Krytyka somatyczna

Sôma i sema – zestawienie dwóch greckich słów nie jest żadnym przypadkowym kalamburem, ale w istocie pokazuje fizyczną ekwiwalencję pomiędzy ciałem a znakiem. Słowa te ewokują też cały ciąg skojarzeń: ciało i znak, ciało rzeczywiste i ciało tekstu, somatyzm i semiologia (jako ogólna teoria znaku i w znaczeniu medycznym jako „symptomatologia”, a więc dział medycyny zajmujący się objawami chorób), co pozwala połączyć krytykę z praktyką kliniczną. Projekt krytyki somatycznej¹Artykuł przedstawia – Artykuł przedstawia problematykę autorskiego”Projektu krytyki somatycznej”. Projekt jest finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2011/01/B/HS2/06093. odbiega w znaczący sposób od idei zawartych w książce Gilles Deleuze’a, Critique et clinique, podobnie ma się rzecz z książką Marii Janion Projekt krytyki fantazmatycznej. Szkice o egzystencjach ludzi i duchów, jest jednak znacznie bliższy somaestetyce Richarda Schustermana. Z tych dwóch słów wyprowadzona jest ogólniejsza zasada, odnosząca się do reprezentacji doświadczenia w tekstach poetyckich i prozatorskich. Jeśli mówimy o reprezentacji doświadczenia, to w żaden sposób nie da się pominąć ciała, które staje się dla ludzkiego doświadczenia zasadniczym punktem odniesienia. Ta ogólna zasada zmierza w kierunku stworzenia projektu krytyki somatycznej, który jest ściśle powiązany z kwestią rytmu w tekstach literackich, rytmu rozumianego jako pośrednik pomiędzy ciałem i sensem tekstu.

Projekt obejmuje swym zasięgiem w pierwszej kolejności teksty, w których ciało jest stematyzowane (nazwane eksplicytnie lub poprzez zabiegi metonimiczne), a więc stanowi przedmiot opisu lub przedmiotem stają się różnorodne typy doświadczeń cielesnych (erotyka,ból i cierpienie, zmysłowe postrzeganie rzeczywistości, etc.). Z jednej strony chodzi więc o postrzeganie, z drugiej o sposób reprezentacji doświadczeń cielesnych w tekstach literackich. Oczywistością jest to, że źródło percepcji znajduje się w ciele. Posiadanie ciała oznacza możliwość patrzenia i postrzegania, ale też bycia oglądanym i postrzeganym. Inaczej mówiąc ciało stanowi integralną część świata w takim sensie, w jakim stanowi ono część tego samego organizmu. To właśnie poprzez świat możliwe jest coś, co można by określić jako „wyjściem poza siebie”, wyjściem na zewnątrz. To właśnie poprzez wspólny wszystkim ludziom świat, mamy możliwość odkrywania Innego, który, podobnie jak my sami jest „właścicielem” ciała. Jest to więc rodzaj rozprzestrzenienia, rozgałęzienia na świat. Jest to „ja”, które pozwala jednocześnie widzieć i być widzianym.

Projekt obejmuje swoim zasięgiem teksty posiadające silnie wyeksponowaną płaszczyznę metatekstową (refleksja metaliteracka, autotematyzm, analiza aktu pisania, refleksja na temat możliwości i granic reprezentacji językowej, krótko mówiąc, silnie wyakcentowana świadomość aktu twórczego, aktu pisania). Zaznaczyć należy od razu, że wszelkie ujęcia autotematyczne i odautorskie wypowiedzi metalierackie nie mogą stanowić ostatecznego punktu odniesienia wypowiedzi krytycznej. One także podlegają analizie i interpretacji, stają się pomocne, ale nie wiążące w ostatecznej wypowiedzi na temat danego tekstu.

W zakresie analizy tekstowej jednym z najważniejszych punktów odniesienia jest stwierdzenie Henri Meschonnica, zgodnie z którym: „ (…) le corps ne peut être que le rythme, dans le langage.” [„ (…) ciało może być w mowie wyłącznie rytmem”] (Meschonnic 1982: 663). Rytm staje się dla krytyki somatycznej jednym z najważniejszych elementów i podstawą mikroanalizy tekstu. Rytm, zgodnie z definicją Meschonnica, postrzegany jest jako zespół cech, poprzez które signifiants językowe i pozajęzykowe wytwarzają specyficzną, różną od sensu leksykalnego semantykę (signifiance – znaczącość, która staje się wtórną, suplementarną wartością wypowiedzi). Cechy te mogą być rozmieszczone na wszystkich „poziomach” wypowiedzi: akcentowych, prozodycznych, leksykalnych, syntaktycznych (rytm rozkłada się w tekście niczym temat w opowiadaniu). W ten sposób signifiants są zarówno syntaktyczne, jak i prozodyczne. „Sens” nie jest już zawarty leksykalnie w samych tylko słowach. W szerokim ujęciu rytm obejmuje cały zespół cech prozodycznych (rozkład akcentów, intonacja), a także repartycja głosek w tekście oraz system metryczny, jeżeli taki w tekście się pojawia. Z tego punktu widzenia wielką rolę w całości projektu odgrywa ukształtowane przez Ferdynanda de Saussure’a pojęcie anagramu oraz wszystkie związane z nim koncepcje języka poetyckiego (np. Julia Kristeva, Lucie M. Bourassa).

