Sensorium klaustrofobii w liryce wczesnego modernizmu

Liryka Młodej Polski jest zdominowana przez obrazy krat, kajdan, łańcuchów, pęt. Poczucie bycia uwięzionym należy do bardzo częstych stanów świadomości określających status podmiotu lirycznego. Poczucie to wiąże się także ze specyfiką przestrzeni, budowanej za pomocą obrazów lochów, zamkniętych grot, grobowców, trumien, labiryntów, itd. Klaustrofobiczne lęki powiązane zostają także z ruchem o charakterze kolistym, sugerującym niemożność wyrwania się z pułapki powtarzalnych gestów, niemożność ucieczki z wiru, kołowrotu (Podraza-Kwiatkowska 2001b: 10). Przeżycie osaczenia, uwięzienia obnaża najczęściej gwałtowną tęsknotę za swobodą, które to przeżycia potęgują dojmujący ból wynikający z ograniczenia wolności.

Sytuacje uwięzienia odnoszą się w pierwszym rzędzie do symboliki uwięzionej duszy (Tadeusz Miciński, Melancolia, Wieczni wędrowce, Wincenty Korab Brzozowski, Ja uwięziona w lochu, Jan Kasprowicz, Przy szumie drzew, Kazimierz Tetmajer, Życie, W milczeniu II) (Podraza-Kwiatkowska 2001b: 11–17). Tak wyraźnie idealistyczne rozróżnianie duszy i ciała powiązane jest także z szerszym zagadnieniem ostrej opozycji pomiędzy rzeczywistością a wszystkim tym, co metafizyczne. (Podraza-Kwiatkowska 2001b: 17–49).

Młodopolska wyobraźnia określana przez doznanie klaustrofobicznego ograniczenia zdominowana bywa również przez niezwykle częste akty schodzenia w głębię symbolizujące przede wszystkim próbę autopoznania, odsłonięcia niepokojących, groźnych tajemnic, ale też próbę oczyszczenia: Miciński, W mym sercu, Leopold Staff, Sarkofagi, Maria Gorssek-Korycka, Apoteoza, Tetmajer, Próżno w mej duszy (Podraza-Kwiatkowska 2001a: 171–176).

Najbardziej wyraziste klaustrofobiczne obrazy pojawiają się w poezji Tadeusza Micińskiego. Znajdziemy tu bowiem takie zdania, frazy jak na przykład: „zejdź w zimny wilgny loch kościelny” (Miciński 1999: 93), „Ach, to pewno przez zbójców zamkniona ze złotymi włosami królewna […] zapomniana i w grocie zamkniona” ( (Miciński 1999: 96), „ja z uchylonej trumny / słucham” ( (Miciński 1999: 122), „czemuż mię niesiecie / w zimne kurytarze nad stojącą wodą?” ( (Miciński 1999: 117), Obsesja zamkniętej przestrzeni jest tym bardziej wyrazista, że obrazom lochów, labiryntów, trumien, korytarzy najczęściej przypisywany jest cały zespół cech związany wilgocią, śliskością, pleśnią. (Prokop 1978: 195–197) Najmocniej jednak klaustrofobia ujawnia się w całym cyklu In loco tormentorum, zwłaszcza w takich utworach jak Madonna Dolorosa:

W tym samym kręgu wyobraźniowo-symbolicznym pozostają na przykład utwory Auto-da-fe (ze znamiennym opisem tortury: „a ja się duszę – w złotym kołpaku” ) czy Quemadero. W wierszach Micińskiego zainspirowanych torturami hiszpańskiej inkwizycji najważniejszą funkcję odgrywają właśnie wielozmysłowe doznania związane z zamknięciem, duszeniem, miażdżeniem, przejawiające się przede wszystkim w całkowitym uprzedmiotowieniu ciała. (Gutowski 2004: 35) Klaustrofobia pojawia się tu w dwóch odmianach: „jako wprost przedstawiona, eksplikowana oraz implikowana, narastająca w procesie, w sekwencji zdarzeń” (Gutowski 2004: 34). W pierwszej odmianie bazuje się na obrazach klaustrofobicznej pułapki takiej właśnie jak na przykład w utworze Madonna Dolorosa. Drugi typ dotyczy natomiast sytuacji nieco bardziej skomplikowanej, procesualnej (Morietur stella, Reinkarnacja). Ujawnia się ona w podróży w głąb samego siebie, stopniowo potęgującej poczucie osaczenia w bycie, świadomość metafizycznej klęski. (Gutowski 2004: 35–37). Wspólne dla obu tych typów jest dotarcie do świadomości pustej transcendencji.

