Ręce – wrażenia estetyczne

Piękno – także fizyczne piękno człowieka – jest niewątpliwie kategorią odczuwaną indywidualnie. Możemy jednak odnaleźć w języku wykładniki potocznej (utrwalonej jako pewien stereotyp) kategoryzacji estetycznej, odnoszonej do ludzkich cech fizycznych. W językowej konwencji odnajdujemy np. pewną grupę wyrażeń, oceniających wygląd rąk: ręce piękne, zadbane, subtelne; białe, alabastrowe, delikatne, wypielęgnowane dłonie lub zaniedbane, chropowate, kanciaste, brzydkie ręce/dłonie. Klasyfikują one pewien utrwalony zespół sądów, niemniej, rzecz jasna, nie wyczerpują wrażeń estetycznych, które możemy odbierać, patrząc na ręce człowieka. Tekstowe opisy ludzkich rąk wyrażają o wiele bogatszą i bardziej złożoną skalę wrażliwości estetycznej, daleko wykraczającą poza kanon utrwalony w językowej konwencji.

Zacznijmy od tego, że konwencjonalne wartościowanie estetyczne w zasadzie nie jest – w wypadku słowa ręka – w sposób jednoznaczny determinowane leksykalnie przez kryterium płci; dopuszczalne jest np. stosowanie większości pozytywnych określeń, np. delikatne, subtelne ręce/dłonie w odniesieniu zarówno do kobiety jak i do mężczyzny. Jednak wyrażenie kobieca ręka (rączka/dłoń) uruchamia skojarzenia ze stereotypowym zespołem cech fizycznych (np.‘mała, drobna, delikatna’), zaś jednostkę leksykalną męskie ręce/dłonie intuicyjnie wiążemy z cechami‘duże, muskularne, silne’. Wyraźnym potwierdzeniem odmienności stereotypów estetycznych są zaś tekstowe opisy rąk kobiety i mężczyzny.

Teksty poetyckie ukazują piękne ręce, dłonie przede wszystkim jako atrybut pięknej kobiety. W wierszu Jastruna „kołowy” – łagodny, powtarzający się ruch ciała kobiety eksponuje jej smukłe ręce i nogi:

Mieczysław Jastrun : Miasto nad morzem: 173

Ona każdym ruchem opisuje krąg

wokół swoich smukłych nóg i rąk

i każdy swój krok ujedwabnia.

Smukłość rąk (ramion), jako cechę współtworzącą piękno w opisie kobiety, przywołuje też fragment wiersza Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej:

—- Maria Pawlikowska-Jasnorzewska;Kobieta w morzu, I: 12 —- ;

Wyobrażenie pięknych rąk z długimi i smukłymi palcami (por. „promienistopalce”) stoi u podstaw następującej metafory:

Maria Pawlkowska-Jasnorzewska : Kobieta w morzu: I, 12

Jak muszla wpółzanurzona



w fal szmaragdowym obiegu,



wsparta na smukłych ramionach.

Wyobrażenie pięknych rąk z długimi i smukłymi palcami (por. „promienistopalce”) stoi u podstaw następującej metafory:

Maria Pawlkowska-Jasnorzewska : Portret: I, 5

Ręce jej-białe słońca, promienistopalce.

Promień nie tylko jednak wywołuje tu skojarzenia z‘czymś długim, cienkim, delikatnym’, współtworzy również wrażenie świetlistej, rozpromienionej bieli, blasku, podkreślone przez metaforę „białe słońca”. Biel jako barwa dłoni, rąk kobiecych jest wyraźnie eksponowana również w wielu innych tekstach poetyckich różnych autorów:

Tadeusz Różewicz : Deszcz wiosenny: I, 51

Dziewczyny na rogach ulic

sprzedają

[…………………………]

śnieguliczki w dłoniach ciepłych i białych.

W cytowanym fragmencie biel dłoni kobiecej jest podkreślona przez zestawienie z białym kwiatem (śnieguliczką). Dłoń kobiety, piękna i delikatna, jest często ukazywana jako kwiat:

Konstanty I. Gałczyński : Na dłonie Krystyny: 127-128

takie same dłonie-konwalie

i łzy na Krystynę upadły,

ma Talię i na Natali;.

