Barwa niebieska zajmuje wyjątkową pozycję w leksykonie barw, nie tylko ze względu na to, że jest ulubioną barwą Polaków. Jak na podstawową nazwę, występuje rzadko w związkach frazeologicznych, dzieli wiele funkcji z nazwą uważaną za niepodstawową, reprezentowaną przez leksemy błękit i błękitny.
O barwie niebieskiej pisali m.in. Mirosława Ampel-Rudolf ( (Ampel-Rudolf 1994: 05-105)), Mirosława Białoskórska ( (Białoskórska 2011)), Ewa Badyda ( (Badyda 2001)), Kwiryna Handke ( (Handke 2001)), Anna Iwińska ( (Iwińska 2003)), Ewa Komorowska ( (Komorowska 2006, 2007, 2010: 156-165)), Joanna Michalak ( (Michalak 2006)), Małgorzata Ponikowska ( (Ponikowska 2005)), Danuta Stanulewicz ( (Stanulewicz 2002, 2007, 2009, 2010, 2011)), Ewa Teodorowicz-Hellman ( (Teodorowicz-Hellman 2000)), Ryszard Tokarski ( (Tokarski 2004: 113-126)), Wierzbicka ( (Wierzbicka 1996: 309-314)) i Alfred Zaręba ( (Zaręba 1950, 1954: 36-55)).
Podstawowa nazwa i „prawie podstawowa” nazwa barwy niebieskiej i ich definicje
Przymiotnik niebieski należy do zbioru podstawowych nazw barw ( (Tokarski 2004 [1995], Waszakowa 2000, Stanulewicz 2009)), ale już niebieskość nie jest podstawową nazwą rzeczownikową, a funkcję tę pełni błękit, na co wskazują badania ankietowe ( (Stanulewicz 2009: 149)) i korpusowe ( (Stanulewicz 2009: 156)). Tabela 1 prezentuje frekwencję leksemów niebieski, błękitny, niebieskość i błękit w tekstach zebranych w demonstracyjnej wersji Korpusu Języka Polskiego PWN. Jak wynika ze zgromadzonych w tabeli danych liczbowych, w porównaniu z rzeczownikiem niebieskość, błękit cieszy się ponad dziesięciokrotnie wyższą frekwencją.
Tabela 1
Leksemy niebieski, niebieskość, błękitny i błękit w demonstracyjnej wersji Korpusu Języka Polskiego Wydawnictwa Naukowego PWN ( (na podst.: Stanulewicz 2009: 156, 161))
|
Lemma |
Liczba wystąpień |
|
niebieski, w tym w znaczeniu „kolor nieba” |
322 232 |
|
błękitny |
85 |
|
niebieskość |
5 |
|
błękit |
53 |
Słownik języka polskiego pod redakcją Witolda Doroszewskiego (1997), a także Słownik języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka ( (1979: 321)) podają następujące definicje znaczeń leksemu niebieski:
1. będący w szóstym kolorze tęczy, mający barwę pogodnego nieba, kwiatów lnu; błękitny, modry, lazurowy
2. dotyczący nieba jako pozornego sklepienia dookoła Ziemi
3. dotyczący nieba jako wyobrażanego miejsca pobytu Boga, bogów
Tabela 2 przedstawia frekwencję tych trzech znaczeń w tekstach w korpusie. Przymiotnik niebieski występuje najczęściej w znaczeniu „mający kolor pogodnego nieba”.
Tabela 2
Frekwencja trzech znaczeń przymiotnika niebieski w demonstracyjnej wersji Korpusu Języka Polskiego Wydawnictwa Naukowego PWN ( (Stanulewicz 2009: 159))
|
Znaczenie |
Liczba wystąpień |
Procent |
Przykłady |
|
|
1 |
mający kolor pogodnego nieba |
232 |
72 |
niebieskie oczy niebieska spódniczka niebieskie kwiaty niebieski dym |
|
2 |
dotyczący nieba jako sklepienia dookoła Ziemi |
74 |
23 |
niebieski ptak ciała niebieskie |
|
3 |
niebiański |
16 |
5 |
Królestwo Niebieskie |
|
Ogółem |
322 |
100 |
Przytoczmy kilka przykładów z Korpusu Tekstów PWN.
