Pamiętnik

Rodzime pamiętnikarstwo rozwinęło się w drugiej połowie XVI wieku, stanowiąc główny gatunek prozy narracyjnej aż do narodzin powieści w wieku XVIII. Funkcjonowało niemal wyłącznie w obiegu rękopiśmiennym, wykształcając się z innych typów relacji sprawozdawczej, takich jak kroniki, dzienniki, opisy podróży i listy. Staropolskie pamiętniki nie nawiązywały do wzorców europejskich, a jako istotny element kultury szlacheckiego rękopisu często charakteryzowały się sylwiczną budową. Wobec braku właściwych dla nich norm gatunkowych (jakie w świadomości dawnych autorów i czytelników były obecne w odniesieniu do stricte artystycznych form literackiej wypowiedzi), trudno jest dziś sformułować jednoznaczną definicję tego rodzaju piśmiennictwa. Możliwe jest wskazanie najpowszechniej występujących pamiętnikarskich odmian. Ze względu na strukturę opowiadania odróżnić trzeba pisane na bieżąco diariusze (na przykład Dziennik wyprawy Stefana Batorego po Psków Jana Piotrowskiego czy Diariusz ekspedycyjej moskiewskiej Jakuba Sobieskiego) i tworzone po latach pamiętniki właściwe (pamiętniki Samuela Maskiewicza i Jana Chryzostoma Paska); powstawały też utwory będące rozwiniętymi diariuszami lub pamiętnikami pisanymi na ich podstawie (Diariusz drogi spisanej Stanisława Niemojewskiego). W warstwie tematycznej jako najliczniej reprezentowane wskazać można relacje z podróży (Podróż do Ziemi Świętej, Syrii i Egiptu Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła albo Diariusz podróży po Europie Teodora Billewicza), pamiętniki wojenne (Historia moskiewskiej wojny prawdziwa Mikołaja Ścibora Marchockiego i Pamiętnik towarzysza chorągwi pancernej Jakuba Łosia) oraz dzienniki czynności osobistych (Diariusz Jana Antoniego Chrapowickiego).

W dziedzinie ekspresji doznań zmysłowych autorzy-narratorzy staropolskich pamiętników postępowali rozmaicie. Za prawidłowość uznać należy dominującą pozycję wzroku, bardzo wyraźną zwłaszcza we wspomnieniach spisywanych z pewnego dystansu czasowego. Twórcy diariuszy byli bardziej skłonni do uwzględniania także pozostałych doznań sensualnej percepcji. W różnych zabytkach znaleźć można odwołania do wszystkich zmysłów, chociaż nigdy nie wystąpiły one równocześnie w jednej relacji. Poza wszechobecnymi odniesieniami o charakterze wizualnym, pamiętnikarze nawiązywali do doświadczeń słuchowych (dla ewokacji dźwięków niezwyczajnych, na przykład grzmotu burzy, huku dział czy bicia dzwonów), dotyku (przede wszystkim w opisach odczuć temperatury i wilgotności), smaku (we wzmiankach o niezwyczajnych potrawach i napojach), napojach (głównie rejestrując zapachy nieprzyjemne, na przykład woń siarki czy rozkładających się zwłok), a także cielesności rozumianej jako kategoria sensualna (najczęściej wspominając o chorobach, urazach i dolegliwościach).

Intensywność odwołań do percepcji zmysłowej jest w relacji pamiętnikarskiej lub diariuszowej zależna od pozycji, jaką wobec przedmiotu opowiadania zajmuje jej autor. Nawiązują do niej ci diaryści, którzy prowadzą narrację z perspektywy zindywidualizowanej, jako współkreatorzy, a nie jedynie świadkowie przedstawianych faktów. Ponieważ pojawianie się sensualnego aspektu percepcji świata jest w staropolskich pamiętnikach ściśle związane z mniejszą lub większą autobiograficznością relacji, najrzadziej występuje on wtedy, gdy narrator usuwa się z planu przedstawianych wydarzeń, przybliżając utwór do kronikarskich źródeł gatunku.