Osaczenie wiążące się z niemożnością znalezienia drogi wyjścia wyraża przede wszystkim poczucie braku możliwości transgresji. Efekt sprzężenia zwrotnego nasila przeżywaną torturę. Psychosomatyczne odczuwanie zamknięcia z jednej strony piętnuje podmiot, z drugiej stanowi oskarżenie wobec braku transcendencji:

Jeśli nawet pojawia się przeczucie metafizycznego istnienia, wówczas podmiot odczuwa przede wszystkim dojmujące przytłoczenie w pułapce rzeczywistości:

Sytuacja klaustrofobicznego uwięzienia w świecie, ale także w samym sobie, we własnych możliwościach poznawczych, w powtarzalnych wielokrotnie zapośredniczonych przedstawieniach i w języku wreszcie pojawia się w Więźniu zwierciadeł Staffa (Kunz 2005: 124–134, Rusek 2005: 135–154)

Pokrewny typ doznania stanowi agorafobia (Prokop 1978: 191–195), przejawiająca się w niezwykle częstym w liryce Młodej Polski doświadczeniu nieskończoności, otchłani zarówno w wymiarze zewnętrznym, jak i wewnętrznym. Taka właśnie sytuacja ma miejsce w Więźniu zwierciadeł, gdzie dominującym uczuciem jest niemożność znalezienia odpowiedzi na pytania w najbardziej szczególnej przestrzeni, jaką stanowi osaczająca, duszna – klaustrofobiczna wreszcie – pustka.

Staje się ona specyficznym znakiem ludzkiej egzystencji wydartej z każdego bezpiecznego kontekstu, ludzkiego bytu w świecie pozbawionym właśnie człowieka. W takich tekstach jak Śnieg I i Śnieg II Leopolda Staffa podmiot lokuje się pomiędzy pustką świata zewnętrznego i wewnętrznego. (Gutowski 2008: 269–270)

Jeszcze inną wersję tego typu przeżycia łączącego w sobie fascynację nieskończonością z poczuciem przytłaczającego zagrożenia ujawnia podmiot Leśmianowskiego Stepu:

Pointa utworu uzmysławia symboliczne pokrewieństwo obu typów lęku – zarówno klaustrofobii, jak i agorafobii. Wskazują one bowiem na analogiczne doznanie osaczenia, które w wielozmysłowym przeżyciu obnaża brak ucieczki, brak alternatywnej wersji istnienia. Penetracja własnych głębi, odkrycie metafizycznej otchłani, przerażenie nieskończonością czy wreszcie zamknięcie w ciasnej pułapce obnażają za każdym razem ontologiczne zagubienie, lęk o kształt własnej tożsamości.