Niebieski w znaczeniu „mający kolor pogodnego nieba”:
(1) Buciek był ładny i miał duże, niebieskie oczy.
(Grynberg 1989 [1965], Korpus Języka Polskiego PWN)
(2) Dziewczyna w niebieskiej sukience przepchnęła się przez tłum […]
(Sapkowski 1994 [1992], Korpus Języka Polskiego PWN)
(3) Potem wyjęła z kredensowego wnętrza niebieską miskę […]
(Borowa, 1995 [1988], Korpus Języka Polskiego PWN)
Niebieski w znaczeniu „dotyczący nieba jako sklepienia dookoła Ziemi”:
(4) Odbiciem orbity Ziemi jest na sferze niebieskiej ekliptyka, a ziemskiego równika – równik niebieski.
(Włodarczyk 1999, Korpus Języka Polskiego PWN)
(5) Czterysta lat temu Johannes Kepler […] wyraził nadzieję, że kiedyś statki wyruszające poza Ziemię będą żeglować niesione “bryzą niebieską”.
(„Przekrój” 2001, nr 2926, Korpus Języka Polskiego PWN)
Niebieski w znaczeniu „niebiański”:
(6) Naiwne malowidło przedstawia postaci z różnych sfer – niebieskiej, piekielnej i ziemskiej.
(„Rzeczpospolita”, 12.16. 2000, Korpus Języka Polskiego PWN)
(7) Dogoniłeś mnie, Jeźdźcze niebieski […]
(Liebert 1996, Korpus Języka Polskiego PWN)
Przymiotnik błękitny może być uznany za nazwę „prawie podstawową” ( (zob. Stanulewicz 2009: 286-272)). Definiowany jest następująco: „intensywnie niebieski; lazurowy” ( (Szymczak 1978: 178)); „Coś, co jest błękitne, ma kolor jasnoniebieski, taki, jak kolor pogodnego nieba” ( (Bańko 2007: 135)).
Prototypowe odniesienia nazwy niebieski
Zarówno dla nazwy niebieski, jak i błękitny, wzorcem jest pogodne niebo. Jednak dla mieszkańców Wybrzeża, należy przyjąć, że oprócz nieba prototypowym odniesieniem przymiotnika niebieski jest również woda ( (Stanulewicz 2009: 297-303, 315-321; por. Tokarski 2004: 117-120, Waszakowa 2000: 24)). Wyniki ankiety przeprowadzonej w czterech regionach Polski wskazują, że ponad 40% mieszkańców województwa pomorskiego kojarzy niebieski z wodą (morzem), podczas gdy w trzech innych województwach: łódzkim, dolnośląskim i lubelskim, skojarzenia takie podaje do 20% respondentów. Uwarunkowane jest to czynnikami geograficznymi – położeniem regionu nad morzem, a prawdopodobnie także obecnością licznych jezior w Szwajcarii Kaszubskiej.
Symbolika barwy niebieskiej i jej skojarzenia z emocjami
Według Władysława Kopalińskiego ( (2007: 22-23)), barwa niebieska symbolizuje niebo (jako sklepienie niebieskie i siedzibę bogów), wierność i duchowość, nieskończoność; czas i przestrzeń, powietrze i morskie fale; wiedzę, prawdę i filozofię; wierność, miłość i czułość; ale także chłód, okrucieństwo, rozpacz i niestałość.
Niebieski, wraz z odcieniami, jest ulubionym kolorem Polaków – 35% respondentów zamieszkujących różne regiony Polski podało tę barwę (druga w rankingu jest czerwień, wskazana przez 15,5% badanych, głównie kobiety) ( (Stanulewicz 2009: 265)).
