Szósty zmysł

W słownikach języka polskiego zarejestrowany jest frazeologizm szósty zmysł. W Uniwersalnym słowniku języka polskiego wyrażenie to jest definiowane jako „zdolność wyczuwania, dostrzegania oznak niezauważanych przez innych, często pozwalająca uniknąć niebezpieczeństwa; intuicja, wyjątkowa wrażliwość” i traktowane jako synonim intuicji.

Krystyna Waszakowa pisze, że „o intuicji mówi się także, że jest dodatkowym zmysłem – chodzi o znane ustabilizowane połączenie szósty zmysł, które jest odnoszone wyłącznie do intuicji” (Waszakowa 2009: 586). W korpusie¹Złoty podział – Zloty podział, złota proporcja to podział odcinka na dwie części w taki sposób, że stosunek dłuższej części do krótszej jest taki sam, jak całego odcinka do części dłuższej. Złoty podział był już znany i stosowany w starożytnej Grecji. Kolejne liczby spełniające warunek tej proporcji tworzą ciąg liczb naturalnych Fibonacciego (3,5,8,13,21 …..). NKJP znajdujemy potwierdzenia, że szósty zmysł to synonim intuicji:

Według De Beckera, istnieje złożony mechanizm łączący nas z naturą, który pozwala nam odbierać bodźce informujące o zagrożeniu, tak jak odbierają je zwierzęta. Nazywamy go intuicją, szóstym zmysłem, przeczuciem, ale tak naprawdę jest to instynkt samozachowawczy.Rozum prawdziwy jest dobry, to rozum nakazuje miłować, nie intuicja, przez rozumowanie wiemy, że miłość jest dobra. Z poprawnego rozumowania jest moralność. Intuicja wtedy się nie myli, kiedy jest racjonalna, dobra, ale przez rozum mamy pewność. Intuicja to szósty zmysł, (a tak zwane”dobre serce”- to absurd).Preferencja ekstrawertywna z kolei, polega na wypromieniowywaniu energii na zewnątrz i działaniu. W zakresie uwagi wyróżnia się intuicję oraz percepcję. Preferencja do intuicyjności polega na zwracaniu uwagi na informacje płynące z wnętrza (słuchanie intuicji tzw. „szóstego zmysłu”). Z kolei preferencja do percepcji polega na zbieraniu informacji płynących z pięciu podstawowych zmysłów.

W wielu kontekstach leksemy intuicja i szósty zmysł są wymienne, np. w przykładach, gdzie podkreśla się funkcję poznawczą tego szczególnego uzdolnienia (por. funkcja poznawcza intuicji, którą wyróżnia K. Waszkowa – 2009: 584), por.:

Mówiono, że urodziłam się z dodatkowym instynktem, niejako szóstym zmysłem jestem specjalnie wyczulona na nastrój.Mówi się o kimś, że ma szósty zmysł gdyż wyczuwa stany emocjonalne innych ludzi.

Wydaje się, że leksem intuicja oraz wyrażenie szósty zmysł są także używane wymiennie w kontekstach, gdzie mowa o jakichś szczególnych talentach, uzdolnieniach:

Może powiedziała to za głośno, a może komisarza ostrzegł szósty policyjny zmysł, bo spojrzał w ich stronę.Jak zwykle objął posterunek, lecz po raz pierwszy ogarnięty przeczuciem, że stanie się coś nadzwyczajnego. Bo oto jego szósty zmysł strażnika, w dodatku rozwinięty przez trzydzieści lat służby, podpowiadał mu, że dzisiaj zdarzy się coś, co dotąd nie zdarzyło się nigdy.I tylko dla formalności zadam to pytanie: czy pani zabiła Sabinę Holz? Zadał to pytanie naprawdę dla formalności, lecz zaskakująca mieszanka pogardy i czegoś jeszcze, czego na razie nie potrafił odczytać, a co ujrzał na jej twarzy, sprawiła, że jego szósty zmysł wytrawnego prawnika uruchomił dzwonek alarmowy.

Jednak wyrazy intuicja oraz szósty zmysł różnią się w swoich użyciach. Po pierwsze – Waszakowa zauważa, że wyraz intuicja może być użyty w znaczeniu‘myśl, przypuszczenie’ – autorka pisze, że istnieje konstrukcja intuicja, że… oraz możliwość użycia tego rzeczownika w liczbie mnogiej (intuicje) (Waszakowa 2009: 588). Jest to wykluczone w przypadku wyrażenia szósty zmysł. Nie ma użyć, typu *mieć szósty zmysł, że …, a także wyraz ten nie ma liczby mnogiej.

