Czym pachnie proza Wiesława Myśliwskiego? Jakkolwiek banalnie by to nie zabrzmiało, należałoby odpowiedzieć zapewne: światem. Charakteryzując epicki charakter utworów pisarza, Seweryna Wysłouch stwierdziła:
Seweryna Wysłouch : Twórczość Wiesława Myśliwskiego – wyzwaniem dla badacza literatury: 29
Celem tak pojętej epickości staje się po prostu przedstawienie życia, jak pisze badaczka, „we wszystkich jego przejawach”. A zatem i obraz rzeczywistości staje się wielowymiarowy i wielozmysłowy – oto efekt owej „fascynacji bogactwem świata”. W hierarchii zmysłów, stanowiących narzędzia poznawania świata (a czasem – jak wzrok i dotyk – pełniących dużo bardziej złożone funkcje), węch obecny jest najmniej intensywnie. Zapach stanowi w prozie Myśliwskiego rodzaj dopełnienia obrazu świata, trudno przypisać mu natomiast odrębną rolę, jest częścią tła, wybijającą się raz na jakiś czas, nie przykuwając jednak szczególnie mocno uwagi narratora.
W Pałacu, powieści o zderzeniu chłopskiego i pańskiego świata, sfera zapachów bardzo wyraźnie rozgranicza obie rzeczywistości. Pańskie salony pachną dobrobytem, czyli jedzeniem. To charakterystyczne: w Pałacu pojawia się bowiem motyw głodu jako wyznacznika chłopskiego losu, samobójstwa ojca, który nie może wyżywić rodziny. Pański raj pełen jest luksusów, pięknych kobiet, dzieł sztuki, rozrywek i nakrytych stołów, pachnących mięsiwem. Zapach potraw staje się przedmiotem refleksji, sporu:
Wiesław Myśliwski : Pałac: 78-79
Tymczasem chłopski świat pachnie zwierzętami – Jakub rozpoznaje samego siebie po woni owiec. W Nagim sadzie zapachy pojawiają się rzadko, ale pochodzą zawsze z chłopskiej codzienności: upalny dzień pachnie smołą, rozgrzana ziemia – spalenizną, stajnia – gryzącym potem i zgniłym łajnem. Zapachem świątecznym jest woń krochmalu, świeżo wysprzątanej chałupy. Codzienność pachnie także w Kamieniu na kamieniu, gdzie pojawia się opis zapachu chleba. To ów zapach jest – w interpretacji Szymka – czynnikiem, który doprowadzi chłopca do świętokradztwa i zjedzenia kromki przeznaczonej dla ziemi, na pierwszą orkę, symbolicznej kromki, która zapewnić ma dostatek całej rodzinie. Zapach chleba pojawia się niczym duch, wieczorami, czuje go cała rodzina – choć chleba w domu nie ma od tygodni, pojawia się tylko pamięć zapachu, marzenie o kromce chleba. Chleb, od czasów greckich był, obok wina i oliwy, pokarmem rytualnym (Tousaint-Samat 2002:218) – pojedynek, jaki toczy się pomiędzy zapachem, prześladującym co wieczór młodych, złaknionych chleba Pietruszków a szacunkiem dla odwiecznego rytuału, jest jak symboliczna walka między ciałem a duchem, między szacunkiem dla tradycji a koniecznością zaspokojenia własnych chęci czy potrzeb. Drażniący zmysły zapach chleba ma w tym przypadku wyjątkowe znaczenie.
W Widnokręgu, gdzie znaczącą role odgrywają smaki (przepisy kulinarne matki, kakao panien Ponckich) zmysł węchu podporządkowany jest rozkoszom podniebienia – z jednym, znaczącym wyjątkiem. Róża i Ewelina pachną perfumami, cielesnością, zmysłowością, co wyraźnie podkreśla wyjątkowy status tych postaci sytuujących się pomiędzy codziennością a egzotyką, grzechem a świętością, bliskością a innością, przyzwoitością a wyuzdaniem. Dla Piotra panny Ponckie to przewodniczki jego edukacji sentymentalnej, więc i zmysłowej.
Najbardziej „pachnącą” powieścią pisarza jest Traktat o łuskaniu fasoli. Wiąże się to ściśle z kreacją narratora, a zarazem głównego bohatera tego utworu. Samotny stróż działek całą swoją uwagę poświęca otaczającej go okolicy: pilnuje porządku na działkach (często bezwzględnie, autorytarnie), odnawia napisy nagrobne na zapomnianym cmentarzu, dba o psy-przybłędy i przygląda się miejscu, które było ojczyzną jego dzieciństwa, choć nie jest już tym samym miejscem. Jest kontemplatorem otaczającej go rzeczywistości.