Wyniki badania skojarzeń barw z emocjami przeprowadzonego przez Annę Mozolewską ( (2010: 89)) pokazują, że niebieski nie jest jednak oceniany jednoznacznie pozytywnie. Barwa ta kojarzy się z wolnością (24% respondentów), spokojem (20%), radością (12%) i przyjemnością (8%), ale także z chłodem (22%), strachem (8%) i smutkiem (6%).
Związki frazeologiczne z przymiotnikami niebieski, błękitny i siny oraz ze spokrewnionymi z nimi słowami
Jak już na początku zaznaczono, niebieski (w znaczeniu „mający kolor pogodnego nieba”) nie występuje w wielu związkach frazeologicznych, wśród których wymienić można następujące: duże niebieskie oczy (w znaczeniu „mająca duży biust”, z audycji satyrycznej „Sześćdziesiąt minut na godzinę”), niebieskie berety, niebieski jak niebo, niebieska krew, niebieska linia, niebieski laser, niebieski lis. Większość z tych wyrażeń nie cieszy się dużą frekwencją, niektóre pojawiły się w języku stosunkowo niedawno.
Natomiast przymiotniki błękitny i siny występują w bardziej popularnych frazeologizmach. Gdy wyrażenie ma pozytywny lub obojętny ładunek emocjonalny, ewentualnie, gdy potrzebny jest rzeczownik, używamy tego pierwszego przymiotnika lub spokrewnionego z nim rzeczownika, np. błękitna krew, błękitna flaga (związana z czystością plaż), błękitne hełmy (żołnierze wysyłani na misje pokojowe przez ONZ), błękitny walc (kiedy kobiety proszą do walca mężczyzn), wstążka błękitna (symbol wiernej miłości, warto tu przypomnieć fragment poezji Cypriana Kamila Norwida: Daj mi wstążkę błękitną – oddam ci ją / Bez opóźnienia… ( (Norwid 1968: 215, przykład omówiony przez Tokarskiego 2004 [1995]: 27)), błękitna planeta („Ziemia”), błękit paryski, błękit pruski, strop błękitu (poet. „niebo”).
Natomiast kiedy barwa niebieska jest skojarzona z nieprzyjemnymi, negatywnymi czynnikami, w związkach frazeologicznych występuje siny i spokrewnione z nim leksemy, np. patrzeć w siną dal, odejść w siną dal, sina twarz, sine usta, siny obrzęk, siny ze strachu/zgrozy, siny z oburzenia/wściekłości/zimna, zsinieć ze strachu itp. Także należy zwrócić uwagę na derywaty, np. posiniaczony, siniak, siniec, sinica (choroba, a także alga), również Sinobrody.
Z przytoczonych tu przykładów wynika, że niebieski jest neutralny, błękitny ma pozytywne konotacje, a siny – negatywne. Prawdopodobnie niebieski jest neutralny z powodu tabuizacji, wynikającej z jednego z pierwotnych znaczeń tego słowa – „odnoszący się do nieba jako siedziby bogów”; ponadto, z tych trzech słów jest najmłodszą nazwą barwy niebieskiej.
Klasy przedmiotów i zjawisk opisywane przez przymiotniki niebieski i błękitny
W wielu przypadkach w opisach różnych obiektów przymiotników niebieski i błękitny można używać zamiennie. W poniższych przykładach zamiast leksemu błękitny autorzy tekstów mogli wybrać niebieski:
(8) Siedziała na molo, wpatrując się w błękitną wodę […]
(Mirkowicz 1999, Korpus Języka Polskiego PWN)
(9) Ziemia była […] wszędzie – w atlasach, na mapach ściennych, na globusie – błękitna oceanami, zielona nizinami […]
(„Płomyk”1953, nr 11, Korpus Języka Polskiego PWN)
Wybór leksemu zależy prawdopodobnie od tego, czy autor tekstu (mówionego lub pisanego) potrzebuje nazwy barwy niebieskiej z pozytywnymi konotacjami lub brzmiącej bardziej poetycko; w przykładzie (9) użycie przymiotnika błękitny nawiązuje do określenia Ziemi błękitna planeta. Zdarzają się jednak przykłady świadczące o tym, że niebieski i błękitny odnoszą się do różnych odcieni, np.
