Biel jest jedną z trzech barw achromatycznych. Kojarzona jest ze śniegiem, czystością i niewinnością, często kontrastowana z czernią. W cyklu ewolucyjnym Brenta Berlina i Paula Kaya (1969) nazwy bieli i czerni pojawiają się w leksykonie barw jako pierwsze.

Barwą białą w polszczyźnie i innych językach zajmowali się liczni badacze, np. Mirosława Ampel-Rudolf (Ampel-Rudolf 1994: 63-70), Mirosława Białoskórska (Białoskórska 2010), Dominika Janus (Janus 2011), Roman Kalisz (Kalisz 1993), Ewa Komorowska (Komorowska 2010a, 2010b: 83-115), Jolanta Maćkiewicz (Maćkiewicz 2007), Grażyna Pietrzak-Porwisz (Pietrzak-Porwisz 2006), Oksana Segeda (Segeda 2010), Irena Seiffert (Seiffert 2005), Elżbieta Skorupska-Raczyńska (Skorupska-Raczyńska 2003), Ewa Teodorowicz-Hellman (Teodorowicz-Hellman 2001), Ryszard Tokarski (Tokarski 2004 [1995]: 35-56, 62-76) i Alfred Zaręba (Zaręba 1954: 9-16).

Definicje podstawowej nazwy barwy białej i jej prototypy

Barwa biała łączona jest ze śniegiem, co potwierdzają w języku polskim prace leksykograficzne. Na przykład biały w Słowniku języka polskiego pod red. Mieczysława Szymczaka definiowany jest jako: „mający barwę właściwą śniegowi, mleku (np. oślepiająco biały śnieg)” (Szymczak 1978: 155); podobnie w Innym słowniku języka polskiego,w którym znaczenie leksemu biały objaśniane jest następująco: „coś, co jest białe, ma kolor śniegu lub mleka” (Bańko 2000, I: 90). Natomiast w Słowniku języka polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego, interpretacja poszerzona jest o element przeciwstawności bieli do czerni: „mający barwę przeciwną do czarnej, właściwą śniegowi, mleku itp.; bardzo jasny” (Doroszewski 1997 [1958-1969]). Także w Słowniku współczesnego języka polskiego pod red. Bogusława Dunaja biały definiowany jest jako: „taki jak świeży śnieg; przeciwstawny do czarnego; bardzo jasny (np. biała koszula, biały obrus, […] biały jak kreda)” (Dunaj 1996: 65). Jak widać z przytoczonych definicji, w języku polskim, oprócz asocjacji ze śniegiem, pojawiają się skojarzenia antonimiczne z czernią i konotacje z bielą mleka i jasnością.

Związki bieli ze śniegiem potwierdzają wyniki badań prototypowych odniesień nazw barw. W ankiecieie. – indoeuropejski badającej skojarzenia z nazwami barw, śnieg jest najczęściej podaną konkretną reakcją (zob. tabela 1).

Tabela 1.Skojarzenia z leksemem biały podane przez 400 osób (na podst.: Stanulewicz 2006: 203, Stanulewicz 2009: 291; por. Teodorowicz-Hellman 1998: 88)

Skojarzenia	Liczba skojarzeń	Procent
śnieg (zima itp.)	192	27,67
mleko	27	3,89
Inne skojarzenia	475	68,44
Suma	694	100

Jednym ze sposobów eksplikacji semantycznej, poszerzającej wzorce prototypowe są także porównania. W ankiecie badającej porównania, respondenci podają głównie biały jak śnieg (59% respondentów) i biały jak ściana (13% respondentów) (Stanulewicz 2009: 289). W języku polskim funkcjonują także inne porównania zawierające leksem biały, np. biały jak alabaster, biały jak gołąb, biały jak lilia, biały jak łabędź, biały jak marmur, biały jak płótno, biały jak wapno, biały jak ser.

Kwiaty tawuły

Należy też odnotować, że badacze wyróżniają dwa rodzaje bieli: kwantytatywną i kwalitatywną. Śnieg jest uważany za prototyp bieli kwalitatywnej w języku polskim, natomiast prototypowym odniesieniem bieli kwantytatywnej jest dzień (Tokarski 2004 [1995], Waszakowa 2000).