Narrator powrócił nad zalew po latach, chciałoby się powiedzieć niemal: po życiu, namawiany przez swego tajemniczego znajomego, właściciela jednego z domków. Wracał tu najpierw za sprawą listów, w których pan Robert opisywał uroki okolicy – znalazł się wśród nich żywiczny zapach lasu o poranku. Zapach zapamiętany z dzieciństwa i zapewne dlatego rozczarowujący bohatera:
Wiesław Myśliwski : Traktat o łuskaniu fasoli: 46
Nie dowierza narrator zmysłom, bo nie potrafi im się poddać, każde doznanie przepuszczając przez pryzmat refleksji. To z tego powodu w Traktacie mniej jest pierwiastka zmysłowego, więcej zwerbalizowanych zadumań nad światem. Równocześnie jednak tylko przestrzeń dzieciństwa, przywracana do istnienia w pamięci, ale i w symbolicznym geście powrotu nad nieistniejąca Rutkę, wydaje się bohaterowi światem zmysłowo pełnym, wyposażonym w smaki, zapachy, barwy – rzeczywistość zapamiętana jest zmysłowo bogatsza niż ta, w której snuje się opowieść (tak skonstruowane są wszystkie powieści Myśliwskiego z wyjątkiem Pałacu).
Zmysł węchu nie jest w prozie Myśliwskiego równie znaczący, jak wzrok, słuch czy dotyk. Wpisuje się raczej w płaszczyznę epickiego tła, ujawniając się zazwyczaj jako – często przypadkowo odsłonięty – element polisensorycznej scenerii.
Źródła
- Myśliwski Wiesław; „Kamień na kamieniu” (1987); cyt za: Myśliwski Wiesław; „Kamień na kamieniu”; Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1994.
- Myśliwski Wiesław; „Nagi sad”(1967); cyt. za: Myśliwski Wiesław; „Nagi sad”; Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA, Warszawa 1997.
- Myśliwski Wiesław; „Pałac” (1970); cyt. za: Myśliwski Wiesław; „Pałac”; Glob, Szczecin 1988
- Myśliwski Wiesław; „Traktat o łuskaniu fasoli” (2006); cyt. za:Myśliwski Wiesław; „Traktat o łuskaniu fasoli”; Wydawnictwo Znak, Kraków 2006.
- Myśliwski Wiesław; „Widnokrąg” (1996); cyt. za: Myśliwski Wiesław; „Widnokrąg”; Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA, Warszawa 1996.
- Pacławski Jan (red.); „O twórczości Wiesława Myśliwskiego”, Kieleckie Towarzystwo Naukowe, Kielce 2001.
- Pacławski Jan (red.); „O twórczości Wiesława Myśliwskiego II”, Kieleckie Towarzystwo Naukowe, Kielce 2007.
- Toussaint-Samat Maguelonne; „Historia naturalna i moralna jedzenia”; tłum. Matusiak Anna Bożenna, Ochab Maria; Wydawnictwo WAB, Warszawa 2002.
- Wysłouch Seweryna: „Twórczość Wiesława Myśliwskiego – wyzwaniem dla badacza literatury”; [w:] Pacławski Jan (red.); „O twórczości Wiesława Myśliwskiego II”, Kieleckie Towarzystwo Naukowe, Kielce 2007.
Artykuły powiązane
- Dutka, Elżbieta – Sensualne pejzaże Ukrainy – zapach
- Bugajski, Marian – Kulturowe aspekty percepcji woni
- Kuziak, Michał – Zapach – Słowacki, Mickiewicz
- Rybicka, Elżbieta – Pejzaż zapachowy w prozie polskiej XX wieku
- Kaniewska, Bogumiła – Myśliwski – wzrok
- Marzec, Grzegorz – Orzeszkowa – zapach w „Nad Niemnem”
- Marzec, Grzegorz – Sienkiewicz – zapach w „Quo vadis”
- Marzec, Grzegorz – Pozytywizm – zapach
- Wachcińska, Olga – Proza chłopska – jedzenie
- Kluba, Agnieszka – Zapach a emocje
- Snopek, Jerzy – Zapachy socrealistyczne – funkcje