Maria Pawlkowska-Jasnorzewska : Modelka: II, 25

Jak stos pereł świeci w kącie modelka

[……………………………………..]

z ręką zwisającą jak kiść róży.

Łatwo rozpoznawalne konotacje kwiatu‘piękno’,‘delikatność’ – pozwalają zestawiać kobietę z kwiatem zarówno w tekstach typowych, konwencjonalnych, jak i w kreatywnych tekstach literackich. W zacytowanych fragmentach konotacje te budują odniesienie do‘subtelnego piękna’,‘delikatności kształtu i barwy’ dłoni kobiecej.

Oprócz bieli pojawiać się może barwa różowa – „dziewczęca” i delikatna; obraz dziewczęcej dłoni, zestawiony z pięknem natury i muzyki, ukazuje Anna Kamieńska:

Anna Kamieńska : Harfiarka z biblioteki praskiej: 153

Różowe palce bez pierścionków,

w lakierach nie maczane,

Ale w kąpieli skowronków,

w muzyce płukane.

Całkiem odmienne obrazy pięknej kobiecej dłoni odwołują się zaś do zmysłowej, wyrafinowanej elegancji, której atrybuty to blask, klejnoty, długie lakierowane paznokcie:

Maria Pawlkowska-Jasnorzewska : Caruzo w garsonierze: 221

Palce moje o ostrzach z lakieru

Ważyć będą klejnoty likierów;

Halina Poświatowska : Powlokłam lakierem paznokcie: I, 336

Powlokłam lakierem paznokcie

i moje palce błyszczą.

Panie mój, bądź miłościw

moim myślom.

Atrybutem zmysłowej kobiecości, postrzeganym zwłaszcza przez męskich bohaterów literackich, są ramiona – najczęściej okrągłe, odsłonięte:

Mieczysław Jastrun : Podwójność: 267

Zjawiała mu się w okrągłości ramion

Za opuszczonym ku ziemi spojrzeniem;

Mieczysław Jastrun : Projekcje snu: 262

Zofia? Teresa?

Kto był mężczyzna?

Położył rękę na jej odsłoniętym ramieniu

Halina Poświatowska : Nad Heloizą: I, 27

rowki dwa w pobladłych policzkach

przez deszcz uczynione przez deszcz

spała na nich

na zgiętym złotym ramieniu

spadły włosy

na białą twarz.

W ostatnim fragmencie pojawia się kolor złoty; może on odnosić się zarówno do odcienia skóry, jak i do blasku złota, wyrażającego fizyczne piękno kobiety.

Wrażenie piękna nie musi jednak być budowane przez eksponowanie konkretnych cech fizycznych. Niekiedy opiera się ono raczej na ogólnym, subiektywnie odczuwanym wyobrażeniu delikatności, blasku czy harmonii. W kolejnym fragmencie poetyckim piękno jest np. w dużej mierze kreowane przez derywat leksemu perła, odnoszący się tu do kropel wody morskiej:

Maria Pawlkowska-Jasnorzewska : Morze: 214

i wzniosę w dziękczynieniu operlone ręce

po złocisty kapelusz, który mi da słońce.

Ręce bohaterki są tu ukazane w pięknym tle, w pełnym wdzięku geście; piękno sytuacji współgra z fizycznym pięknem kobiety.