Źródła

Źródła

• Billewicz Teodor; „Diariusz podróży po Europie w latach 1677-1678”; oprac. Marek Kunicki-Goldfinger, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Warszawa 2004.
• Łoś Jakub; „Pamiętnik towarzysza chorągwi pancernej”; oprac. Romuald Śreniawa-Szypiowski, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2000.
• Marchocki Mikołaj Ścibor; „Historia moskiewskiej wojny prawdziwa”, [w:] „Moskwa w rękach Polaków”; oprac. Marek Kubala i Tomasz Ściężor, Wydawnictwo Platan, Kryspinów 1995, dostępne także na stronie: [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=70331&from=FBC].
• Niemojewski Stanisław; „Diariusz drogi spisanej i różnych przypadków pociesznych i żałosnych prowadząc córkę Jerzego Mniszka, Marynę, Dymitrowi Iwanowiczowi w roku 1606”; oprac. Roman Krzywy, Wydawnictwo Wydziału Polonistyki UW, Warszawa 2006, dostępne także na stronie: [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=70292&from=FBC].
• Pasek Jan Chryzostom; „Pamiętniki”; oprac. Władysław Czapliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1968, dostępne także na stronie: [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=47996&from=FBC].
• Piotrowski Jan; „Dziennik wyprawy Stefana Batorego pod Psków”; oprac. Aleksander Czuczyński, Księgarnia Spółki Wydawniczej Polskiej, Kraków 1894, dostępne także na stronie: [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=108771&from=FBC].
• Radziwiłł Mikołaj Krzysztof; „Podróż do Ziemi Świętej, Syrii i Egiptu 1582-1584”; oprac. Leszek Kukulski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1962.
• Sobieski Jakub; „Diariusz ekspedycyjej moskiewskiej dwuletniej królewicza Władysława 1617-1618”; oprac. Janusz Byliński i Włodzimierz Kaczorowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2010, dostępne także na stronie: [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=25115&from=FBC].

Opracowania

• Bauer Marcin; „Z dziejów batalistyki polskiej. Studia nad pamiętnikami wojennymi z XVII w.”; Collegium Columbinum, Kraków 2007.
• Borek Piotr; „Ukraina w staropolskich diariuszach i pamiętnikach”; Collegium Columbinum, Kraków 2001.
• Cieński Andrzej; „Pamiętnikarstwo polskie XVIII wieku”; Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1981.
• Czapliński Władysław; „Wstęp”, [w:] Pasek Jan Chryzostom, „Pamiętniki”; oprac. tenże, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1968.
• Dziechcińska Hanna; „Miejsce przekazu pamiętnikarskiego w kulturze dawnej Polski”; „Rocznik Towarzystwa Literackiego im A. Mickiewicza”, R. XXVIII: 1993.
• Dziechcińska Hanna; „Pamiętnik”, [w:] „Słownik literatury staropolskiej”; red. Teresa Michałowska i in., Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1990.
• Dziechcińska Hanna; „Proza staropolska. Problemy gatunków i literackości”; Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1967.
• Hernas Czesław; „Barok”; Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2002.
• Kaczmarek Marian; „Szkice z typologii pamiętnikarstwa staropolskiego XVI w. ”; „Prace Polonistyczne” 1961, seria 17.
• Maternicki Jerzy; „Pamiętnik jako dokument kultury historycznej”; „Przegląd Humanistyczny” 1985, nr 11/12.
• Pollak Roman; „Wstęp”, [w:] Pasek Jan Chryzostom, „Pamiętniki”; oprac. tenże, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1963.
• Rytel Jadwiga; „»Pamiętniki« Paska na tle pamiętnikarstwa staropolskiego”; Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1962.
• Rytel Jadwiga; „Z problematyki gatunków literackich w prozie staropolskiej”, [w:] „Studia z dawnej literatury czeskiej, słowackiej i polskiej”; red. Kazimierz Budzyk i Josef Hrabak, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Warszawa–Praha 1963.
• Sajkowski Alojzy; „Nad staropolskimi pamiętnikami”; Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań 1964.
• Trzynadlowski Jan; „Struktura relacji pamiętnikarskiej”, [w:] „Księga pamiątkowa ku czci Stanisława Pigonia”; Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Kraków 1961.

Artykuły powiązane

• Prejs, Marek – Sensualne aspekty egzotyki staropolskiej