Sensualność, cielesność to kategorie, które nie mogą być w odniesieniu do człowieka analizowane jednowymiarowo. Ludzka sfera somatyczna jest w językowym obrazie człowieka odnoszona nie tylko do kategorii fizycznych, do wyłącznie zmysłowego odbioru świata. W doznaniach człowieka cielesność splata się bowiem nierozerwalnie z wymiarem emocjonalno-duchowym. Istnieje zatem ogromny zbiór jednostek języka, które wyraźnie świadczą o tym, iż doznania psychofizyczne człowieka mogą stanowić harmonijne continuum. Leksem ręka buduje w perspektywie językowo-kulturowej bardzo bogatą ramę konceptualną, w którą wpisują się treści, wyrastające z doświadczeń fizycznych, somatycznych, ale zarazem dążące do ogarnięcia i zobrazowania skomplikowanych i subtelnych odniesień do świata ludzkich emocji czy relacji międzyludzkich. Nierozerwalność doświadczenia somatycznego i duchowego daje się wyraźnie zauważyć w materiale językowym.
Ruchomość – szeroki zakres wykonywanych ruchów oraz ich bardzo różnorodne formy – a także szczególna wrażliwość dotykowa dłoni, czynią ręce doskonałym narzędziem „komunikacji niewerbalnej”. Ludzkie ciało uczestniczy w procesie komunikacji międzyludzkiej w sposób naturalny, niejako „pierwotny”; jest – w dużej mierze – „przeznaczone” do tego, by sygnalizować i wyrażać pewne istotne treści. Gesty wykonywane rękami tworzą szczególny rodzaj „mowy bez słów”. Potoczne doświadczenie uczy, że używając rąk, człowiek jest w stanie przekazać otoczeniu wiele różnorodnych informacji, poczynając od tych, które są wyrażane gestami konwencjonalnymi (powitania, pozdrowienia itp.), aż po gesty w indywidualny sposób ilustrujące emocje, intencje, relacje międzyludzkie.
Kod gestów wykonywanych rękami, dłońmi jest bardzo wyraźnie utrwalony w polszczyźnie. Jednostki takie, jak: wskazać/pokazać; kiwać/skinąć; machać do kogoś ręką nazywają gesty motywujące wyobrażenie ręki czy dłoni jako „przekaźnika”znaku, informacji kierowanej do drugiego człowieka. Pokrewną grupę stanowią zwroty odwołujące się do gestów będących ekspresywnymi znakami reakcji uczuciowych człowieka, np.: załamywać ręce (’rozpacz’), załamywać nad kimś ręce (’współczucie’), rozłożyć ręce (’bezradność’), zacierać ręce (’radość, zadowolenie’), machnąć na coś/kogoś ręką (’rezygnacja’ lub 'lekceważenie’). Dostrzegamy tu więc szczególną konotację leksykalną: w kontakcie z drugim człowiekiem „rękami”można 'wyrażać reakcje psychiczne, uczucia’.
Codzienny kontakt międzyludzki często odbywa się „za pośrednictwem rąk”: chwycić, podać, trzymać, uścisnąć komuś rękę; brać/wziąć kogoś za rękę; prowadzić kogoś za rękę; całować/cmokać kogoś w rękę lub po rękach; potrząsać czyjąś ręką; ręce czyjeś splatają się – to nazwy gestów konwencjonalnie łączonych z nawiązywaniem i podtrzymywaniem kontaktu, kształtowaniem relacji międzyludzkich. Nawiązanie do konotacji 'władzy, kontroli’ uzmysławia, że „metafora ręki” może również obrazować relacje człowieka wobec innego człowieka (por. mieć kogoś w swoich rękach, dostać kogoś w swoje ręce, być pod czyjąś ręką, jeść komuś z ręki i inne). Związki wyrazowe połączyć czyjeś ręce; wiązać/jednoczyć ręce; prosić kogoś o rękę; oddać komuś swą rękę itp. obrazują sytuację, w której wiązany z rękami gest „kreuje”określone relacje między ludźmi (niektóre z tych gestów są elementami kulturowych czy religijnych rytuałów, por. np. związać stułą ręce). Gesty te mają moc „performatywów”, zaś nazywającym je jednostkom leksykalnym odpowiada funkcja performatywna, konotacja 'kreowania’, 'ustanawiania relacji między ludźmi’. Szczególny rodzaj kreacji – trudniej uchwytne w języku ogólnym odniesienie rąk do swego rodzaju”funkcji magicznej”- sugerują zaś zwroty wkładać/nakładać na kogoś ręce/rękę (dłoń/dłonie) oznaczające błogosławieństwo lub uzdrawianie.