Źródła

Analizowane utwory

• Grossek-Korycka Maria, „Obraz II” (1913), cyt. za Grossek-Korcyka Maria, „Utwory wybrane”, wstęp, wybór i oprac. Tekstu Barbara Olech (Biblioteka Poezji Młodej Polski), Wydawnictwo Literackie, Kraków 2005, s. 148.
• Kasprowicz Jan, „Przy szumie drzew” (1894) cyt. za Kasprowicz Jan, „Pisma zebrane”, wyd. krytyczne pod red. Jana Józefa Lipskiego i Romana Lotha,t.3, cz. 1, „Utwory literackie” oprac. Roman Loth, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997, s.250–264.
• Korab-Brzozowski Wincenty, „Ja uwięziona w lochu” (1906)cyt. za:Korab Brzozowski Wincenty, „Utwory zebrane”, oprac. M. Stala (Biblioteka Poezji Młodej Polski), Wydawnictwo Literackie, Kraków 1980, s. 79.
• Leszczyński Edward, „Grota Raptawicka” (1901),„Ahaswer” (1902) cyt. za Leszczyński Edward, „Wybór poezji”, oprac. Hanna Filipkowska, Wydawnictwo Literackie, Kraków1988, s. 95, 113–114.
• Leśmian, „Step” (1912) cyt. za: Bolesław Leśmian, „Poezje zebrane”, oprac. A. Madyda, wstępem opatrzyła M. Jakitowicz, Wydawnictwo Algo, Toruń 2000, s. 69.
• Miciński Tadeusz, „W mym sercu…”, „Melancolia”, „Wieczni wędrowce”, „Ponad głębiami czarnych wód…”, „Głębiny duch”, „Lamentacje”; „Madonna Dolorosa”, „Auto-da-fe”,„Quemadero”, „Morietur stella”, „ Reinkarnacja” („W mroku gwiazd” (1902) cyt za: Miciński Tadeusz, „Wybór poezji”, wstęp i oprac. Wojciech Gutowski, Wydawnictwo Universitas, Kraków 1999, s.93,96, 117, 120,121–125, 156, 157, 158.
• Przerwa-Tetmajer Kazimierz, „Życie” („Seria druga” 1894), „Próżno w mej duszy” („Seria trzecia” 1898) „W milczeniu” II („Seria czwarta” 1900), cyt. za: Przerwa Tetmajer Kazimierz, „Poezje” (Biblioteka Poezji i Prozy), Państwowy Instytut Wydawniczy, 1980. 102, 366,543.
• Staff Leopold,„Śnieg” I i II; „Sarkofagi” [w:] „Sny i potędze” (1901), „Więzień zwierciadeł” [w:] „Ptakom niebieskim” (1905) cyt. za: Staff Leopold „Wiersze zebrane”, t. 1, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1955, s. 12, 13, 356.
• Wroczyński Jan, „Gorączka. Pastel” (1902) cyt. za: Wroczyński Jan, „Poezje prozą i inne utwory”, oprac. M. Stala, (Biblioteka Poezji Młodej Polski), Wydawnictwo Literackie, Kraków1995, s. 73.

Opracowania (wybór)

• Czabanowska-Wróbel Anna, „Złotnik i śpiewak. Poezja Leopolda Staffa i Bolesława Leśmiana w kręgu modernizmu”, (Modernizm w Polsce) Wydawnictwo Universitas, Kraków 2009.
• Gutowski Wojciech, „Kosmos udręczeń, droga przekroczenia, łaska wypowiedzi. Uwagi wstępne do interpretacji cyklu poetyckiego »In loco tormentorum«”, [w:] „Poezja Tadeusza Micińskiego. Interpretacje”, red. Anna Czabanowska-Wróbel, Paweł Próchniak, Marian Stala, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Kraków 2004.
• Gutowski Wojciech, „Miłość, śmierci i energia rozkładu. O młodopolskiej wyobraźni nekrofilskiej”, [w:] tenże,„Konstelacja Przybyszewskiego”, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2008.
• Gutowski Wojciech, „Wprowadzenie do Xięgi Tajemnej. Studia o twórczości Tadeusza Micińskiego”, Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej, Bydgoszcz 2002.
• Kunz Tomasz, „O »Istocie Lustrzanej«. »Więzień zwierciadeł« Leopolda Staffa” [w:] „Poezja Leopolda Staffa. Interpretacje”, pod red. Anny Czabanowskiej-Wróbel, Pawła Próchniaka, Mariana Stali, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Kraków 2005.
• Kwiatkowski Jerzy, „U podstaw liryki Leopolda Staffa”, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1966.
• Podraza-Kwiatkowska Maria, „Pustka – otchłań – pełnia. (Ze studiów nad młodopolską symboliką inercji i odrodzenia)” [w:] „Młodopolskich świat wyobraźni”, pod red. Marii Podrazy Kwiatkowskiej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1977.
• Podraza-Kwiatkowska Maria, „Symbolizm i symbolika w poezji Młodej Polski”, wyd. 3, Wydawnictwo Universitas, Kraków 2001.
• Podraza-Kwiatkowska Maria, „Wolność i transcendencja. Studia i eseje o Młodej Polsce”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2001.
• Prokop Jan, „Żywioł wyzwolony. Studia o poezji Tadeusza Micińskiego”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1978.
• Rusek Marta, „Zwielokrotnienie i pustka – zagadka »Więźnia zwierciadeł«” [w:] „Poezja Leopolda Staffa. Interpretacje”, pod red. Anny Czabanowskiej-Wróbel, Pawła Próchniaka, Mariana Stali, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Kraków 2005.

Artykuły powiązane

• Tomasik, Wojciech – Niechciany dotyk (w podróży)
• Pilch, Urszula M. – Miciński – dotyk