Kaligram to nazwa pochodząca of francuskiego słowa calligramme, to zaś łączy w sobie greckie słowo kállos oznaczające „piękno” oraz grámma czyli „litera” lub „napis”. Jest to jeden z najciekawszych przykładów poezji wizualnej. Twórcą kaligramów był Guillaume Apollinaire, który w 1918 roku wydał słynny zbiór Calligrammes. Poèmes de la paix et de la guerre 1913-1916. Forma tych wierszy łączy się ściśle z typografią – wiersz przybiera kształt przedmiotów lub różnorodnych, powiązanych z nimi stanów emocjonalnych. Kaligramy są w pewien sposób reakcją na polikontekstualny charakter rzeczywistości, aby dać jej właściwy wyraz, trzeba było sięgnąć po innowacyjne sposoby wyrazu. Kiedy kaligramy Apollinaire’a ukazały się po raz pierwszy, poecie zarzucano epigonizm, wskazując liczne przykłady dawnej liryki obrazowej. W rzeczywistości miały one niewiele wspólnego z dawnymi odmianami poezji wizualnej i odznaczały się oryginalnością na tle wszystkiego, co do tej pory w tym zakresie dokonano. Do chwili obecnej utożsamia się je z takimi formami lirycznymi jak technopaegina, carmina figurata, emblemat czy Figurgedicht (Gazda 2006: 331). Kaligram definiowany jest zwykle w odniesieniu do utworów Apollinaire’a (Delaperrière 2004: 191-197; Themerson 1968) lub też szerzej, jako zjawisko typowe i właściwe dla sztuki awangardowej, która łączyła w sobie różne sposoby wyrazu artystycznego, zmierzając do swoiście pojmowanej correspondence des arts (Gazda 2006: 331). W takim ujęciu kaligramami są też utwory Jeana Cocteau, Pierre’a Albert-Birota, Kurta Schwittersa, Filippo Marinettiego, Teo van Doesburga, Tytusa Czyżewskiego, Bruno Jasieńskiego. Elementy kaligramów pojawiają się też np. w Semantic Divertissements Franciszki i Stefana Themersonów. Jako inspirację Apollinaire’a wskazuje się też często Un coup de dés jamais n’abolira le hasard (Rzut kośćmi nigdy nie zniesie przypadku) Stephané Mallarmé’go, jednak kaligram jawi się jako zupełnie odrębna domena typografii.
W przypadku kaligramów nie da się mówić o korespondencji sztuk w klasycznym ujęciu. Kaligram bowiem szuka raczej takiego wariantu korespondencji, który kładłby nacisk na kwestie koegzystencji, nierozerwalnego współistnienia zjawisk wyrastających z porządku znaków naturalnych i sztucznych. Kładzie też nacisk zwłaszcza na kwestię generowania przez obrazy sensów wpisanych w rozmaite typy tekstów oraz sposobów, w jaki owo generowanie funkcjonuje.
Pewną ogólną zasadą odnoszącą się do kaligramów (i nie tylko do nich, bo także do innych odmian poezji wizualnej) jest to, że kształt graficzny tekstu wpływa na kształtowanie przestrzeni rytmu. Dzięki opartej na koegzystencji konstrukcji czytelnik otrzymuje tekst wielowymiarowy, otwarty, z którego – za sprawą niezwykle dynamicznego rytmu – emanuje ogromna siła splecionych ze sobą i pochodzących z różnych porządków znaczeniowych, a tym samym mocno zróżnicowanych sensów. Układ tekstu na stronicy staje się przedstawieniem i praktyką mowy. Figuratywność jest znacząca, bowiem tekst figuratywny jest jednocześnie językowy i pozajęzykowy. Stronica staje się page performative, rzec by można „sceną pisania-czytania”, ponieważ zawiera w sobie ślad rysunku i/lub obrazu oraz pisma. Czytelnik kaligramu nigdy nie może się ograniczyć do lektury samego tekstu, która i tak jest w przypadku wielu utworów złożona. Wielu krytyków zwraca uwagę na ich charakter wielopłaszczyznowy, na symultanizm przedstawianych na nich rzeczy oraz stanów emocjonalnych, a także na ich silne zdynamizowanie. Kaligramy przybierają bardzo różnorodne formy, niektóre są na wskroś oczywiste, imitujące i wyraziście przedstawiające jakiś przedmiot (np. Coeur Couronne et Miroir Apollinaire’a czy Morze Jasieńskiego, czasami bardziej złożone i wymagające znacznie większego zaangażowania zmysłów czytelnika (np. Voyage, Lettre-Océan), który musi tekst odszyfrować sczytując kolejne fragmenty tekstu i łącząc je ze sobą w całość. Tytuł List oceaniczny ewokuje pewne wyobrażenia, skojarzenia i ciągi myśli, jednak bez wykonania obszernej pracy lektury, która polega na deszyfrowaniu (tekst jest jak łamigłówka, zagadka) i łączeniu kolejnych jego elementów, tekst byłby zupełnie nieczytelny. Kaligramy zrywają z tradycyjną linearnością tekstu, choć nie do końca, ponieważ niektóre z nich pojawiają się wewnątrz tradycyjnie zapisanego i wydrukowanego tekstu (np. Małe auto, 2-gi kanonier konny Apollinaire’a), wprowadzając tym samym do lektury zaskoczenie oparte na nieciągłości tekstu, a także radykalną zmianę rytmu. Cechą charakterystyczną złożonych kaligramów jest transwersalność, co odnosi się zarówno do zapisu, jak i do sposobu lektury, ta zaś powoduje przesterowanie zmysłu wzroku przyzwyczajonego w tradycyjnym zapisie linearnym do zupełnie innego trybu postrzegania i odczytywania słów oraz ich powiązań.
Artykuły powiązane
- Dziadek, Adam – Carmina figurata
- Dziadek, Adam – Logogryf
- Dziadek, Adam – Stemmata
- Dziadek, Adam – Tautogram
- Dziadek, Adam – Technopaegina
- Dziadek, Adam – Versus quadratus
- Dziadek, Adam – Wiersz labiryntowy
- Dziadek, Adam – Wiersz kratkowy
- Przybyszewska, Agnieszka – Poezja konkretna