Po drugie leksem szósty zmysł ma również znaczeniu‘zdolności parapsychiczne’, typu jasnowidzenie, kontakt z duchami, telepatia, uzdrawianie. Wyraz intuicja nie jest używany w takim znaczeniu. Oczywiście, jest ona przeciwstawiana rozumowi, ma charakter irracjonalny, ale nie nadprzyrodzony. Natomiast szósty zmysł jest w poniższych przykładach ujmowany jako niezwykła zdolność, przekraczająca umiejętności przeciętnego człowieka, por.:

Cole ma mianowicie dodatkowy, szósty zmysł, dzięki któremu wchodzi w bliskie kontakty ze zmarłymi.Wróżka, kabalarka, astrolożka, przepowiadaczka przyszłości – to zawód? Tak. Jeśli posiadasz tak zwany szósty zmysł, a twoje przeczucia nigdy cię nie mylą, możesz uczynić zaglądanie w przyszłość twoją profesją.Parapsychologia zakłada istnienie co najmniej jednego nieznanego dotąd zmysłu człowieka, nazywając go umownie”szóstym zmysłem”. Pojęcie to funkcjonuje też w języku codziennym. Zjawiska określane terminem”jasnowidzenie”polegają podobnie jak telepatia na odbiorze informacji bez pomocy zmysłów, ale też bez pośrednictwa człowieka”nadawcy”.Są wśród nas ludzie obdarzeni dziwnymi zdolnościami. Widzą przeszłość i przeczuwają, co stać się musi niebawem. Potrafią zagłębić się w ludzkie umysły i odczytać obce myśli. Mają moc leczenia cudzych przypadłości. Po prostu posiadają szósty zmysł.

W NKJP występuje również połączenie, nieodnotowane w słownikach języka polskiego, siódmy zmysł. Analiza tych użyć pokazuje, że jest ono używane w tych samych znaczeniach, co szósty zmysł, czyli jako synonim intuicji oraz uzdolnień parapsychologicznych, por.:

Siódmy zmysł podpowiedział Helenie, że czai się w pobliżu, nie osłonięty tarczą zamkniętych drzwi gabinetu.Masz w końcu siódmy zmysł- do biznesu i bardzo trudno Cię wykołować.Kiedy pracował w przychodni miał najwięcej pacjentów. Ludzie walili do niego drzwiami i oknami, bo każdemu poświęcał blisko 40 minut. Rozmawiał. Pytał. Radził. Przeprowadzał dokładne badania. – Ma niezwykłą intuicję. Jakiś siódmy zmysł.

Wydawałoby się, że jest to skutek jakiegoś błędu frazeologicznego, ale z analiz tekstów wynika, że na utworzenie tego nowego połączenia wpłynęła wiedza naukowa, z które wynika, że oprócz podstawowych pięciu zmysłów (wzroku, słuchu, dotyku,zapachu i smaku) człowiek ma jeszcze zmysł równowagi – który w takim wypadku staje się szóstym zmysłem. Dlatego w systemie powstaje luka, którą uzupełnił nowy frazeologizm siódmy zmysł, por.:

Istota ludzka (człowiek) posiada sześć zmysłów do odbioru świata fizycznego: wzrok, smak, słuch, węch, dotyk, równowaga. Ale istota ludzka (człowiek) posiada także siódmy zmysł (intuicja, 3-cie oko), do odbioru świata duchowego (’oddziaływań boskich’).

Artykuły powiązane

• Zawisławska, Magdalena – Synestezja w języku
• Antoniuk, Mateusz – Doświadczenia duchowe a doświadczenia zmysłowe
• Majkiewicz, Anna – Zmysłowe-rozumowe w przekładzie
• Zawisławska, Magdalena – Zmysły w języku
• Zawisławska, Magdalena – Zmysły

Bibliografia

• 1
  Złoty podział – Zloty podział, złota proporcja to podział odcinka na dwie części w taki sposób, że stosunek dłuższej części do krótszej jest taki sam, jak całego odcinka do części dłuższej. Złoty podział był już znany i stosowany w starożytnej Grecji. Kolejne liczby spełniające warunek tej proporcji tworzą ciąg liczb naturalnych Fibonacciego (3,5,8,13,21 …..).