Konceptualizacja ręki jako narzędzia kontaktu uaktywnia konotację 'bezpośredniości’, 'bliskości’, np. dostarczyć do rąk własnych lub na czyjeś ręce, podawać coś (coś przechodzi) z ręki do ręki. Ręka służy też bezpośredniemu wyrażaniu ciepłych uczuć: na zasadzie naturalnej presupozycji łączymy czasowniki głaskać, pieścić z rękami bądź dłońmi. Kulturowy model ręki wyrażającej uczucia, dobre intencje poprzez gest jest czytelny np. w zwrotach: wyciągać do kogoś rękę/dłoń; podawać komuś rękę/dłoń, oznaczających m.in.: zgodę, harmonię, jednomyślność, przyjaźń, miłość, przebaczenie, otwartość, powitanie, braterstwo, solidarność w obliczu niebezpieczeństwa, pomoc (Kopaliński 1990). Ręka może być symbolem szczerości, opatrzności, honoru, ochrony, uzdrawiania, rękojmi, przysięgi, szczodrości, daru, godności, łaski Bożej, błogosławieństwa (Kopaliński 1990). Ustabilizowana łączliwość nazw dłoń i ręka również potwierdza łatwość kojarzenia tych pojęć z 'dobrą intencją działania’: bratnia, przyjazna, przyjacielska, życzliwa, pomocna dłoń/ręka. Podobnie pozytywne konotacje towarzyszą zwrotom: pójść komuś na rękę, poręczyć za kogoś, dawać/otrzymywać rękojmię. Do gestu o szczególnego rodzaju intencji odsyła czasownik klaskać 'uderzać dłonią o dłoń, powodując powstanie charakterystycznego odgłosu, zwłaszcza po to, by wyrazić swoje zadowolenie, radość czy podziw dla kogoś, dla czyjegoś działania, wystąpienia’. Kontynuacją tego obrazu jest także zwrot przyklasnąć komuś/czemuś 'wyrazić aprobatę, zgodę na coś, zgodzić się z kimś lub z czymś’ (por. przyklasnąć jakiemuś, czyjemuś pomysłowi, projektowi, przedsięwzięciu, inicjatywie, przyklasnąć mówcy).
Mniejszej grupie leksykalnej towarzyszą konotacje negatywne, związane z wyrażaniem wobec drugiego człowieka intencji złych, uczuć wrogich. Do grupy tej należą z pewnością jednostki: rękoczyn, podnieść rękę na kogoś, wpaść w czyjeś ręce (por. też np. wyrażenia: mściwa, niszcząca, katowska, mordercza dłoń/ręka). Jedynym symbolem kulturowym o złych odniesieniach jest wyobrażenie ręki jako znaku zdrady (Kopaliński 1990). Istnieje jednak leksem utworzony „specjalnie”po to, by wyrażać zdolność rąk ludzkich do wykonywania gestów wrogich wobec drugiego człowieka – pięść. Jednostkom: prawo pięści, huknąć pięścią, dać komu pięścią, czuć nad sobą pięść, pokazywać komuś pięść, coś prowadzi do pięści, przyszło do pięści towarzyszą zdecydowanie negatywne konotacje 'walki, agresji, przemocy, brutalnej siły fizycznej, odwetu’.
Kulturotwócze działania wykonywane rękami są na tyle istotne, że poprzez odniesienie do nich możemy wiele powiedzieć o samym człowieku – sprawcy działań, rozumianych i dosłownie, i metaforycznie (np. w płaszczyźnie etycznej, w sferze relacji społecznych itd.). Słowniki języka polskiego notują metonimiczne znaczenie leksemu ręka: 'człowiek, głównie ze względu na jego czynności wykonywane ręką’. Rzeczywiście ręka w wielu wypadkach zastępuje nazwę człowiek, np: karząca/wymierzająca karę, barbarzyńska, dzika, drapieżna, katowska, mordercza, mściwa, natarczywa, czuła, troskliwa dłoń/ręka określa, charakteryzuje człowieka ze względu na rezultaty działania, wartościuje ludzkie zachowania (np. odpowiednio: człowiek wymierzający karę, mściwy człowiek, kat, morderca, człowiek czuły, troskliwy itd.). Ręka oznacza tu właściwego sprawcę, odpowiedzialnego za działania (por.: rękę karaj, nie ślepy miecz! (Kopaliński 1990). Możliwa jest jednak i sytuacja odwrotna – wówczas ręka oznacza „ślepe narzędzie”, człowieka posłusznie wykonującego czyjeś polecenia, rozkazy lub działającego w czyimś imieniu. W tym znaczeniu być czyjąś ręką – to 'być narzędziem’, którym posługuje się inny człowiek (por. też: wyręczyć się kimś lub odpowiednio interpretowane przysłowie: ręka rozumu nie ma).