Piękne dłonie, ręce (ramiona) kobiece są w tekstach poetyckich często ukazywane poprzez eksponowanie określonych cech fizycznych, są drobne, małe, smukłe, delikatne, białe lub różowe niekiedy złote; kojarzone bywają ze światłem, blaskiem (np. słońca czy pereł), a także z kwiatem czy z innymi elementami natury („kąpiel skowronków”). W innych kontekstach są to ręce emanujące kobiecą elegancją lub zmysłowością (dłonie lub ramiona). Ciekawe jednak, że w niektórych opisach piękno rąk, dłoni, nie wynika z żadnych konkretnych cech fizycznych, wyrażone jest zaś przez ogólny obraz subtelności, delikatności. Istotne są tu więc raczej cechy budujące ogólne wrażenie kobiecości, często ulotne, odczuwane subiektywnie (zwłaszcza przez mężczyznę), wyrażające emocje wiązane z konkretną chwilą lub kobietą, jak w Płaczu po Izoldzie Gałczyńskiego, gdzie bohaterka ma po prostu „ręce jak miękki sen”. Wartość semantyczna leksemów sen (por. piękna jak sen, śnic o czymś‘marzyć o czymś, tęsknić za czymś’) oraz miękki (‘delikatny, subtelny, łagodny’) buduje ogólne wyobrażenie kobiety, jej uroku i emocji z nią związanych.

Wartościowanie estetyczne jest sygnalizowane również w tekstowych obrazach rąk męskich. Pozytywne wrażenia są tu wiązane przede wszystkim z cechami‘duże, silne, muskularne’, które niejednokrotnie budują – łatwy do odczytania – kontrast dla obrazu małej, drobnej, delikatnej, białej ręki kobiecej:

Konstanty I. Gałczyński : Ślubne obrączki: 67

Dla mojej dużej i twej małej rączki

w wieczór przy wtorku

kupiłem dla nas obrączki;

Maria Pawlkowska-Jasnorzewska : Nieudany seans: 227

Za to jedna z rąk, bielsza od białych gwoździków

drgnęła, nakryła rękę pełną siły.

Mocne, twarde męskie ręce, ramiona mogą stanowić przedmiot fascynacji czy tęsknoty zakochanej kobiety:

Halina Poświatowska : Chwyt reklamowy: 32

Chcę spać

na twoim nagim, twardym ramieniu;

Anna Kamieńska : Do Kasi: 92

Wiem już, jestem zgubiona, już wiem, że okłamie

Ale raz niech uściśnie mocnymi rękami.

Ostatni kontekst czyni „mocne ręce” również znakiem relacji, w której kobieta poddaje się przewadze, sile mężczyzny. Jeszcze wyraźniej zostało to zobrazowane w kolejnym fragmencie poetyckim:

Halina Poświatowska : O tobie: I: 122

ręce masz twarde

masz ręce nie znoszące oporu

trzymasz mój kark ręką



posłuszeństwo moich włosów

jest doskonalsze



od posłuszeństwa kwiatu.

Granica między interpretacją cech fizycznych (‘wyglądu’) a cechami osobowości, zachowania – zostaje zatarta. Wyrażenia „twarde ręce”, „ręce nie znoszące oporu” i obraz szczególnego gestu („trzymasz mój kark ręką”) kierują uwagę ku sile fizycznej jako znakowi dominacji nad kobietą.

W innych tekstach silne, szerokie ramiona mężczyzny mogą wiązać się z konotacjami‘bezpieczeństwa’,‘pewności’:

Maria Pawlkowska-Jasnorzewska : Portret: I, 5

A twoje szerokie ramiona:

Pas ratunkowy…

Duże, silne ramiona mężczyzny symbolizują „bezpieczeństwo, pewność’ również w tekstowych obrazach ojca:

Tadeusz Różewicz : Spotkanie w Nowej Hucie IV: I, 250

lecieli do ojca

który czarny, kwadratowy

niepodobny do anioła stróża

wyciągał do nich ręce.

Nie jakieś zmyślone i nieludzkie skrzydła

ale duże ręce

pokryte żyłami.

