Somatyczna teoria przekładu krystalizuje się jako alternatywa tradycyjnej, mentalistycznej zachodnioeuropejskiej refleksji przekładoznawczej, która uzyskała zwieńczenie w transformacyjno-generatywnej „nauce o przekładzie” Noama Chomsky’ego i Charlesa R. Tabera1(Robinson 1991: ix). Szerokim kontekstem metodologicznym tej propozycji teoretycznej jest zarówno szczególnie intensywny w ostatnim trzydziestoleciu rozwój „studiów nad ciałem” (body studies) w humanistyce i naukach społecznych2(Turner at. al. 2012; Richardson, Locks: 2010, 2011), jak i kariera koncepcji ucieleśnienia i‘umysłu ucieleśnionego’ w kognitywistyce. W zgodzie z aktualnymi tendencjami kognitywistycznymi, somatyczna teoria przekładu usiłuje dokonać integracji ciała i umysłu:
Douglas Robinso : The Translator’s Turn: xiii-xiv
intelektualnego teoretyzowania i odpowiedzi somatycznej, aktywności prawomózgowych i lewomózgowych skomunikowanych pod patronatem ciała, a zwłaszcza systemu nerwowego obejmującego zarówno systematyzacyjne i selekcyjne czynności kory mózgowej, jak intensywną autonomiczność jądra migdałowatego.
Somatyczne konceptualizacje przekładu uwidaczniają sprzężenie zwrotne między ciałem i umysłem, intelektem i emocjami, analizą i głębokim wewnętrznym przekonaniem, odpowiedzią mózgową i trzewną3(Robinson 1991: xii). Dla somatyki przekładu kluczowe jest rozpoznanie, że „w intuicyjnym odczuciu tłumacza (i każdego użytkownika języka) znaczenie jest tyleż sprawą poznania umysłowego, co integracji sensorycznej”4(Robinson 1991: xii). O wyborze ekwiwalentów tłumaczeniowych decyduje nie abstracyjny system reguł, ale impulsy dostarczane przez ciało tłumacza: słowo lub wyrażenie jest (idio)somatycznie (tj. auralnie, kinestetycznie, wizualnie) odczuwane jako najwłaściwszy odpowiednik tekstu źródłowego. Inaczej niż w mentalistycznych koncepcjach przekładu, ekwiwalencja translatorska nie jest kwestią abstrakcyjnych operacji mentalnych, ale ma mocne podstawy sensomotoryczne: „Ekwiwalencja między słowem (wyrażeniem) źródłowym i docelowym jest zawsze przede wszystkim somatyczna: dwa wyrażenia odczuwane są jako tożsame”5(Robinson 1991: 18).
Zdaniem prawodawcy somatyki przekładu, Douglasa Robinsona, zasadniczym powodem, dla którego teoretycy przekładu nie łączyli dotąd explicite ekwiwalencji tłumaczeniowej z odpowiedzią somatyczną jest to, że reakcja ta jest zawsze w znacznej mierze idiosomatyczna, osobnicza, uzależniona od indywidualnych doświadczeń somatycznych i psychicznych6(Robinson 1991: 34, 36): to, co jeden tłumacz odczuwa jako właściwe, inny uznaje za nieadekwatne. Somatyczna odpowiedź tłumacza na tekst źródłowy, choć idiosomatyczna, jest jednak zawsze także zdeterminowana (zaprogramowana) społecznie i kulturowo, a zatem ponadpodmiotowa, „ideosomatyczna”7(Robinson 1991: 36).
Wyjaśniając indywidualny charakter sensualnego (somatycznego) odbioru oryginału i przekładu, twórca polskiego przekładoznawstwa naukowego, Olgierd Wojtasiewicz, powoływał się na logiczno-cybernetyczną koncepcję układów względnie izolowanych:
Olgierd Wojtasiewicz : Wstęp do teorii tłumaczenia: 17-18
za układ względnie izolowany uznajemy system nerwowy danego człowieka, przy czym wejściami układu są receptory systemu nerwowego, a wyjściem układu jest mózg (…). Zetknięcie się z jakimś tekstem to powstanie na niektórych wejściach stanów wyróżnionych. W wypadku tekstu fonetycznego stany wyróżnione powstają na tych wejściach, które są receptorami słuchowymi; analogicznie, w przypadku tekstu trójwymiarowego (np. tekst pisany alfabetem Braille’a) – receptory dotykowe. Każdy stan na wyjściu jest jednoznacznie wyznaczony przez wszystkie obecne i przeszłe stany na wejściach, także i tych, które pozornie mogą nie wiązać się z danym czy nawet żadnym tekstem (…). [N]ie może być mowy o takich samych sensu stricto reakcjach dwóch ludzi na ten sam tekst, nawet w tym samym języku.
Odpowiedź somatyczna jest zatem zanadto nieprzewidywalna, by mogła zostać „adekwatnie” steoretyzowana, tj. rygorystycznie i uniwersalnie usystematyzowana8(Robinson 1991: 18). Nic więc dziwnego, że ekwiwalencja ujmowana w kategoriach somatycznych jeszcze do niedawna relegowana była przez przekładoznawców na obrzeża dyskursu teoretycznego jako „nienaukowa” i nieweryfikowalna.
Rozlicznych przykładów somatycznego rozumienia ekwiwalencji tłumaczeniowej dostarczają jednak sami tłumacze – w autotematycznych, najczęściej autoironicznych, stenogramach procesu tłumaczenia. W polskim dyskursie krytycznotranslatorskim najlepszej egzemplifikacji takiej poetyckiej somatyki przekładu dostarcza wiersz Leopolda Staffa o niemieckim przekładzie pieśni Stanisława Niewidomskiego do słów Marii KonopnickiejLatawica:
Leopold Staff : Chora dusze w chorym ciele: 83
Chora dusza w chorym ciele
Do stóp wielekroć się ściele.
Chandra się nade mną znęca,
Członki skręca influenca.
Już Undyna poprawiona,
Przeniemczona do ogona,
Mając tylko w strofie nowej
Krąg tęczowy wkoło głowy,
Gdyż skręcało jadowito
Aż jelito to „z tęcz sito”.
Pozostała bez zmian reszta.
Źródła
“Body Studies: the Basics”, ed. by Niall Richardson, Adam Locks, Routledge, Taylor & Francis Group, London and New York2010
“Critical Readings in Bodybuilding”, ed. by Niall Richardson, Adam Locks, Routledge, Taylor & Francis Group, London and New York2011
Robinson Douglas, “The Translator’s Turn”, The Johns Hopkins University Press, Baltimore and London 1991, cytat w tłum. autorki
“Routledge Handbook of Body Studies”, ed. by Bryan S. Turner, Kathy Davis, Mary Evans, Victoria Pitts, Darin Weinberg, Whang Soon-hee, Routledge, Taylor & Francis Group, London and New York 2012 (in print)
Snell-Hornby Mary, “The Turns of Translation Studies: New Paradigms or Shifting Viewpoints?”, John Benjamins Publishing Company, Amsterdam–Philadelphia 2006.
Staff Leopold, „*** Chora dusza w chorym ciele” [1905], [w:] tegoż: „Nie ostrugujcie ryby z oceanu! Wiersze i poematy”, wstęp i wybór A. Pomorski, Libros, Warszawa 2002.
Wojtasiewicz Olgierd, „Wstęp do teorii tłumaczenia” [1952], Polskie Towarzystwo Tłumaczy Ekonomicznych, Prawniczych, Sądowych TEPIS, Warszawa 1996.