(10) Ulotkę przyślij do nas razem z napisem Famous American Cigarettes wyciętym z dowolnej – czerwonej, niebieskiej albo błękitnej paczki papierosów Pall Mall oraz wypełnionym kuponem.
(reklama, 1999, Korpus Języka Polskiego PWN)
W tabelach 3 i 4 przedstawiona jest klasyfikacja obiektów opisywanych przez przymiotniki niebieski i błękitny (uwzględnione są tu również związki frazeologiczne); tabela 5 zawiera porównanie użyć tych leksemów.
Tabela 3
Obiekty i zjawiska opisywane przez przymiotnik niebieski w demonstracyjnej wersji Korpusu Języka Polskiego Wydawnictwa Naukowego PWN ( (Stanulewicz 2009: 163))
|
Pozycja |
Obiekty i zjawiska |
Liczba wystąpień |
Procent |
|
1 |
Artefakty (ubrania, obrazy, pojazdy itp., także substancje) |
132 |
56,9 |
|
2 |
Obiekty naturalne (rośliny, zwierzęta, minerały) |
29* |
12,5 |
|
3 |
Nazwy i tytuły |
27 |
11,6 |
|
4 |
Oczy |
19 |
8,2 |
|
5 |
Płomienie, światło |
13 |
5,6 |
|
6 |
Dym |
4 |
1,7 |
|
7 |
Woda |
3** |
1,3 |
|
8-9 |
Niebo |
2 |
0,9 |
|
8-9 |
Kolor |
2 |
0,9 |
|
10 |
Ciało ludzkie |
1 |
0,4 |
|
Ogółem |
232 |
100 |
* 2 wystąpienia mogłyby być także zaliczone do nazw i tytułów.
** 2 wystąpienia mogłyby być także zaliczone do nazw i tytułów.
Tabela 4
Obiekty i zjawiska opisywane przez przymiotnik błękitny w demonstracyjnej wersji Korpusu Języka Polskiego Wydawnictwa Naukowego PWN ( (Stanulewicz 2009: 164))
|
Pozycja |
Obiekty i zjawiska |
Liczba wystąpień |
Procent |
|
1 |
Artefakty (ubrania, pojazdy itp., także substancje) |
25 |
29,4 |
|
2 |
Nazwy i tytuły |
13 |
15,3 |
|
3 |
Niebo |
11 |
12,9 |
|
4-5 |
Obiekty naturalne (rośliny, minerały) |
6* |
7,1 |
|
4-5 |
Dym |
6 |
7,1 |
|
6-7 |
Oczy |
5 |
5,9 |
|
6-7 |
Płomienie, światło, iskry |
4 |
4,7 |
|
8 |
Woda |
4 |
4,7 |
|
9 |
Krew |
3 |
3,5 |
|
10-13 |
Śnieg |
2 |
2,35 |
|
10-13 |
Planety, gwiazdy |
2 |
2,35 |
|
10-13 |
Makijaż |
2 |
2,35 |
|
10-13 |
Ludzkie ciało |
2 |
2,35 |
|
Ogółem |
85 |
100 |
* 4 wystąpienia mogłyby być także zaliczone do nazw i tytułów.
