Za twórcę wiersza kratkowego, zwanego po łacinie „carmen cancellatum”, uważa się Publiuliusza Optacjana Porfyriusza (I poł. IV w.). Uprawiali tę formę wierszową także Wenancjusz Fortunat, Hraban Maur czy Erhard Cellius (zob. przykład poniżej). Wśród polskich twórców wiersz kratkowanego można wskazać Stanisława Niegoszewskiego, Jana Rackiego, Maurycego Kiełkowskiego, Wawrzyńca Jana Będzińskiego oraz wielu twórców anonimowych.
Ten typ wiersza zalicza się do poezji wizualnej. Sama nazwa pochodzi od charakterystycznych cech konstrukcyjnych „carmina cancellata” – chodzi o wplecione w tekst główny słowa lub zdania przypominające kształtem kratownice. W wierszach kratkowych słowo i obraz są ze sobą nieoddzielnie powiązane. Ich lektura wymaga od czytelnika szczególnego napięcia, ponieważ istotne znaczenia wiersza są w nim zaszyfrowane i układają się w kształt, który trzeba zobaczyć. Wiersza kratkowego nie da się więc jedynie czytać, ale trzeba go też zobaczyć, mówiąc dosłownie: trzeba zobaczyć sens wiersza. Lektura nie jest nigdy linearna, ponieważ aby dostrzec zaszyfrowany kształt, czytelnik musi czytać transwersalnie, poprzecznie (trzeba śledzić kolejne litery, które układają się w słowa, a te wreszcie w jakiś kształt, który nadaje całości utworu suplementarny czy też nadrzędny sens). Wiersz kratkowy zyskuje tym samym wartość tekstu wielowymiarowego, którą tworzą wspólnie linearność i transwersalność, tym samym zmysł wzroku jest zaangażowany w lekturę wieloaspektowo.
W dobie staropolskiej wiersze kratkowane przybierały bardzo różnorodne postaci: wiersz kratkowany z mezostychem, wiersz imago z intekstem czy też wiersz kratkowy z intekstem w formie rebusu (Rypson 2002; 154-156).
Złożony charakter trybu lektury tego typu wierszy dobrze oddaje jeden z najsłynniejszych polskich wierszy kratkowanych autorstwa Stanisława Niegoszewskiego napisany po łacinie i opublikowany w tomie wydanym przez Aldo Manuzio.
Stanisław Niegoszewski, ulotka w dziele: Aldo Manuzio, Ut esset perpetuum Stanislai Nyegossewii […] in nomen Venetum Pietatis argumentum, tum vero cum Aldo Mannucci dignum mutuae caritatis pignus […]”; Wenecja 1584 w Dolnośląskiej Bibliotece Cyfrowej
Rycina zawiera wiersze wpisane w skrzydła lwa św. Marka, a także wiersz kratkowy umieszczony centralnie na wizerunku lwa. W układzie pionowym sczytując wielkie litery na początku, w środku i na końcu poszczególnych wersów czytamy: NICOLAO DEPONTE VENETORVM z kolei wewnątrz tekstu ze zbiegającego się w środku z czterech rogów napisu DUCIO układa się monogram Chrystusa „X” który bardzo często pojawiał się w wierszach kratkowych:
Tekst samego wiersza trzeba czytać linearnie, w układzie pionowym i transwersalnie, a z całości wyłania się jeszcze dodatkowy i nadrzędny sens zapisany za pomocą monogramu. Tekst staje się złożonym szyfrem, ma w sobie ukrytą tajemnicę, która odsłania dopiero uważne spojrzenie.
Erhard Cellius, Tumulus. Tybinga 1570 na stronie Opera poetica Basiliensis
Artykuły powiązane
- Dziadek, Adam – Wiersz labiryntowy
- Dziadek, Adam – Technopaegina
- Dziadek, Adam – Versus quadratus
- Dziadek, Adam – Carmina figurata
- Dziadek, Adam – Emblemat
- Dziadek, Adam – Kaligram
- Dziadek, Adam – Logogryf
- Dziadek, Adam – Stemmata
- Dziadek, Adam – Tautogram
- Przybyszewska, Agnieszka – Poezja konkretna