Symbolika barwy białej i jej skojarzenia z emocjami

Bogata symbolika bieli nie jest jednoznaczna, jako że barwa ta niekiedy symbolizuje przeciwieństwa, takie jak życie i śmierć czy też świadomość i nieświadomość. Jak podaje Władysław Kopaliński:

Władysław Kopaliński : Słownik mitów i tradycji kultury: 17

Kolor biały jest symbolem doskonałości duchowości, życia (wiecznego), uświęcenia; świętości, chwały, zbawienia, objawienia, odkupienia, odrodzenia, łaski, wieczności, bogiń dziewiczych, odświętności, uniesienia; oświecenia, rozumu, świadomości, nieświadomości, prawdy, wiedzy, ponadczasowości, mądrości doskonałej, intuicji, siły ducha; niewinności, dziewictwa, czystości, uczciwości; umiarkowania; małżeństwa; przyjaźni; szczerości, bezinteresowności, współczucia; radości, wesołości, szczęścia, nadziei; prostoty; konwencjonalności; strachu, tchórzostwa; śmierci, żałoby; chłodu; energii; świata widzialnego, światła, (powrotu) dnia, świtu, dziennego nieba, Księżyca, czasu; majestatu, szlachectwa; bezkrwawej rewolucji, rozejmu, pokoju, odpoczynku […]

Do najważniejszych znaczeń symbolicznych bieli należą dobro, czystość, świętość i boskość. Biel w liturgii symbolizuje światłość, czystość i chwałę Bożą – białe są alby, sukienki komunijne, suknie ślubne, welony, obrus wigilijny. Ponadto nazwa tej barwy występuje w wyrażeniach związanych z postaciami religijnymi i wydarzeniami kościelnymi, np.: Biała Madonna, biała niedziela – „niedziela, gdy odbywa się komunia dzieci”, biały tydzień – „tydzień uczestnictwa dzieci komunijnych w codziennych mszach” czy biały marsz w Krakowie, czyli „marsz wiernych ubranych na biało, modlących się za zdrowie Jana Pawła II po zamachu na jego życie lub odbywający się co roku marsz upamiętniający ten dzień”.

Także trzeba tu przypomnieć znaczenie bieli dla Polaków – godłem Polski jest orzeł biały, a flaga jest biało-czerwona. Jak podaje Kopaliński (Kopaliński 2000), barwy te pojawiły się na chorągwiach i proporcach w XVII wieku, w 1831 w czasie powstania listopadowego Sejm uchwalił, że biel i czerwień stają się barwami narodowymi, a w 1919 roku uznano je za oficjalne barwy państwowe naszego kraju.

Z badań skojarzeń barw z emocjami przeprowadzonych przez Annę Mozolewską (Mozolewska 2010: 89) wynika, biel kojarzy się ze spokojem (28% respondentów), czystością (26%), pięknem (8%) i dobrem (4%), ale także z pustką i wyobcowaniem (14%), chłodem (8%), strachem (4%) i smutkiem, przygnębieniem (4%).

Związki frazeologiczne i nazwy zawierające przymiotnik biały i spokrewnione słowa

Przymiotnik biały i spokrewnione z nim słowa występują w licznych frazeologizmach, często związanych z symboliką barwy, do której się on odnosi.

Biel porównywana jest ze światłem dnia i przeciwstawiana nocy jako ciemności: biały dzień i czarna noc. Biały dzień to również jasny dzień i poranek, czyli gdy dzień nabiera jasności. Ciekawe, że biel i czerń mogą łączyć się w pozornie niemożliwym, oksymoronicznym wyrażeniu białe noce, które zawiera przeciwstawność bieli – jasności i nocy – ciemności. Biel i czerń kontrastowane są w innych związkach frazeologicznych, np. albo białe, albo czarne; czarno na białym, widzieć coś czarno na białym, ani czarne ani białe, z białego robić czarne, z czarnego robić białe.

Jak już wyżej zaznaczono, biel konotuje śnieg, co znajduje odzwierciedlenie w wielu wyrażeniach nawiązujących do śniegu. W języku polskim legendarnego śnieżnego człowieka Yeti, który zamieszkuje Himalaje, określa się za pomocą wyrażenia biała stopa. Uprawianie zaś sportów zimowych, szczególnie narciarstwa, określane jest jako białe szaleństwo. Ze śniegiem wiązane są również wyrażenie biała śmierć –„śniegi i lód grożące śmiercią”, chociaż wyrażenie to może również odnosić się do artykułów spożywczych uważanych za szkodliwe – białego cukru i soli, a także do narkotyku – kokainy. W prasie polskiej pojawiło się określenie ferii zimowych ze względu na biel śniegu jako białe ferie. Biel wiązana jest z niektórymi sportami znanymi z charakterystycznego białego ubioru, np. białym sportem określane są tenis i szermierka.