Tabela 6
Obiekty i zjawiska opisywane przez przymiotniki niebieski i błękitny ( (Stanulewicz 2009: 168))
|
Obiekty i zjawiska |
niebieski (N = 232) |
błękitny (N = 85) |
|
Artefakty |
56,9 % |
29,4 % |
|
Obiekty naturalne |
12,5 % |
7,1 % |
|
Nazwy i tytuły |
11,6 % |
15,3 % |
|
Oczy |
8,2 % |
5,9 % |
|
Płomień, światło |
5,6 % |
4,7 % |
|
Dym |
1,7 % |
7,1 % |
|
Woda |
1,3 % |
4,7 % |
|
Niebo |
0,9 % |
12,9 % |
|
Kolor |
0,9 % |
— |
|
Ludzkie ciało |
0,4 % |
2,35 % |
|
Krew |
— |
3,5 % |
|
Śnieg |
— |
2,35 % |
|
Planety, gwiazdy |
— |
2,35 % |
|
Makijaż |
— |
2,35 % |
|
Ogółem |
100 % |
100 % |
Jak wynika z porównania, niebieski występuje dwa razy częściej w opisach artefaktów (przykłady (2) i (3)) niż błękitny. Oczywiście to błękitny opisuje niebo, a nie niebieski (przykład (11)), chociaż zdarzają się wyjątki (przykład (12)):
(11) […] Diabeł w
magicznym bucie idzie do bram niebieskich
i rozdziera ostrogą błękitne sklepienie.
(Miciński 1994, Korpus Języka Polskiego PWN)
(11) W rożku szarej koperty mały znaczek za dwa szylingi, niebieski jak niebo nad ziemią obiecaną.
(Wojdowski 1975, Korpus Języka Polskiego PWN)
Niepodstawowe nazwy barwy niebieskiej
Oprócz leksemów niebieski, błękitny i siny, barwa niebieska i jej odcienie nazywane są wieloma innymi leksemami, np. modry, granatowy, lazurowy, morski, chabrowy, szafirowy, turkusowy, hiacyntowy, stalowy, kobaltowy, atramentowy, pawi, akwamaryna, ultramaryna, a także zapożyczony z angielskiego blue, spopularyzowany w wyrażeniu przyimkowym w smutnym kolorze blue przez Marylę Rodowicz piosenką Do łezki łezka, której słowa napisał Jonasz Kofta ( (zob. Stanulewicz 2011)).
Korpus Języka Polskiego PWN dostarcza interesujących przykładów użycia tych nazw barwy niebieskiej:
(12) […] niebo wydało mi się inne niż w mieście – bardziej granatowe i całe usiane gwiazdami.
(Orłoś 1996, Korpus Języka Polskiego PWN)
(14) […] szara głowa z zamkniętymi oczyma i wąskimi, sinymi ustami.
(Ostrowicka 1999, Korpus Języka Polskiego PWN)
(15) […] poniżej słońca stojącego nad siną linią lasów.
(Kowalewski 2000, Korpus Języka Polskiego PWN)
(16) […] podziwiać jej czarne rzęsy, modre oczy, złote włosy […]
(Dąbrowska 1996, Korpus Języka Polskiego PWN)
(17) Pod modrym polskim niebem, na krakowskim rynku…
(Pawlikowska-Jasnorzewska 1996, Korpus Języka Polskiego PWN)
(18) Brakuje tu lazuru nieba i turkusu morza. Sopot przypomina więc Lazurowe Wybrzeże tylko cenami i legendą zbliżoną do St. Tropez.
(„Przekrój” 2001, nr 2918, Korpus Języka Polskiego PWN)
(19) […] długowłosi faceci w kurtkach khaki, dziewczyny w blue.
(Kowalewski 2000, Korpus Języka Polskiego PWN)
(20) Gdy się pojawiły wreszcie ciemne obłoki i pejzaż przybrał barwę stalową, […]
(Dymna i Baniewicz 1997, Korpus Języka Polskiego PWN)
(21) Naszym żonom daj oczy szafirowe,
niech mają srebrne palce i suknie hiacyntowe.