Obraz ojca „czarnego i kwadratowego” w pewnym sensie zawiesza czy neutralizuje wrażenia estetyczne. Cechą niejako oczekiwaną czy akceptowaną nie jest tu bowiem doskonałość estetyczna (ani też doskonałość w jakimkolwiek – „anielskim” – sensie); „duże ręce pokryte żyłami” są przeciwstawione skrzydłom anielskim (określonym tu jako „wymyślone i nieludzkie”). Prawdziwe („z żyłami”) ręce ojca sygnalizują obecność człowieka „z krwi i kości”, stanowiącego w realnym świecie punkt pewny i niepodważalny. Treści pozytywne, wyrastające z utrwalonych konotacji wyrazu ojciec (‘opieka, bezpieczeństwo, wsparcie) są tu wyraziście podkreślone przez wygląd rąk: ich siłę fizyczną („duże ręce”) i fizyczną „realność”. Niektóre określenia wyglądu ojca i jego rąk („czarny kwadratowy”, „duże ręce pokryte żyłami”) mogą włączać do tekstu także pozytywne wartości wiązane z pracą. Tu również, podobnie jak w tekstowych opisach rąk matki, piękno staje się więc kategorią relatywizowaną do innych emocji.

Ręce mężczyzny raczej nie bywają zestawiane z kolorystyką delikatną (rozświetloną bielą czy różem). Jeśli pojawiają się w tekstach poetyckich barwy, to najczęściej budują one obraz przeciwny do „kolorystyki kobiecej”; są np. „mroczne, brunatne”:

Halina Poświatowska : Zgarnij mnie oczyma: I, 272

Zgarnij mnie oczyma

będę drżała

kropla na liściu

na twojej mrocznej brunatnej dłoni.

Męskim rękom nie przypisuje się na ogół delikatności wyglądu, co podkreślają ciemne „chmurne” kolory:

Halina Poświatowska : Tańcząca Nina: I, 28

patrzą na nią i ściskają pięści

mężczyźni o chmurnych mięśniach.

„Chmurne mięśnie” nie muszą być, rzecz jasna, wyłącznie sygnałem barwy, przynoszą również asocjacje dotyczące zachowania czy osobowości (współgrające z leksemem pięści); nie można jednak pominąć obrazu ciemnej (skłębionej?) chmury, współtworzącego emocjonalny wizerunek mężczyzn w analizowanym tekście. Niekiedy sygnalizowana wyglądem siła bywa jednak harmonijnie połączona z delikatnością czy gładkością:

Maria Pawlkowska-Jasnorzewska : Atlas: 19

Nie odchodź piękny Atlasie!

Moje niebo na tobie spoczywa

Niech choć chwilę śpiewa wieczność szczęśliwa

w twoich ramion atletycznym atłasie.

Metafora „ramion atletyczny atłas” sugeruje, co istotne, nie tylko cechę wyglądu, fizyczną cechę odbieraną wzrokowo; może bowiem przywodzić na myśl również i wrażenia dotykowe, uruchamiane przez rzeczownik atłas (por. gładki jak atłas).

Wyjątek stanowią zwłaszcza opisy postaci artystów lub obrazy młodych chłopców, których ręce, dłonie – długie i smukłe – są inne niż dłonie dorosłych mężczyzn:

Tadeusz Różewicz : Wieczność mieszczańska: I, 56

chłopiec

gra na sinym flecie

ma smukłe palce

i migdałowe niebieskie

teraz słodsze oczy.

Pozytywne wrażenia dotyczące rąk/ramion mężczyzny w większości przedstawionych tekstów wiążą się z cechami‘duże, muskularne, atletyczne’. Realizacje tekstowe mogą więc służyć „wydobyciu” czy lepszemu zobrazowaniu treści asocjacyjnych, sygnalizowanych przez językową konwencję (wiązanych z wyrażeniem męska ręka/męskie ramię), podkreślanych niekiedy w poezji ciemną, „chmurną” kolorystyką. W tekstach wymienione cechy wyglądu oznaczają przede wszystkim‘siłę’, współtworzą ogólnie pojmowany stereotyp męskości. Wygląd męskich rąk może budować tło czy oczywisty kontrast dla kobiecej delikatności, może też fascynować kobiece bohaterki wierszy. W niektórych tekstach konotacja‘siły’ zostaje rozwinięta stronę‘dominacji’,‘przewagi’. W innych wypowiedziach poetyckich‘wygląd’ buduje asocjacje pozytywne, związane z‘poczuciem bezpieczeństwa, pewności’; tego typu konotacje towarzyszą zarówno tekstowym obrazom rąk mężczyzny – partnera kobiety jak i mężczyzny – ojca.

