Azmysłowość wspomnień traumatycznych

Poezję Tadeusza Różewicza, nieustannie powracającą do czasu wojennej Apokalipsy, podejmującą próby narracji o Zagładzie, można odczytywać jako zapis zaburzeń somatycznych i psychicznych związanych z reakcją na wydarzenia traumatyczne. Jako taka jest bowiem niczym medyczny materiał, diagnoza egzemplifikująca psychopatologiczne konsekwencje traumy, niczym katalog zaburzeń potraumatycznych – określanych skrótem PTSD (Post-Traumatic Stress Disorder), „zaburzenie po stresie traumatycznym” (Sakson-Obada 2009: 66). Poezja autora Niepokoju jest świadectwem, jak bardzo doświadczenia znajdujące się „poza zakresem normalnych ludzkich przeżyć” (Lis-Turleska 2009: 17) – są doświadczeniami destrukcyjnymi dla ludzkiej psychiki, dla jednostkowej osobowości.

Różewiczowska twórczość, nie tylko poetycka, zapisuje uporczywie powracające i ponownie przeżywane wydarzenia traumatyczne. Przerażające obrazy oglądanej śmierci, cierpienia, okrucieństw, przemocy fizycznej, gwałtów, śmierci bliskich, poniżenia, prześladowania, walki zbrojnej, napięcia związanego z nieustannym zagrożeniem życia, wciąż odżywające poczucie strachu, horroru, bezradności… – wracają w postaci intruzji, w doznaniach typu flashback, bądź w snach. Nawracającym wspomnieniom towarzyszą pewne zmiany w pamięci, częściowa amnezja, „rekompensujące” te pamięciowe straty w inny sposób. Bo choć pojawiające się nagle i nieoczekiwanie obrazy są fragmentaryczne, przywołują pewne tylko aspekty związane z traumatycznym doświadczeniem, drobne szczegóły, są jednak jednocześnie bardzo klarowne, umiejscowione w określonej przestrzeni i czasie, nasycone silnym komponentem zmysłowym.

Jednym z wielu przykładów takiego charakterystycznego sposobu, w jaki działa pamięć ofiar urazu, są u Różewicza myśli intruzyjne. Niechciane, ale nieusuwalne, głęboko wpisane w pamięć wspomnienia przywołują pojedynczy obraz, czasem zapach, wrażenie dotykowe. Tak jest w wierszu Spojrzała w słońce z tomu Srebrny kłos z roku 1955 (Różewicz 2005: 425), kiedy to z upodobaniem i błogością kontemplowany widok uśmiechniętej, szczęśliwej dziewczynki na miejskim rynku okazuje się tym bodźcem, który uruchamia wspomnienie traumy i towarzyszące mu uczucie lęku, przerażenia, bezradności. Obraz, jaki się pamięci nagle i nieoczekiwanie objawia, paraliżuje:

Wspomnienie ogranicza się tylko do obrazu czarnego, wilgotnego, cuchnącego kanału z oślepłym dzieckiem na dnie. Pamięć koncentruje się na kilku doznaniach zmysłowych: obrazie ciemności, w której kanał jest jedną wszechogarniającą totalnością czerni, pochłaniającą wszystko inne dziurą, i na doznaniu zapachowym i dotykowym – na przypomnieniu odrzucającej woni i szczególnie przykrego uczucia śliskości, wilgoci. Pozostałe elementy zostały przez pamięć wyeliminowane, ofiara nie potrafi ich wyartykułować, unika rozpaczliwie zbliżenia się do nich, blokuje odtworzenie traumatycznego przeżycia w całości, popada w odrętwienie, poddaje się paraliżowi.

Podobnie dzieje się w wierszu W róży z tomu Nic w płaszczu Prospera z roku 1962, kiedy w pamięć kontemplującego obraz Rubensowskich bachanalii – obraz ewokujący przepych, przesyt sensualny –

– wdziera się nagle inny obraz uruchamiający lawinę skrajnie negatywnych emocji. Wrażenia wzrokowe skupione na percepcji bieli, złota, koloru ognia i rubinu, uczucie erotycznego pobudzenia ciała nagle przenika uczucie horroru. Do pamięci wdziera się obraz gnijącego trupa, doznania o wysokiej jakości hedonicznej zastępuje trupi zapach i górujące nad wszystkim doznanie dotykowe z dominantą wstrętu – bo trup jest przede wszystkim śliski, miękki, rozpadający się, z kilkoma suchymi strupami krwi:

Pojawiające się poza kontrolą jednostki, niezależnie od jej woli reminiscencje traumatycznych wydarzeń są doznaniami o intensywnym nasyceniu różnego typu modalnościami zmysłowymi. Przywołują wyraźnie bardzo ostre kolory, a zwłaszcza zapachy, wrażenia dotykowe, które zwykle są na tyle silne, że obezwładniają pamięć, porażają emocje. Bardzo często dzieje się tak, że kolor czerwony jest u Różewicza tym bodźcem, który uruchamia traumatyczne wspomnienia. W zacytowanym już wierszu to najprawdopodobniej kolor rubinowy przywołał obraz krwi. Czerwień jest u Poety tą barwą, która „nasiąkła jadem”, prześladuje bohatera jego wierszy, rosnąc i usamodzielniając się zyskuje władzę nad całym światem jednostki:

Kolor czerwony przywodzi wspomnienia krwi, rudych włosów tak często kojarzonych z osobami pochodzenia semickiego, zamyka w sobie w symbolicznym skrócie obraz Shoah – „miedzianowłosy Żyd / z sześcioramienną gwiazdą w oczach / zwisł” (Termopile polskie z tomu Niepokój 1947) (Różewicz 2005: 60); Salcia sprzedająca w getcie jabłka, „u wylotu bramy / która była z błękitu / […] między kamieniem / i wyciem obłąkanej” zapamiętana została „w czerwonej sukni” (Żywi umierali z tomu Niepokój) (Różewicz 2005: 28, 29). Kolor rudy okazuje się kolorem „żydowskim”, barwą żydowskiej śmierci.