Osoby powszechnie szanowane, starsze, z siwizną na głowie określane bywały za pomocą następujących leksemów i wyrażeń: biała głowa, białogłowy, białowąsy czy biały (z redundancją człowiek). Niekiedy osoby siwe obrazowo dookreślane są poprzez porównania: biały (bialutki, bielutki) jak gołąb, czy intensyfikowane leksemowo: bielusieńki. Przy leksemie białowłosy możliwa jest też interpretacja jako „mający siwe lub bardzo jasne włosy”, która odnosi się zarówno do starców, jak i do dzieci (Szymczak (red.) 1978: 155). Ponadto, białogłowa, a także biała płeć, to dawne określenia kobiet.

Nazwa biały używana bywa w kilku innych znaczeniach. Na przykład białogwardzista to członek „stronnictwa antyrewolucyjnego, działającego w Polsce w czasie powstania styczniowego czy też przeciwnika rewolucji w 1917 roku w Rosji” (Bralczyk 2005: 53). W wyrażeniu biała plama biel wyraża również znaczenie „wymazywania faktów z przeszłości, przemilczania, tuszowania ze względów politycznych fragmentów historii jakiegoś narodu”. Ma także znaczenie „zmazania przeszłości i dawania komuś szansy „życia od nowa”, „braku czegoś” – biała karta. Także biały kruk nazywa „coś rzadkiego, unikatowego”, często w odniesieniu do cennej książki, np. biały kruk na rynku księgarskim. Leksem biały bywa komponentem wyrażeń związanych z balem i tańcem, np. biały walc, białe tango.

Barwa biała służy kategoryzowaniu obiektów, np. produktów żywnościowych: białe pieczywo (w odróżnieniu od czarnego pieczywa), białe wino (w odróżnieniu od czerwonego i różowego wina), biała kawa (w odróżnieniu od czarnej kawy), biały cukier (w odróżnieniu od brązowego cukru). Kolor jasny skóry wiąże się z przynależnością rasową, stąd określenia: rasa biała i biały człowiek. Biały kolor skóry wiąże się z kontekstem wypowiedzi, w której biały przeciwstawiany jest innej rasie (rasie czarnej, rasie żółtej) lub też gdy intencją mówiącego jest dookreślenie koloru skóry istotne dla efektywnej komunikacji.

Funkcjonują też określenia osób z leksemem biały w znaczeniu „zniewolony do pracy”, np. biały murzyn, tzn. „człowiek biały, który pracuje tak ciężko / niewolniczo jak murzyn” i biała niewolnica (dawn.),czyli kobieta sprzedana do domu publicznego (Kopaliński 1985: 96).

Biel może konotować stan strachu, trwogi, przerażenia, zdenerwowania i niemiłego zaskoczenia, a także poddania się, np. biała flaga.

Leksem biały i spokrewnione z nim słowa występują w wielu nazwach własnych: w nazwach miejscowości i ich dzielnic, np. Bielsko-Biała, Biała Podlaska, Białystok, Bielawa, Bielany (przy niektórych nazwach geograficznych trzeba wziąć pod uwagę znaczenie „błoto”); w nazwach rzek, np. Biały Dunajec, w nazwach budynków, np. Biały Dom (z ang. the White House). W polszczyźnie funkcjonuje również zwrot o proweniencji metonimicznej: wysłać kogoś na białe niedźwiedzie „zesłać kogoś na Syberię”.

Opisywane przez przymiotnik biały klasy przedmiotów i zjawisk

Przymiotnik biały służy do opisu szerokiego wachlarza obiektów i zjawisk naturalnych – nie tylko śniegu, roślin i zwierząt, ale także słońca i oświetlonej nim ziemi, np. (Zasady zapisu bibliograficznego wynikają ze specyfiki korpusu. Podane daty są datami powstania tekstów lub ich pierwodruków.)

Paweł Marcinkiewicz : Korpus Języka Polskiego PWN: 1997

(1) Nadciąga zima, biała niedźwiedzica.
Biała armia wkracza do parków,
Skuwa lodem trawniki, bloki.
Już tylko garstka stawia opór

Olga Tokarczuk : Korpus Języka Polskiego PWN: 1996

(2) Zauważył, że w ogrodzie cały czas pracują ci sami dwaj zakonnicy. Uprawiali w milczeniu warzywa i białe kwiaty. Tylko białe – lilie, przebiśniegi, anemony, białe piwonie i georginie.

Anonim : Korpus Języka Polskiego PWN: 2001

(3) A tam dalej tawułka biała, też piękna.

Mewy nad brzegiem morza

Przekrój, nr 2926 : Korpus Języka Polskiego PWN: 2001

(4) – Co gadasz – wtrąca babcia Anna – kura, taka biała, mi zginęła.

Bolesław Leśmian : Korpus Języka Polskiego PWN: 1996

(5) A nad morzem białe mewy lecą

Hanna Kostyrko : Korpus Języka Polskiego PWN: 1996

(6) Inna niż strzelista wieżyca krakowska połyskująca złotą koroną, lecąca jak strzała w białą tarczę słońca. Gdańska wieża wznosi się jak ogromna kamienna pięść i zdaje się wygrażać chmurnemu niebu.