„Metafora ręki”wyraża często ludzkie cechy, np.: mieć hojną, szeroką, szczodrobliwą rękę (’być hojnym, szczodrobliwym’); mieć lekką rękę (’być pobłażliwym, wyrozumiałym’ lub 'być rozrzutnym’); mieć długie ręce (’być nieuczciwym, kraść’ lub 'mieć władzę, która „sięga daleko”’). Określenia ręki charakteryzują człowieka ze względu na posiadane umiejętności, zdolności lub ich brak: fachowa, mistrzowska ręka; złote ręce (por. też: złota rączka); gliniane ręce; niechybna, niezawodna, pewna, sprawna, umiejętna, zwinna, wprawna ręka; mieć rękę; mieć dobrą rękę do czegoś; ręka rdzewieje (’ktoś wychodzi z wprawy’); doskonalić rękę (por. też: zręczność). Wyraźnie nacechowane są przy tym określenia ręki prawej i lewej: być czyjąś prawą ręką (’być szczególnie pomocnym, cenionym przez kogoś’, 'być najbliższym współpracownikiem’); zasiąść po prawicy (’wyróżnienie’); mieć dwie lewe ręce (’być niesprawnym, niezdolnym do czegoś’). W niektórych kontekstach ręka identyfikuje człowieka, jego indywidualny styl działania w jakiejś dziedzinie, można bowiem naśladować, poznać czyjąś rękę (por. też: widać w tym czyjąś rękę 'robotę, udział’; doskonalić rękę 'doskonalić styl’). Człowiek może być poprzez”metaforę ręki”charakteryzowany w perspektywie etycznej. Taki obraz tworzą wyrażenia: brudne/splamione ręce oraz zwrot umywać ręce (o wyraźnej motywacji biblijnej). Człowiek czystych rąk to człowiek 'uczciwy’, 'szlachetny’; brudzić, zabrudzić, splamić czymś ręce – 'popełnić czyn nieetyczny’ Decydujące znaczenie mają zapewne wieloznaczność i symbolika, łączone z czystością i brudem. Czysty to: 'przejrzysty’, 'dźwięczny’, 'wyraźny’, 'regularny’, 'niewątpliwy, oczywisty’ i 'szlachetny, prawy, moralny’. Brudny zaś – m.in. 'nieetyczny, niemoralny, nieuczciwy, nieprzyzwoity, nikczemny’ (por. różne Słowniki języka polskiego). Mieszczący się w perspektywie etycznej gest umywania rąk symbolizuje sytuację, w której człowiek próbuje pozbyć się moralnej odpowiedzialności za coś. Konotacja 'moralnej odpowiedzialności’ jest czytelna również w znaczeniu jednostek: ręczyć za kogoś czy dać sobie za kogoś rękę uciąć. Ostatni przykład pozwala przy tym dostrzec, iż ręka stanowi „wystarczającą, pewną gwarancję”za coś lub za kogoś, ponieważ jest ona czymś bardzo dla człowieka wartościowym. Podobny punkt widzenia zaznacza również powiedzenie: jak bez ręki (rąk), oznaczające sytuację szczególnie trudną i nienaturalną, w której człowiek czuje się pozbawiony punktu podparcia, niedołężnie i nieswojo. Obumarła, sparaliżowana bądź uschnięta ręka jest zaś biblijnym symbolem kary za przestępstwo, zdradę, niedotrzymanie przysięgi; kontynuowanym w zwrotach: ręka by uschła, uschnie komuś ręka (’kogoś spotka (-łaby) kara, nieszczęście’). Ręka jest więc w kulturowo-językowym ujęciu pojmowana jako coś szczególnie wartościowego, czego pozbawienie jest nieszczęściem i karą.
Źródła
- Kopaliński Władysław; „Słownik symboli”; Wiedza Powszechna, Warszawa 1990 (Ss.Kop.)
- Skorupka Stanisław; „Słownik frazeologiczny języka polskiego”; Wiedza Powszechna, Warszawa 1985 (Ss.fraz.)
- „Słownik języka polskiego”; pod red. Witolda Doroszewskiego; PWN, Warszawa 1958 (SJP.Dor.)
- „Słownik języka polskiego”; pod red. Mieczysława Szymczaka; PWN, Warszawa 1996 (SJP.Szym.)