Zatem analiza nie sprowadza się do samej tylko semantyki tekstu, ale bada jego metrum, prozodię, układy fonetyczne i – jeśli to konieczne – także fonologiczne. Dopiero taka analiza rytmu pozwala odsłonić jego znaczącość [signifiance] dla tekstu literackiego, która otwiera krytykę somatyczną na psychoanalizę, zwłaszcza zaś na opartą na nieświadomości teorię podmiotu. W ten sposób w projekcie krytyki somatycznej uwzględnia się zarówno podmiot czynności twórczych (wszelkie operacje dokonywane na tekście przez ego – reguły poetyki, konwencje, znormatywizowane sposoby znaczenia tekstu literackiego), jak i to, co wyłania się z obszarów nieświadomości.

Zarys projektu krytyki somatycznej można w wyrazisty sposób przedstawić na przykładzie tekstów, które odpowiadają tak postawionym założeniom, chodzi w pierwszej kolejności o teksty nastawione zarówno na reprezentację doświadczenia literackiego (głównie o sam akt pisania, praktyki języka, mowę, która sytuuje się w tekstach na różnych rejestrach – mieszanie stylów i języków), jak i na doświadczenie somatyczne, które pisarze próbują w swoich tekstach reprezentować. Chodzi tu o doświadczenie somatyczne w literaturze, co oznacza przede wszystkim somatyczne doświadczanie tekstu i jego reprezentację. Projekt może objąć swoim zasięgiem teksty nowoczesne i ponowoczesne, w których ciało i tekst są nierozerwalnie ze sobą splecione. Ta koegzystencja ciała i tekstu stanowi podstawową zasadę krytyki somatycznej.

Projekt podejmuje kwestię rytmu jako swoistego pośrednika pomiędzy ciałem i znakiem. Znakomite badania strukturalistyczne nad polskim wierszem nigdy nie podjęły tej kwestii w szerszy sposób. Poststrukturalizm w Polsce odrzucił niemal całkowicie wielki obszar strukturalistycznych badań wersologicznych. Znaczenie projektu polegać ma na ich ożywieniu i usytuowaniu w nowej perspektywie. W zagranicznym literaturoznawstwie projekty wersologiczne zostały włączone w zakres poszukiwań poststrukturalistycznych (np. prace Henri Meschonnica, Julii Kristevej). Na gruncie rodzimym nie było dotąd prac, które podejmowałyby na szeroką skalę zagadnienia rytmu, ciała, znaku w ujęciu psychoanalitycznym. Projekt nawiązuje bezpośrednio do tradycyjnych badań wersologicznych i osadza je w nowych kontekstach badawczych, co ma doprowadzić do połączenia dawnych badań wersologicznych z najnowszymi osiągnięciami z zakresu poetyki antropologicznej.

Pod względem metodologicznym krytyka somatyczna staje się tworem eklektycznym, otwartym na różnorodne sposoby analizy tekstu literackiego i na różnorodne subdyscypliny: lingwistyka, komparatystyka, semiotyka i psychoanaliza. W ten sposób pomyślany zarys krytyki wchodzi w obręb „poetyki antropologicznej”, w której nadrzędnymi jednostkami stają się teksty, zaś ich drobiazgowe analizy (mikroanaliza, morfologia tekstu, dzięki którym krytyka staje się niemal praktyką kliniczną – chodzi bezustannie o ekwiwalencję znaku i ciała) prowadzą do odsłonięcia złożoności podmiotu i pomagają dotrzeć do ukrytych w tekstach znaczeń, a także dokonać ich wielowymiarowego oglądu.

Źródła

• Balbus Stanisław, »Pierwszy ruch jest śpiewanie«. (O wierszu Miłosza — rozpoznanie wstępne)”, [w]: „Poznawanie Miłosza”, red. Jerzy Kwiatkowski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1985.
• Bourassa Lucie. M., „Rythme et sens. Des processus rythmiques en poésie contemporaine”,Balzac, Montréal 1993.
• Capello Sergio, “Le réseau phonique et le sens. L’interaction phono-semantique en poésie”, CLUEB, Bologna 1990.
• Deleuze Gilles, “Critique et clinique”, Minuit, Paris 1993.
• Dziadek Adam, „Rytm i podmiot w liryce Jarosława Iwaszkiewicza i Aleksandra Wata”, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1999.
• Dziadek Adam, „Sôma i sema – zarys krytyki somatycznej”, [w]: „Literackie reprezentacje doświadczenia”, red. Włodzimierz Bolecki, Ewa Nawrocka, Wydawnictwo IBL PAN, Gdańsk 2007.
• Meschonnic Henri, “Critique du rythme. Anthropologie historique du langage”, Verdier, Lagrasse 1982.
• Shusterman Richard, „O sztuce i życiu. Od poetyki hip-hopu do filozofii somatycznej”, wybór, oprac. i tł. tekstów Wojciech Małecki ; współpr. nauk. Adam Chmielewski, Wydawnictwo Atla 2, Wrocław 2007.
• Shusterman Richard, „Świadomość ciała. Dociekania z zakresu somaestetyki”, przeł. Wojciech Małecki, Sebastian Stankiewicz, Universitas, Kraków 2010.

Artykuły powiązane

• Łebkowska, Anna – Ciało i tekst/somatekst
• Łebkowska, Anna – Korporalna teoria narracji
• Łebkowska, Anna – Cielesność a procesy twórcze
• Bilczewski, Tomasz – Ciało i cielesność w teorii przekładu
• Lukas, Katarzyna – Rytm w przekładzie

Bibliografia

• 1
  Artykuł przedstawia – Artykuł przedstawia problematykę autorskiego”Projektu krytyki somatycznej”. Projekt jest finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2011/01/B/HS2/06093.