Źródła

Cytowane zbiory poezji

• Jastrun Mieczysław; „Poezje”;oprac.Józef Kurylak, PIW, Warszawa 1997.
• KamieńskaAnna; „Poezje wybrane”; Czytelnik, Warszawa 1959.
• Pawlikowska-Jasnorzewska Maria; „Pocałunki”;Polskie Towarzystwo Wydawców Książek, Warszawa 1985.
• „Poeta jest jak dziecko. Nowe Roczniki, antologia”; oprac.Maciej Chrzanowski, Zbigniew Jerzyna, Jerzy Koperski; Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1987.
• Różewicz Tadeusz; „Poezja”, t. 1-2; Wydawnictwo Literackie, Kraków 1988.
• „Ze struny na strunę. Wiersze poetów Polski Odrodzonej 1918-1978”; wstęp i oprac. Andrzej Lam; Wydawnictwo Literackie, Kraków 1980.

Opracowania

• Antas Jolanta; „Gest, mowa a myśl”; [w:] „Językowa kategoryzacja świata”, pod red. Renaty Grzegorczykowej i Anny Pajdzińskiej, Wyd .UMCS, Lublin 1996.
• Filar Dorota; „”Ta dłoń może być garścią i może być pięścią” – obrazy językowo-kulturowe w ramie pojęciowej „dłoni””; „Język a kultura” 1998 XII, pod red. Janusza Anusiewicza i Jerzego Bartmińskiego.
• Filar Dorota; „Poetyckie kreacje cielesności w wybranych utworach poezji współczesnej”; [w:] „Kreowanie świata w tekstach”, pod red. Andrzeja M. Lewickiego i Ryszarda Tokarskiego, Lublin 1995.
• Filar Dorota, Głaz Adam; „Obraz „ręki” w języku polskim i angielskim”; [w:] „Językowakategoryzacja świata”, pod red. Renaty Grzegorczykowej i Anny Pajdzińskiej, Wyd. UMCS, Lublin1996.
• Krawczyk Anna; „Cechy części ciała jako tworzywo semantycznej struktury związków frazeologicznych”; [w:] „Z problemów frazeologii polskiej i słowiańskiej”, I, pod red. Mieczysława Basaja i Danuty Rytel, Ossolineum, Wrocław 1982.
• Krawczyk-Tyrpa Anna; „Ciało człowieka w świetle frazeologii gwarowej”; „Język a kultura” 1991 I, pod red. Janusza Anusiewicza i Jerzego Bartmińskiego.
• Krawczyk-Tyrpa Anna; „Frazeologia somatyczna w gwarach polskich. Związki frazeologiczne o znaczeniach motywowanych cechami części ciała”; Ossolineum, Wrocław 1987.
• Pajdzińska Anna; „Antropocentryzm frazeologii potocznej”; „Etnolingwistyka” 1990z. 3.
• Pajdzińska Anna; „Wrażenia zmysłowe jako podstawa metafor językowych”; „Etnolingwistyka” 1996 z. 8.
• Tokarski Ryszard; „Człowiek w definicji znaczeniowej słowa”; „Przegląd Humanistyczny” 1991 XXXV 3-4.
• Wierzbicka Anna; „Rozważania o częściach ciała”; [w:] „Słownik i semantyka”, pod red. Elżbiety Janus, Ossolineum, Wrocław 1975.

Źródła leksykograficzne

• Stanisław Skorupka; „Słownik frazeologiczny języka polskiego”; Wiedza Powszechna, Warszawa 1985 (Ss.fraz.)
• „Słownik języka polskiego”; pod red. Witolda Doroszewskiego; PWN, Warszawa 1958 (SJP.Dor.)
• „Słownik języka polskiego”; pod red. Mieczysława Szymczaka; PWN, Warszawa 1996 (SJP.Szym.)

Artykuły powiązane

• Filar, Dorota – Bok
• Filar, Dorota – Plecy
• Filar, Dorota – Ręce – cechy fizyczne
• Filar, Dorota – Brzuch
• Wróblewska, Violetta – Ręce / Dotykanie