych narrator diariusza odwołuje się do wzroku i słuchu (jako środków percepcji potwierdzających prawdziwość opisywanych wydarzeń) oraz do cielesności (w przedstawieniu niewygód i postu przed bitwą). Na tle większości pamiętnikarzy wojennych ta polisensoryczność doświadczeń wyróżnia się szczegółowością. Przyczyną tego jest zapewne fakt, że wraz z upływem lat ulegają one zatarciu w pamięci autorów – z wyjątkiem wrażeń wzrokowych.
Podkomorzy lwowski Wojciech Miaskowski (zm. ok. 1654), poseł wielki Władysława IV do sułtana tureckiego, spisał podczas swej misji dyplomatycznej Diariusz legacyjej do Turek, na podstawie którego powstała bardziej oficjalna relacja, przedstawiona królowi i członkom senatu. Jest to ciekawy przykład zabytku powstałego z przyczyn urzędowych, noszącego jednocześnie cechy dokumentu prywatnego. W zapisie z 19 marca 1640 roku autor zanotował:
Wojciech Miaskowski : Diariusz legacyjej do Turek: 50-51
Na plan pierwszy relacji wysuwają się tu doświadczenia związane ze zmysłem dotyku (mróz, zimny wiatr) i cielesnością (ból wywołany przez dokuczliwą chorobę). Dolegliwości, które są tematem jeszcze kilku kolejnych not diariusza, w oficjalnej relacji Miaskowski wspomina jedynie: „Bo mię i złe zdrowie tamże napadło było” (Miaskowski 1985: 82). W tym przypadku na ekspresję doznań zmysłowych ma również osobisty charakter tekstu, który pozwala autorowi w większym stopniu koncentrować się na własnych przeżyciach, a nie jedynie na przebiegu poselstwa.
Liczne informacje o pogodzie oraz o stanie zdrowia autora zawiera obszerny Diariusz Jana Antoniego Chrapowickiego (zm. ok. 1685), wojewody witebskiego, będący klasycznym przykładem dziennika czynności osobistych. Pod względem odwołań do percepcji sensualnej zabytek ten w pewnym sensie stanowi przeciwieństwo tych relacji wojennych i podróżniczych, które nawiązują głównie do zmysłu wzroku – jak na przykład teksty Jana Piotrowskiego i Jakuba Sobieskiego. Dostrzec to można w zapisie z 21 maja 1662 roku, bardzo typowym dla całości utworu:
Jan Antoni Chrapowicki : Diariusz: 346
Chrapowicki w Diariuszu notuje doznania, których doświadczył, korzystając z różnych zmysłów. O wiadomościach zasłyszanych wspomina równie często, co o wydarzeniach, których był naocznym świadkiem, a jego wzmianki o temperaturze, opadach i sile wiatru w kolejnych dniach są tak regularne, że stanowią przedmiot zainteresowania klimatologów. Nawiązania do zmysłu wzroku, podobnie jak dziennikach podróży, służą u niego poświadczeniu wiarygodności relacji lub podkreśleniu widoków niezwyczajnych i osobliwych, na przykład komety, zaobserwowanej w lutym 1661 roku:
Jan Antoni Chrapowicki : Diariusz: 280
8. W — Tę ekshalacyją [wyziew] widziałem i sam z inszymi przede dniem tej nocy przeszłej na dole jako gwiazda, a z niej jako pręt prosto stojący na końcu na kształt miernej miotły, czasem tylko sam pręt, czasem więcej niż na łokieć, czasem mniej wzwyż, a było to właśnie między wschodem letnim i północą.
Staropolskie diariusze są zatem formami obfitującymi na ogół w więcej sensualnych odniesień niż rozbudowane narracyjnie pamiętniki właściwe. Analizując je z tej perspektywy można stwierdzić, że stanowią literackie świadectwo ulotności pozawizualnych doświadczeń zmysłowych w pamięci autorów prozy wspomnieniowej.
Źródła
Źródła
- Chrapowicki Jan Antoni; „Diariusz”; (1845, powst. 1656-1685); cyt. za: Chrapowicki Jan Antoni, „Diariusz”, cz. 1: lata1656-1664, oprac. i wstęp Tadeusz Wasilewski, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1978, cytaty na s. 280, 346.
- „Diariusz kampanii smoleńskiej Władysława IV 1633-1634” (2006, powst. 1633-1634), cyt. za: „Diariusz kampanii smoleńskiej Władysława IV 1633-1634”, oprac. Mirosław Nagielski, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2006, cytat na s. 108-109.
- Miaskowski Wojciech; „Diariusz legacyjej do Turek” (1830, powst. 1640); cyt. za: „Wielka legacja Wojciecha Miaskowskiego do Turcji w 1640 r.”, oprac. Adam Przyboś, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985, cytaty na s. 50-51, 82.
Opracowania
- Bauer Marcin; „Z dziejów batalistyki polskiej. Studia nad pamiętnikami wojennymi z XVII w.”; Collegium Columbinum, Kraków 2007.
- Borek Piotr; „Ukraina w staropolskich diariuszach i pamiętnikach”; Collegium Columbinum, Kraków 2001.
- Cieński Andrzej; „Pamiętnikarstwo polskie XVIII wieku”; Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1981.
- Czapliński Władysław; „Wstęp”, [w:] Pasek Jan Chryzostom, „Pamiętniki”; oprac. tenże, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 1968.
- Dziechcińska Hanna; „Diariusz”, [w:] „Słownik literatury staropolskiej”; red. Teresa Michałowska i in., Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1990.
- Dziechcińska Hanna; „Miejsce przekazu pamiętnikarskiego w kulturze dawnej Polski”; „Rocznik Towarzystwa Literackiego im A. Mickiewicza”, R. XXVIII: 1993.
- Dziechcińska Hanna; „Proza staropolska. Problemy gatunków i literackości”; Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967.
- Hernas Czesław; „Barok”; Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2002.
- Kaczmarek Marian; „Szkice z typologii pamiętnikarstwa staropolskiego XVI w; ”, „Prace Polonistyczne” 1961, seria 17.
- Maternicki Jerzy; „Pamiętnik jako dokument kultury historycznej”; „Przegląd Humanistyczny” 1985, nr 11/12.
- Pollak Roman, C, [w:] Pasek Jan Chryzostom, „Pamiętniki”, oprac. tenże, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1963.
- Rytel Jadwiga; „»Pamiętniki« Paska na tle pamiętnikarstwa staropolskiego”; Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 1962.
- Rytel Jadwiga; „Z problematyki gatunków literackich w prozie staropolskiej”, [w:] „Studia z dawnej literatury czeskiej, słowackiej i polskiej”; red. Kazimierz Budzyk i Josef Hrabak, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Warszawa–Praha 1963.
- Sajkowski Alojzy; „Nad staropolskimi pamiętnikami”; Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań 1964.
- Trzynadlowski Jan; „Struktura relacji pamiętnikarskiej”, [w:] „Księga pamiątkowa ku czci Stanisława Pigonia”; Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Kraków 1961.
Artykuły powiązane
- Czerska, Tatiana – Kobiece podróżopisarstwo – sensualność
- Bauer, Marcin – Pamiętnik wojenny
- Prejs, Marek – Sensualne aspekty egzotyki staropolskiej