(Gałczyński 1994, Korpus Języka Polskiego PWN)
Podsumowanie
Barwa niebieska jest w polszczyźnie barwą wyjątkową, ponieważ podstawowa nazwa tej barwy dzieli niektóre funkcje z nazwą uważaną za niepodstawową. Ponadto, jedynie w przypadku tej barwy występują różnice regionalne dotyczące prototypowych odniesień – podczas gdy w większości regionów Polski za prototyp można uznać niebo, na północy oprócz nieba prototypowym odniesieniem nazwy niebieski jest także woda, na co niewątpliwie ma wpływ bliskość Morza Bałtyckiego.
Źródła
Opracowania
- Ampel-Rudolf Mirosława; „Kolory. Z badań leksykalnych i semantyczno-składniowych języka polskiego”; Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 1994.
- Badyda Ewa; „Niebieskie oczy matki i błękitne oczy królowej Amazonek, czyli funkcje koloru niebieskiego w poezji Zbigniewa Herberta”; „Język Polski” 2001, nr 1/2.Bańko Mirosław (red.); „Słownik języka polskiego”; t. 1, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007. Białoskórska Mirosława; „Pole błękitu w lirykach Leopolda Staffa”; [w:] „Barwa w języku, kulturze i literaturze” II, pod red. Ewy Komorowskiej, Danuty Stanulewicz, Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowe ZAPOL, Szczecin 2010.
- Doroszewski Witold (red.); „Słownik języka polskiego”; CD-rom, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997 [1958-1969].
- Handke Kwiryna; „Niebieskie lasy”; „Prace Językoznawcze” 2001, nr 26.
- Iwińska Anna; „Colour terms in English and Polish: Lexical relationship within the subfield ofthe English blue and the Polish niebieski”; [in:] „Linguistics Across Culture”, ed. by Olga Molchanova, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2003.
- Komorowska Ewa; „Barwa w języku polskim i rosyjskim. Rozważania semantyczne”; Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2010.
- Komorowska Ewa; „Niebieski/błękitny в польском языке и синий/голубой в русском языке в семантико-когнитивном плане”; [в:] „Русистика и современность: Материалы X международной научно-практической конференции 26–28 октября 2007. Том 1. Лингвокультурология и межкультурная коммуникация”, ред. Ирина П. Лысакова, Издательский дом МИРС, Санкт-Петербург 2007.Komorowska Ewa; „O kolorze nieba w zwierciadle współczesnego języka polskiego i rosyjskiego”; [в:] „Слово в словаре и дискурсе. Сборник научных статей к 50-летию Харры Вальтера”, ред. Вaлерний М. Мокиенко, Михаил Алексеенко, Издательство Элпис, Москва 2006.
- Kopaliński Władysław; „Słownik symboli”;HPS, Rzeczpospolita, Warszawa 2007 [1990].
- Michalak Joanna; „Barwy i blaski świątyni chrześcijańskiej w nurcie kognitywizmu”; [w:] „Świat Słowian w języku i kulturze VII: Kulturoznawstwo, historia”, pod red Ewy Komorowskiej, Agnieszki Krzanowskiej, Print Group, Szczecin 2006.
- Mozolewska Anna; „Colour terms and emotions in English and Polish”; „Beyond Philology” 2010, No 7.
Źródła
- Borowa Maria; „Dominika znaczy niedziela” (1988); 1995 (Korpus Języka Polskiego PWN,
Artykuły powiązane
- Stanulewicz, Danuta – Barwa zielona
- Stanulewicz, Danuta – Barwa różowa
- Komorowska, Ewa – Barwa żółta
- Komorowska, Ewa – Barwa szara
- Stanulewicz, Danuta – Barwa pomarańczowa
- Komorowska, Ewa – Barwa biała
- Stanulewicz, Danuta – Barwa czarna
- Falkowska, Marta – Pole leksykalno-semantyczne nazw barw
- Stanulewicz, Danuta – Barwa fioletowa
- Falkowska, Marta – Problemy z definicjami nazw barw
- Komorowska, Ewa – Barwa brązowa