Młody Technik : Korpus Języka Polskiego PWN: 1971, nr 3

(7) […] ogromną część nieba z wysokości około 800 km pokrywa przecież oślepiająco biała od strony nasłonecznionej tarcza Ziemi, od strony przeciwnej na niebie znajduje się jeszcze groźniejsze dla aparatury Słońce – nieco lepsze warunki istnieją od strony odsłonecznej.

(„Młody Technik” 1971, nr 3, Korpus Języka Polskiego PWN)

Ponadto, liczne artefakty również mogą być białe, np.:

Magdalena Tulli : Korpus Języka Polskiego PWN: 1998

(8) Dręczony bezsennością i pytaniami, na które nie było odpowiedzi, nocami zasiadał do białego fortepianu.

Krystyna Kofta : Korpus Języka Polskiego PWN: 1996

(9) Jedna kapłanka miała na imię Nefret i była bardzo piękna, najpiękniejsza ze wszystkich, wysoka, zgrabna, miała zielone oczy i długie podkręcone rzęsy, usta czerwone, bez malowania, i brązowe włosy, długie aż za plecy, rozpuszczone, a na sobie miała długą białą suknię haftowaną złotem w lilie i słońca, bo to była kapłanka Boga Słońca […]

Maria Borowa : Korpus Języka Polskiego PWN: 1995

(10) Koc w brązowo-rudą kratę, idiotyczna parasolka z falbanką, biała płócienna torba, zeszyt, książka, blok techniczny; na krzaku suszył się ręcznik.

(Borowa 1995, Korpus Języka Polskiego PWN)

Płomyk, 1956, nr 11 : Korpus Języka Polskiego PWN: 1956

11) Tam na placu przed białą katedrą, zanim się jeszcze rozkołyszą poranną modlitwą liczne dzwony kościołów, będzie już ścisk i gwar… i płacz.

(„Płomyk” 1956, nr 11, Korpus Języka Polskiego PWN)

Niepodstawowe nazwy barwy białej

Wśród niepodstawowych nazw barwy białej można wymienić takie leksemy jak: alabastrowy, białawy, blady, kość słoniowa, mleczny, porcelanowy, perłowy, śnieżny, śnieżnobiały, śnieżysty.

Skojarzenie bladości z chorobą odzwierciedla się w licznych porównaniach – blady jak ściana, blady jak kreda, blady jak prześcieradło itd. Nie zawsze barwa biała jest kojarzona ze stanem chorobowym: należy pamiętać, że dawniej alabastrowa skóra była oznaką urody. Obecnie biel wskazuje na stan zdrowia przeważnie przy określaniu koloru zębów.

Warto wrócić uwagę na to, że prawie wszystkie inne nie podstawowe nazwy bieli to określenia metonimiczne powstałe od nazw przedmiotów i substancji, które najczęściej mają ten kolor, na przykład:

Bolesław Leśmian : Korpus Języka Polskiego PWN: 1996

12) Aż mu trzęsła się broda i dwie wargi u gęby,
Aż się kulą obijał o perłowe jej zęby!

Antoni Libera : Korpus Języka Polskiego PWN: 1998

(13) Jak ta wykwintna piękność, o takim głosie, manierach, o rękach jak z alabastru i nogach jak Wenus z Milo może należeć do partii… robotniczej?

Tadeusz Borowski : Korpus Języka Polskiego PWN: 1988

(14) Na tle burzliwego nieba, na prawo od domu, omotane mlecznymi kłębami przelotnego dymu lokomotyw, patetycznie rysuje się bezlistne drzewo, nieruchome w wichrze.

Podsumowanie

Wielość określeń i skojarzeń, bogata symbolika, częstość użycia, a także mnogość związków frazeologicznych z komponentem biały świadczą o niezwykłej wadze tego koloru w ludzkim postrzeganiu świata. Nie umiemy wyobrazić sobie życia bez bieli i przeciwstawnej czerni. Biel i czerń służą nie tylko do opisu obiektów, ale także do ich kategoryzowania (np. białe wino, biały chleb). Ponadto, biały i czarny zawierają komponent aksjologiczny, np. biała magia i czarna magia, chociaż nie zawsze biały nacechowany jest pozytywnie, np. wybielić kogoś.

Źródła

Artykuły powiązane

• Falkowska, Marta – Barwa a kolor
• Stanulewicz, Danuta – Barwa czarna
• Komorowska, Ewa – Barwa żółta
• Komorowska, Ewa – Barwa niebieska