Podobnie kolor siny, niebieski – zapamiętany w połączeniu z obrazami okrutnej śmierci:

Również barwa zielona, ona także nasiąkła trupim jadem. Wspomnienia traumatycznych wydarzeń nie są bezbarwne, powracają „umalowane” intensywnym, ostrym kolorem:

Wspomnienia dotyczące traumy opierają się w głównej mierze na doznaniach zmysłowych i silnych reakcjach afektywnych (Sakson-Obada 2009: 73). U Różewicza bywają to doznania skojarzone z wymienionymi kolorami, z określonymi wrażeniami dotykowymi – uczuciem śliskości, wilgoci, z doznaniami zapachowymi – cuchnącym zapachem kanału, padliny, gnicia, gorzkim zapachem dymu, ale i wrażeniami słuchowymi – warkotem samolotu, odgłosem kroków na schodach, skrzypienia butów, odgłosem „ich” oddechu:

Trauma, dekonstruując jaźń jednostki, pociąga za sobą oddzielenie afektu i reprezentacji: czuje się coś, czego nie potrafi się oddać, przedstawia w odrętwieniu to, czego nie można poczuć (Lacapra 2011). Większość ofiar przeżywa ogromne trudności, by traumatyczne doświadczenie zwerbalizować, często bowiem staraniom tym towarzyszy ponowne pojawienie się przerażających doznań i emocji. Niezdolność do symbolizacji sprawia, że wspomnienie traumy jest „terrorem nie do wypowiedzenia” (speechless terror) (Sakson-Obada 2009: 73). Aleksytymia dotyczy nie tylko trudności w werbalizacji wspomnień dotyczących traumy, oznacza także problemy z doświadczaniem, identyfikacją oraz werbalizacją własnych uczuć; czy nawet trudność w posługiwaniu się wyobraźnią. Wiąże się także z dysocjacją somatoformiczną (Sakson-Obada 2009: 73-75) – zaburzeniami doświadczania własnego ciała, zaburzeniami funkcji percepcyjnych (i motorycznych). Wpływa na funkcjonowanie poznawcze i emocjonalne jednostki, relacje z innymi ludźmi, sposób postrzegania siebie, sposób doświadczanie własnego ciała (Sakson-Obada 2009: 95). Dysocjacja potraumatyczna może przejawiać się nadwrażliwością albo zniesionym czuciem bólu, zaburzeniami widzenia, utratą preferencji smakowych i węchowych lub nadmierną wrażliwością na smak i zapach; poczuciem obcości własnego ciała:

U wspominającego i przeżywającego traumatyczne wydarzenia bohatera utworów Różewicza – konsekwencją traumy w sferze doświadczania ciała, w sferze doznań, jest z jednej strony opisane już podwyższenie progów doznań, szczególnie wyostrzona wrażliwość, pewna nadpobudliwość w wyłapywaniu sygnałów zagrożenia, łatwość wzbudzania wspomnień i reakcji alarmowych (chroniczna dysregulacja). Często jednak poezja autora Czerwonej rękawiczki zapisuje także sytuację odwrotną, jak gdyby drugie oblicze oddziaływania traumy – obniżoną wrażliwość na doznania, wyjałowienie sensorycznej czułości receptorów (Sakson-Obada 2009: 74). O takim zahamowanie zdolności do reagowania afektem, prowadzącym do stanu „psychologicznej śmierci” mówi bohater wiersza Elegia prowincjonalna z tomu Pięć poematów:

Stan dysocjacji cielesnej – obniżona wrażliwość na bodźce płynące z otoczenia, związana z poczuciem odrętwienia i zdystansowania się do własnego ciała (Herman 2003) – jest rodzajem kamuflażu, strategią ciała szukającego podświadomie sposobów ukrycia się przed zagrożeniem płynącym z możliwości odczuwania. „Udaję martwego” – zapisał Różewicz w poemacie Złowiony, żeby nie czuć bólu, silnych szarpnięć linki w przebitym haczykiem języku:

Czuć zapachy, słyszeć, widzieć równoznaczne bowiem bywa – z narażeniem się na powrót wspomnień, ponowne przeżywanie traumatycznych wydarzeń. Dlatego podmiot utworu Dwa języki z tomu Opowiadanie traumatyczne z roku 1979 mówi: „Wszystkie obrazy / kazałem zgładzić” (Różewicz 2005b: 165), a bohater wiersza Uczeń czarnoksiężnika z tomu Niepokój z żalem wyznaje:

Artykuły powiązane

• Leociak, Jacek – Świadectwa z getta warszawskiego – choroba